18

Dawna mała stolica

17 30 listopada 2008 * Kurier Galicyjski

cezji lwowskiej dominowa³y

zaczêli siê rutenizowaæ i po-

MOHIKANIE ORMIAN

wzory chora³u gregoriañ-

lonizowaæ, zatracaj¹c w³asny

skiego, ale jedna z najwa¿-

jêzyk i czêœæ obyczajów tra-

niejszych melodii mszalnych

dycyjnych. XIX-wieczny jê-

mia³a pierwowzór greckoka-

zykoznawca Jan Hanusz

KONSTANTY CZAWAGA

by³o st¹d jechaæ prosto do

tolicki. By³a to melodia „cha-

pisa³ w roku 1886, ¿e „tylko

tekst i zdjêcia

Czerniowiec: „O, jaki wtedy

chachutiun amenecum”

[w Kutach i Suczawie] ¿yje

by³ ruch, a jakie rozmaite

(„pokój wszystkim”) zaczerp-

dziœ jeszcze jêzyk ormiañski,

Kuty nad Czeremoszem

¿ycie! Proszê popatrzeæ na te

niêta z motywu formu³y

gdzie indziej spotyka siê go

nazywano kiedyœ ma³¹

stare zdjêcia, które przy-

„myr wsim” (odpowiadaj¹cej

tylko sporadycznie”. Bêd¹c

stolic¹ polskich Ormian.

nios³am z domu dla pana”.

greckim „iryny pasi”). Tak¿e

w Kutach, stwierdzi³, ¿e

Obecnie mieszka tu zaled-

Stwierdza, ¿e Ormian zawsze

w ormiañskiej „wersji” sek-

mieszkañcy starsi „mniej

wie trzy Ormianki - to ko-

mo¿na poznaæ: „Nawet w tej

wencji „Dies irae” („Ornajn

jeszcze u¿ywaj¹ wyrazów

biety w podesz³ym wieku.

ksi¹¿eczce, wydanej w Kra-

hedin”) znajdujemy remini-

polskich i ruskich w swej

Najwiêcej o ormiañskiej

kowie, co napisano? – ¯e

scencje ukraiñskiego dwu-

konwersacji ormiañskiej, ni¿

przesz³oœci tego miasteczka

Ormianie – bruneci lub bru-

g³osu  homofonicznego,

m³odzi, którzy nie wiedz¹c

na HuculszczyŸnie mo¿na

netki z obfitym ow³osieniem.

który realizowali wspó³ce-

czêsto, jak siê co po ormiañ-

siê dowiedzieæ od 81-letniej

W³osy twarde i proste, cza-

lebransi podczas uroczystych

sku nazywa, bior¹ bez na-

Anny Krawcowej. Prawie

sem krêcone. Oczy czarne

mszy ¿a³obnych, albo cele-

mys³u wyraz polski lub

codziennie mo¿na j¹ spotkaæ

lub orzechowe. I to te¿ prawda,

brans i organista podczas

ruski. Pochodzi to st¹d, ¿e

mszy bez asysty. Owe elementy

po polsku i rusku daleko

Pani Anna Krawcowa

Na ziemiach lwowskiej i stanis³awow-

Nososowicza, radcy ormiañ-

skiej muzyka ¿yj¹cych tam Ormian

skiego. A to dom pani Warta-

i S³owian by³a pozytywnie emocjonalnym

nówny. Mamy w Kutach

ulicê Ormiañsk¹”. Tam, gdzie

duchowym elementem egzystencji.

teraz jest cerkiew grecko-

katolicka, kiedyœ by³ pierwszy

mo¿na uznaæ za swoiste

lepiej mówi¹, ni¿ po ormiañ-

koœció³ ormiañski. Ormian

podstawy duchowej wspó³-

sku [...].” Mimo to, jeszcze w

by³o du¿o, wiêc wybudowali

egzystencji dwóch œrodo-

latach trzydziestych XX wie-

sobie nowy koœció³, a ten

wisk obrzêdowych.

ku, czêœæ Ormian kuckich

oddali grekokatolikom. I kap-

Wœród Ormian, ¿yj¹cych

potrafi³a siê porozumiewaæ

lica na cmentarzu tak¿e by³a

dawniej w Kutach, powsta³y

po ormiañsku, dialektem

ormiañska, bo obok by³ osob-

te¿ ludowe pieœni, których

zachodnioormiañskim, w

ny cmentarz dla Ormian.

teksty zaczerpniêto z typowo

którym mo¿na znaleŸæ wiele

A ju¿ dalej chowali Polaków,

ormiañskich ksi¹g liturgicz-

nalecia³oœci ukraiñskich.

