14

W 20. rocznicę założenia

18 lipca 2008 * Kurier Galicyjski

ZALĄŻKI STOWARZYSZENIA POLSKIEGO WE LWOWIE

(cd. z nr poprzedniego)

wybiera sobie męża czy żonę

tywów i kursów języka polskiego

według narodowości. W tych

w terenie (Sambor, Mościska,

sprawach w warunkach za

Drohobycz – razem ok. 500 dzie

mieszkiwania poza Macierzą

ci w 15 placówkach). W 1989 90

jest to wybór uniezależniony od

na wyższe studia do Polski skie

tego czynnika. Więc, co nas

rowano 110 dziewcząt i chłop

czeka za kilkadziesiąt lat? Boję

ców, ok. 40 – na różnorodne

się odpowiedzi na to pytanie.

kursy, na kolonie (obozy harcer

Więc – czy warto było likwi

skie) letnie i zimowe – ok. 1200

dować ten niegdysiejszy cel,

dzieci i młodzieży. W obu

który miał przysporzyć nam jak

szkołach lwowskich powstały

najwięcej przyjaciół wśród

zalążki harcerstwa.

innych narodowości, miłośni

W tym samym okresie czy

PROF. DR LESZEK MAZEPA

ków języka polskiego, kultury

niliśmy starania o reaktywo

polskiej? Nie byłbym zbyt

wanie jednego z najstarszych

kategoryczny w tej odpowiedzi.

Jednak, w latach później

codziennych pism, które wycho

Pierwsze zebranie sprawozdawczo wyborcze. W. Wartanowa

Na zakończenie tego roz

szych od tej formuły – upow

dziło od 1811 do 1944 roku –

(od lewej), Marion Iłku, prof. Leszek Mazepa, Bolesław Sudomlak,

szechniania kultury polskiej w

działu o celach TKPZL, jako

„Gazety Lwowskiej”. Udało nam

Stanisław Czerkas, Władysław Łokietko

środowisku wielonarodowoś

ciekawostkę przytoczę tu po

się namówić naszą krajankę

pionych w „kołach” sambo

ciowym Lwowa i innych miej

zebrania Towarzystwa odbywa

czątek artykułu nieżyjącego już

(absolwentkę Szkoły nr 24),

redaktora A. Warzochy z „No

rzan, stryjan, mościszczan,

scowości – TKPZL odeszło. Czy

ły się tam przez kilkanaście lat

polonistkę Bożenę Rafalską –

win” rzeszowskich, zawierający

drohobyczan i innych rodzin

słusznie? Jeżeli chodzi o wielo

(czasem też w Szkole nr 24).

która dotychczas współpra

w dalszej części jednak błędną

nych miejscowości zaczęło

narodowy skład Zarządu Głów

Pragnąc, by ogół naszych

cowała z przeniesionym w 1953

nawiązywać  bezpośrednie

nego, to chyba – tak. Na

ocenę pewnych uwarunkowań

członków i sympatyków był

roku ze Lwowa do Wilna „Czer

kontakty z naszymi oddziałami

pierwszym etapie naszej dzia

zorientowany w całokształcie

i sytuacji w naszym Towarzyst

wonym Sztandarem” – jedyną

oraz bratnimi stowarzyszeniami.

łalności było to do przyjęcia.

prac Zarządu, przyjąłem za

wie, wynikającą z niedoinfor

wówczas gazetą polskojęzycz

mowania. Został on umieszczo

Do nas i do nich napływały

Pokazywało naszą otwartość –

sadę, iż wszystkie odbywać się

ną na terenie ZSSR – do popro

ny w „Gazecie Lwowskiej”

paczki z książkami (czasem

daleką od jednonarodowego

będą jawnie. Praktycznie co

wadzenia tego tak potrzebne

(1991, nr 5 6) jako relacja z Wal

bywały to zupełne „buble”...).

zasklepienia się. Jeżeli, jednak

tydzień robiliśmy ogólnie do

go nam czasopisma polskiego.

