19

Ormian polskich

Kurier Galicyjski * 17 30 listopada 2008

W KUTACH

On nie szed³ w te bandy, to

Na moje pytanie, jak w

wróciæ, ¿eby siê ogrzaæ/ i w

go zamordowali, i dziecko,

czasach komunistycznych

serca ponownie zamieniæ”.

i ¿onê. To póŸniej, jak przy-

Ormianom z Kutów i Polakom

Pani Anna Krawcowa z uœ-

jechali ci artyœci, którzy

uda³o siê zachowaæ swoj¹

miechem przypomina, jak

pozostali ¿ywi, nie mogli po-

wiarê, pani Anna odpowiada:

przyje¿d¿a³ do Kut biskup

kami na balach i op³atkach.

siêga pamiêci¹ do lat oku-

j¹æ, ¿e taki cz³owiek zgin¹³.

„Z Czerniowiec dwa razy na

ormiañski: „Co mam temu

Od Polaków Ormianie ró¿nili

pacji hitlerowskiej i mordów

Za co?”

rok, przed Bo¿ym Narodze-

biskupowi powiedzieæ? – Po

siê jedynie wyznawanym ob-

miejscowych zbrodniarzy

Obok cerkwi greckokato-

niem i Wielkanoc¹ przyje¿-

polsku on nie rozumie, po

rz¹dkiem - ormiañskokato-

nad ludnoœci¹ cywiln¹:

lickiej, przerobionej z dawnego

d¿a³ ksi¹dz rzymskokato-

ukraiñsku te¿, a ja ormiañ-

lickim.

„Zaczynali mordy na

koœcio³a ormiañskiego, usy-

licki. Spowiada³ tych ludzi,

skiego nie znam. Potrzebny

„Przed wojn¹ Ormianie

¯ydach w 1942 roku, a do

pano wysok¹ mogi³ê ku czci

Polaków i Ormian, którzy nie

jest t³umacz. E, nie, powiem

tutaj czêœciej po polsku roz-

mordu Ormian dosz³o w

mu coœ po ormiañsku, mo¿e

mawiali, - opowiada dalej

1944. W Kutach zginê³o naj-

mnie zrozumie. Powiedzia³am,

Ormianka z Kutów. - Po uk-

wiêcej Ormian. Jakoœ tak w

jak kiedyœ mnie w domu na-

raiñsku ma³o, ja do 1939

Kutach siê sta³o, ¿e sami nie

uczyli, w jêzyku ormiañskim:

roku nie zna³am w tym jêzy-

rozumieliœmy tego. By³y

Chrystus Zmartwychwsta³!

On mówi: Bo¿e, przejecha³em

tyle œwiata i nie s³ysza³em

nigdy s³owa ormiañskiego,

a¿ w tych Kutach… Po prostu

nie móg³ uwierzyæ, ¿e siê

znalaz³a jeszcze osoba, która

zna przynajmniej dwa s³owa

ormiañskie. A ja siê œmiejê

i mówiê dalej, ¿e pamiêtam

jeszcze dwie linijki Awedisu,

kolêdy ormiañskiej. A ja mam

to napisane literami polski-

Ks. Wies³aw Dorosz ze swoimi parafiankami

mi. Jak j¹ czytam, to mogê

œpiewaæ wiêcej. Miko Mojze-

walcz¹cych o wolnoœæ Ukra-

mogli przyjechaæ do koœcio³a

sowicz, który jest rodem z Ku-

iny oraz ustawiono betono-

w Czerniowcach. Nie wszys-

tów, a zmar³ w Polsce, napisa³

we figury ¿o³nierzy, pocz¹w-

cy mogli pojechaæ do tego

kolêdê. Jego wnuk mi przy-

szy od epoki Rusi Kijowskiej

koœcio³a, zbierano, wiêc, od

wióz³. Tutaj byli te¿ Ormianie

do czasów UPA. Jednak,

ludzi koszyki z pokarmami,

z Niemiec, Ameryki…”

nikt dot¹d nie upamiêtni³ w

a¿eby je poœwiêciæ niejako

Zapyta³em j¹, czy kogoœ

jakikolwiek sposób przed-

hurtowo. Jak jechali na Nie-

z istniej¹cych na Ukrainie

stawicieli innych narodowoœ-

dzielê Palmow¹, to ju¿ by³a

wspólnot ormiañskich - ze

ci, którzy w ci¹gu wieków

poœwiêcona i palma, i jajka.”