Dawny kosció³ ormiañski

Ukraiñców. Ta kaplica w czasie

nych, zawieraj¹cych „szara-

Duchow¹ wiêŸ miêdzy

w koœciele albo na Rynku

gany” (rodzaj hymnów), albo

Ormianami i zrutenizowa-

miejskim, gdzie bada têtno

u³o¿ono w miejscowym dia-

nymi, i spolonizowanymi

¿ycia miejscowego czy opro-

lekcie. Ich nabo¿ny charakter

popiera³ Koœció³, którego

wadza goœci, przewa¿nie

nie wyklucza³ szerzej pojê-

zwierzchnicy rezydowali we

turystów z Polski. Niestety,

tego wymiaru duchowego,

Lwowie. Wa¿nym elementem

¿adnego folderu na ten temat

gdy¿ pieœni owe (paschalne

liturgii by³a, oczywiœcie,

tu nie ma, jak te¿ w s¹sied-

i kolêdowe) odgrywa³y nie-

muzyka, przede wszystkim

nim powiatowym miasteczku

ma³¹ rolê w podtrzymywa-

wokalna, której rola w nabo-

na Bukowinie – Wy¿nicach,

niu œwiadomoœci narodowej

¿eñstwach ortodoksyjnych

gdzie przed II wojn¹ œwiatow¹

Ormian, a wykonywane w

i unickich rytu wschodniego

mieszka³o te¿ sporo Ormian.

mieszanych rodzinach s³o-

jest znana. Wprawdzie w Ar-

„St³uk³ siê wazon z naj-

wiañsko-ormiañskich pe³-

chidiecezji Lwowskiej ob-

cieñszej i najszlachetniej-

ni³y funkcje integracyjne.

rz¹dku ormiañskiego œpiew

szej porcelany, okruchy

Ciekawe jest, ¿e w owych

w du¿ym stopniu zosta³

rozwia³ wiatr czasu, który

ludowych œpiewach kuckich

zlatynizowany, ale mimo to

napêdza ko³o zamachowe

Ormian, zachowanych w

– jak stwierdzi³a w XX wieku

dziejów ludzkoœci”, - tak

ilosci 12 pozycji, szeϾ opar-

lwowska muzykolog Bronis-

napisa³a o straconej ma³ej

Rynek

tych zosta³o na wzorach

³awa Wójcik-Keuprulian –

ojczyŸnie Anna Danilewicz

ukraiñskich pieœni ludowych

„najwa¿niejszym zabytkiem,

w ksi¹¿ce „Ormianie z pra-

wojny siê zawali³a, to greko-

¿e Ormianie znad Czeremoszu

z Podola.

jaki Ormianie zachowali ze

wego brzegu Czeremoszu”

katolicy j¹ wyremontowali.

chcieli ¿yæ, byæ i mieæ”.

Wa¿ne jest, ¿e w Katedrze

swej odrêbnej muzyki, s¹

(wyd. Ormiañskie Towarzys-

Jak trzeba nam na Wszyst-

W czasach dawniejszych

Ormiañskiej we Lwowie,

melodie mszalne. Jakkolwiek

two Kulturalne, Kraków,

Ormianie zajmowali siê

kich Œwiêtych, to proboszcz

przed rokiem 1939, wykony-

ka¿dy [...] zdaje sobie sprawê

1994). Zdaniem autorki, to

przywo¿eniem towarów ze

grekokatolicki daje nam

wano pieœni chóralne, za-

z ich odrêbnego charakteru,

ju¿ jest przesz³oœæ bezpow-

Wschodu. Pani Anna pamiê-

klucz”.

czerpniête z „Pataraku”

to jednak odrêbnoœæ ta

rotna i z t¹ jej opini¹ ciê¿ko

ta, ¿e Ormianie znad Czere-

Ciekawie, ¿e w Kutach

(„Liturgii”), w opracowaniu

znacznym ju¿ uleg³a w ci¹gu

jest siê nie zgodziæ. Na tym

moszu handlowali, wyrabiali

najd³u¿ej przetrwa³ jêzyk

Jekmaliana i Komitasa (dy-

wieków modyfikacjom. [...]