Odwiedzały nas delegacje

chodzi o skład „zwykłych”

nego zebrania sprawozdawczo

stępne zebrania. Był to chyba

Pierwszy numer, dzięki „Wspól

z różnych polskich miast, przy

członków, to odpowiedź moja

mój błąd, ponieważ niekiedy

wyborczego TKPZL (p.t. „O ze

nocie Polskiej” i redaktorom

wożąc (zwłaszcza „na Miko

nie byłaby już tak jednozna

takie zebrania, „dzięki” niektó

braniu TKPZL. Widziane z Rze

z Rzeszowa, ukazał się jako

szowa”), gdy to na własną

łaja”, na Boże Narodzenie oraz

czna. Bo Towarzystwo faktycznie

rym zbyt emocjonalnym i krew

wspaniały prezent „pod cho

prośbę ustąpiłem z funkcji pre

z innych okazji) słodycze dla

zbudowało przeszkodę na

kim rodakom, przekształcały się

inkę” 24 grudnia 1990 roku i jako

zesa (A. Warzocha, z którym się

dzieci i żywność dla potrzebu

drodze do tych Ukraińców,

czasem w nieprzyjemne „pierie

jedyne pismo polskie na terenie

jących a były to trudne czasy.

Rosjan, Żydów i innych, dla

później zaprzyjaźniliśmy i który

pałki” (by nie użyć bardziej

Ukrainy. Było to chyba najważ

Najbardziej pamiętne jednak

których język i kultura polska są

dosadnego polskiego określe

wiele zrozumiał o stosunkach w

niejszym osiągnięciem TKPZL.

były odwiedziny znanych oso

czymś bliskim, czymś, co ich

nia). Z drugiej jednak strony –

Towarzystwie podał błędnie, że

Innym osiągnięciem TKPZL

mnie „nie wybrano”; po prostu

bistości  polskich ludzi kultury,

wzbogaca, a miejscowi Polacy

byliśmy „na widoku”, niczego

było utworzenie jego oddziałów

– nie kandydowałem...) pisał

naukowców, artystów, którzy na

są kimś, z kim się chce częściej

nie ukrywaliśmy i mieliśmy roze

w Samborze (przewodniczący

tak:

spotkaniach radowali nas swoją

spotykać i z ich duchowego

znanie o reakcjach na podej

Zarządu J. Farbotnik), Mościs

obecnością i żywym, serdecz

bogactwa korzystać.

„Pamiętam, że z dużym pod

mowane przez Zarząd decyzje.

kach (W. Pietraga), Drohobyczu

nym słowem.

Sądzę, iż w warunkach

Jednym z czołowych zadań

nieceniem odebraliśmy w Rze

(M. Galas), Szczercu (M. Woj

„sztucznego” i „naturalnego”

był rozwój szkolnictwa polskiego

szowie wiadomość o tym, że we

ciechowski), Dobromilu, Morszy

Lwowie zawiązała się grupa

Pierwsze lata

wynarodowienia na dłuższą

w terenie. Ale i we Lwowie

nie, Stryju i in. miejscowościach.

inicjatywna, mająca na celu

działalności TKPZL

metę sami sobie „strzelamy

musieliśmy nieco poprawić:

TKPZL stało się wzorem dla

Na naszym Zgromadzeniu,

powołanie stowarzyszenia Pola

samobója”. Przez „sztuczne”

przekształcić obie „radzieckie”

powstania podobnych „Towa

zapewne, dzięki informacji

wynarodowienie  rozumiem

ków, mieszkających na lwow

szkoły na polskie, w których

rzystw Kultury Polskiej”, na zeb

Konsula Woskowskiego, byli też

„odgórnie” – przez państwo

wykładowym językiem wszyst

szczyźnie. Było to późnym latem

raniach założycielskich byliśmy

przedstawiciele prasy polskiej.

i władze miejscowe stwarzane

kich przedmiotów (a nie, jak

1988. W kilka miesięcy później

obecni (Tarnopol, Stanisławów,

przyjechał do Rzeszowa prof.

W świat, a zwłaszcza w Polskę,

warunki wynarodawiające (np.

dotychczas, tylko sam przed

Czeniowce, Krzemieniec). We

Mazepa i w gazecie ukazał się

zostały natychmiast przekazane

pozbawianie nas narodowości

miot „język polski” i „literatura

Lwowie powstało Stowarzysze

telegramy o ukonstytuowaniu

przeprowadzony z nim wywiad.

w dowodzie osobistym – wszys

polska”) byłby język polski,

nie lekarzy polskich (A. Koko

się TKPZL. Niemal wszystkie

cy teraz jesteśmy „Ukraińcami”;

W istocie dla mnie – pisał

którym rozmawialiby wszyscy

dyński), zrzeszyło się grono

gazety w Polsce podały o tym

zukraińszczoną pisownię w do

nauczyciele. Wykorzystaliśmy

potem do gazety, która za

nauczycieli, mające wspoma

wiadomość. Był to ważny syg

kumentach osobistych nazwisk

okres pewnych przekształceń

mieściła ten wywiad – 79 letni

gać rozwój szkolnictwa po

czytelnik – pieriestrojka zaczęła

nał, że Polacy we Lwowie

i imion Polaków: zamiast Andrzej

demokratycznych we Lwowie,

lskiego i in.

się odtąd, odkąd dowiedziałem

istnieją, podnieśli głowy i dają o

– Andrij, Zofia – Sofija itp.). W

gdy nastąpiły zmiany samor

Na zebraniach, odbywają

sobie znać. W konsekwencji

się, że pozwolono zorganizo

następstwie tego, na przykład,

ządowe w zachodnich obwo

cych się co piątku, miały

zaczął się dosłownie najazd

w paszporcie zagranicznym

wać Towarzystwo Kultury Pol

dach Ukrainy i gdy na czele

miejsce spotkania, pogadanki,

naszych rodaków – nie tylko

mam wpisane „Leshek”, a nie

Obwodowego Kuratorium Oświa

skiej Ziemi Lwowskiej [wytłusz

odczyty, prelekcje z udziałem

redaktorów, lecz również nau

w normalnej polskiej pisowni –

ty stanęła znana dysydentka

czenie A. Warzochy – L.M.].

wielu polskich naukowców,

Oficjalne powstanie TKPZL

kowców, artystów i in. Na na

Leszek. Lecz, czy nie ważniejsze

I. Kałyneć. Poszedłem do niej

wykładowców szkół wyższych,

wzbudziło w Polsce, szczególnie

zwisko prezesa (ponieważ nie

i przyszłościowo czy nie najbar

z A. Kokodyńskim i wyłożyliśmy

artystów. Pierwszy był znany

mieliśmy stałej siedziby, podano

od Przemyśla po Wrocław,

dziej niepokojące jest wynaro

nasze żądania: obie szkoły po

historyk prof. dr hab. F. Kiryk

wtedy mój adres prywatny...)

dowienie „naturalne” – poprzez

nietuzinkowe i trwałe zaintere

winny być narodowe, nauczy

z WSP w Krakowie (jej rektor),

przychodziły zewsząd listy,

zawieranie związków małżeń

ciele powinni wykładać wszyst

sowanie.

dalej – profesorowie doktorzy

życzenia i propozycje. Przywo

skich i „wtapianie się” Polek i Po

kie przedmioty po polsku, zaś

Tak, w pierwszych latach

habilitowani: W. Ćwik (WSP,

żono nam książki, bo należało

działalności doznaliśmy takiego

laków w społeczeństwo niepol

w terenie należy wszelako

Rzeszów), S. S. Nicieja (Opole),

rozpowszechnić piśmiennictwo

„najazdu” naszych rodaków

skie. Czy nie przyjdziemy do

sprzyjać stworzeniu możliwości

I. Dzięgielewski, J. Jahn (były

polskie.

z Macierzy (co nas ogromnie

najgorszej formy „galicyjskiego

dzieciom z rodzin polskich

rektor), J. Łoś (wszyscy z UW), H.