terenie przesuwa³y siê granice,

kie³basy. Idziemy g³ówn¹

ormiañski (tzw. kipczacki).

rygowali Walenty Adamczak

Mimo wszystko, jednak œpiewy

Dawniej Ormianie znad Cze-

i Julian Bidziñski), a adepci

liturgiczne Koœcio³a ormiañ-

Na tym terenie przesuwa³y siê granice,

remoszu u¿ywali najwiêcej

ormiañskiego Zak³adu Nau-

skiego na ziemiach [lwowskiej

zmienia³y siê pañstwa, a ludnoœæ

jêzyków: miêdzy sob¹ roz-

kowego im. Józefa. Torosie-

i stanis³awowskiej] w swej

mawiali po ormiañsku, a z

ormiañska mieszka³a w jednym miejscu

wicza œpiewali pieœni ludowe

strukturze wykazuj¹ odrêb-

innymi s¹siadami w ich

„z nut rdzennie ormiañskich”

pod ró¿nym panowaniem.

noœci tak znamienne, ¿e

jêzykach – po polsku, po

(dyrygowa³ Adam de Barbaro).

maj¹c mo¿noœæ s³uchania

zmienia³y siê pañstwa, a lud-

ulic¹, gdzie pozosta³y jeszcze

niemiecku, po rusku czy po

Muzykê ormiañsk¹ nadawa³a

tej muzyki, trudno pozostaæ

noœæ ormiañska mieszka³a

stare wille i domki w stylu

rumuñsku. W czasie po I

równie¿ lwowska rozg³oœnia

wobec niej obojêtnym.”

w jednym miejscu pod ró¿-

wschodnim.

wojnie œwiatowej jêzyk or-

radiowa.

Owa odrêbnoœæ dla osób

nym panowaniem. Po I wojnie

„O, tu du¿o by³o Ormian

miañski zanik³. Jak stwierdza

Mo¿na powiedzieæ, ¿e na

spoza krêgów ormiañskich

œwiatowej Czeremosz roz-

przed wojn¹, - mówi pani

wspomniana ju¿ Anna Dani-

ziemiach lwowskiej i stanis-

by³a tylko nieobojêtna, dla

dzieli³ spokrewionych Ormian,

Anna. -. Tutaj by³a restau-

lewicz, Ormianie na Pokuciu

³awowskiej muzyka ¿yj¹cych

Ormian zaœ bliska duchowo,

mieszkaj¹cych w Galicji i na

racja ormiañska „Burkut”,

i Bukowinie, tak jak na

tam Ormian i S³owian by³a

integruj¹ca tym bardziej, ¿e

Bukowinie.

Sianio Donigiewicz j¹ trzyma³.

innych terenach miêdzywo-

pozytywnie emocjonalnym

teksty œpiewów utrzymano

A w tym miejscu by³a gos-

jennej Polski, przyjêli mowê

duchowym elementem egzy-

konsekwentnie w jêzyku

Ormianie

poda ormiañska, gdzie przy-

i kulturê polsk¹. Równie¿

stencji, bardzo cennym, bo

staroormiañskim (zwanym

znad Czeremoszu

rz¹dzano potrawy ormiañskie,

by³y akceptowane ma³¿eñstwa

– jak powiedzia³ ormiañski

„grabar”) i choæ nie by³ on

chcieli ¿yæ, byæ i mieæ

pani Klementyna Janowicz

mieszane. Swoje dzieci i wnu-

poeta Geworg Emin – „nie

dla Ormian zrozumia³y, to

Pani Anna pokazuje, gdzie

j¹ prowadzi³a. A tu „Sokó³”

ki nauczyli jedynie modlitw,

[...] ma na tym œwiecie nic

jednak stanowi³ wa¿ny wy-

by³ stary most i polska stra¿

polski by³. A to by³ dom pana

znaku krzy¿a, kolêdowania,

piêkniejszego ni¿ zbratanie

ró¿nik. W melodiach litur-

graniczna oraz stacja kolejo-

Jakubowicza, Ormianina,

sk³adania ¿yczeñ na œwiêta.

siê ludu z ludem, a pieœni

gicznych wykonywanych w

wa, poniewa¿ wtedy mo¿na

burmistrza Kut. To dom

Spotykali siê razem z Pola-

z pieœni¹.”

ormiañskich koœcio³ach die-