Od podstaw zaczęliśmy

punktu wyjścia”, o którym

cieszyło i podtrzymywało na

poznania języka polskiego. Pani

Wiśniewska,  Szleniowski,  I.

pracę w kilku kierunkach. W Za

pisałem w jednym z pierwszych

Kurator ze zrozumieniem po

duchu), że po jakimś czasie

Antonowicz, E. Loch, E. Rzewu

rządzie zostało stworzonych

rozdziałów mych wspomnień?

T

deszła do tej sprawy i wydała

zacząłem się obawiać, czy nie

ska (UMCS), R. Lesczyński (UŁ),

kilka sekcji, które połączyły

jest to przysłowiowy „słomiany

u już nie będzie „córka – po

odpowiednie bardzo radykalne

prof. dr hab. T. Polak – dyrektor

wysiłki zainteresowanych osób.

zapał”, który po jakimś czasie,

matce”, „syn – po ojcu”. Tu już

zarządzenie, postawiła nawet

naczelny PKZ, prof. K. Moszu

Ponieważ zgłaszało się do

gdy minie euforia – „zgaśnie”.

będzie „albo – albo”. Uprzytom

ultimatum: wszyscy nauczyciele

mańska Nazar (rektor Krakow

nas wielu Polaków, pragnących

nijmy sobie – jaki jest skład

Faktycznie, mimo iż z Polski

obu szkół powinni rozmawiać

skiej Akademii Muzycznej), prof.

zostać członkami Towarzystwa,

narodowy uczniów obu lwow

i prowadzić wszystkie zajęcia w

nadal odwiedzało nas bardzo

A. Nikodemowicz (UMCS), prof.

jedną z najbardziej palących

skich szkół polskich. Przecież

języku polskim. Inaczej – niech

wiele osobistości oficjalnych,

dr hab. J. Fisiak – Minister

potrzeb było znalezienie po

a także osoby prywatne, które

tam nie uczą się dzieci wyłącz

z tych szkół odejdą(!). Nasza

Edukacji Narodowej i in., literaci:

mieszczenia, w którym mogłyby

przychodziły do nas, na piątko

nie z rodzin polskich. Mógłbym

zdecydowana  interwencja

J. Janicki, A. Hollanek, St. Jan

cotygodniowo (było takie

tez podać przykład nazwisk

we zebrania w „dziesiątce”, lub

przyniosła oczekiwane rezultaty.

kowski, 12 osobowa grupa z W.

zapotrzebowanie) odbywać się

wielu Polek – zarówno we

też  nawiązywały  kontakty

Już od jesieni 1990 r. w obu szko

Żukrowskim na czele, artyści

nie tylko posiedzenia Zarządu,

Lwowie, jak i w całym regionie

łach lwowskich nasze postulaty

osobiste, po kilku wyjazdach

Teatru „Studio” z Warszawy na

lecz i członków Towarzystwa.

i na Ukrainie (nawet przewod

były zrealizowane. Na naszą

przedstawicieli TKPZL do Polski,

czele z prof. J. Szajną, artyści: A.

Uzyskaliśmy wspaniałomyślną

po wywiadach w polskich

niczących stowarzyszeń polskich),

prośbę usunięto również dyrek

Szczepkowski, M. Fołtyn, W.

zgodę Pani Dyrektor Szkoły nr 10

czasopismach – intensywność

k t ó re b r z m i ą z u p e ł n i e n i e

torkę Szkoły nr 24, która nawet

Siemion, S. Wytowicz, A. Hiolski,

Marty Markuniny na odbywanie

z polska. I zupełnie nie jest to

tych odwiedzin nieco osłabła.

nie umiała rozmawiać po polsku.

M. Dzieduszycka, artyści Teatru

takich zebrań w sali gimnas

zarzut. Jest to absolutnie na

Natomiast, – co bardzo cieszyło

W 1990 r. ruszyła też z miejsca

Wielkiego w Warszawie z R. Sa

tycznej. Dzięki jej przychylności,

turalny bieg rzeczy. Mało, kto

sprawa utworzenia klas, fakulta

– wielu naszych rodaków, sku

tanowskim na czele, Opery