Lwowa czy Stanis³awowa –

mieszkali w Kutach i sprzy-

Po odzyskaniu koœcio³a

interesuje ¿ycie Ormian kuc-

jali rozwojowi tego mias-

parafialnego przez wspólno-

kich?

teczka.

tê rzymskokatolick¹ przez

„Nie, tylko ten biskup

Jedna z ostatnich tutej-

d³u¿szy czas doje¿d¿ali do

ormiañsko-katolicki przy-

szych Ormianek mówi dalej:

Kutów ksiê¿a z Ko³omyi,

„U nas sta³o siedem domów

Po II wojnie œwiatowej przyjecha³o tu

pod rz¹d, a to wszystko byli

wielu Ormian z Armenii, jednak nasza

Polacy. Banderowcy przyszli,

historia ich nie interesuje.

spalili. I brata ojca zabili.

Bardzo to prze¿yliœmy, ale to

Koœció³ parafialny

je¿d¿a³. S³ysza³am jeszcze,

ju¿ minê³o, i ja nied³ugo tam

potem z Kosowa. Teraz wier-

¿e do Czerniowiec przys³ali

pójdê (œmieje siê, pokazuj¹c

ni nie mog¹ siê nacieszyæ, ¿e

ku ani jednego s³owa, bo

tutaj rodziny mieszane.

z Armenii ksiêdza z Ormiañ-

rêk¹ w kierunku cmentarza

jest ju¿ proboszcz na miej-

nasza rodzina by³a polsko-

Zawsze, jak przychodzi³y

– aut.). W 1946 roku, kiedy

skiego Koœcio³a Apostol-

scu. Ze Lwowa przys³ali ks.

ormiañska. Niestety, przed

œwiêta, to Ukraiñcy chodzili

skiego. Rozmawialiœmy z nim

Polacy i Ormianie wyjechali

Wies³awa Dorosza.

wojn¹ w Kutach ju¿ nie by³o

do nas z kolêd¹, w odwiedziny,

po rosyjsku. Po II wojnie

z Kutów do Polski, my, kilka

„Prawos³awni nam oddali

szko³y ormiañskiej. W koœ-

a potem szliœmy do nich. Nie

œwiatowej przyjecha³o wielu

rodzin, zostaliœmy tutaj. Nie

figurê œw. Grzegorza, - ciesz¹

ciele kazanie po polsku, a

mogliœmy nawet pomyœleæ,

Ormian z Armenii. Chc¹ od-

wyjechaliœmy. Przez jakiœ

siê wierni. - Krzy¿ przecho-

Msza by³a odprawiana po

¿e mo¿e siê staæ coœ takiego,

zyskaæ stary koœció³ ormiañ-

czas by³ w Kutach tak¿e

wa³a pewna pani. Oddali

ormiañsku. Ja nie umia³am

jak wówczas. ¯e mo¿e tak

ski, jednak nasza historia

ksi¹dz ormiañski. No, i przy-

nam te¿ z cerkwi obraz Matki

nic po ukraiñsku, a jak

byæ, jak siê wtedy sta³o, to

ich nie interesuje. Z dawnych

szli z komitetu wykonaw-

Bo¿ej Czêstochowskiej. Or-

posz³am do szko³y, to siê na-

nie mieœci³o siê nam w g³owie.

Ormian jest tylko pan Dawi-

gany te¿ nam oddali, ale,

uczy³am”.

Z Czerniowiec dwa razy do roku, przed

dowicz. Mo¿e jeszcze ktoœ

niestety, nie mo¿na na nich

Pani Anna prowadzi mnie

Bo¿ym Narodzeniem i Wielkanoc¹

pozosta³, nie wiem.”

graæ. Wszystko trzeba re-

na Rynek, a¿eby pokazaæ,

Pod koniec zesz³ego lata

montowaæ.”

przyje¿d¿a³ ksi¹dz rzymskokatolicki.

gdzie rz¹d polski mia³ ostatnie

na Pokucie i Bukowinê przy-

„Ja jestem Urszula Sam-

swoje posiedzenie w Kutach:

by³a miêdzynarodowa ekipa

czego, z komitetu partii i po-

sonowicz, - mówi jeszcze

„Do 15 wrzeœnia 1939 roku

W pierwsz¹ noc spalili 5

wolontariuszy, a¿eby w ra-

wiedzieli do ksiêdza, ¿e jeœli

jedna parafianka. - Chodzê

oni byli u nas. St¹d Niemiec,

domów i ludzi w nich. Nie

mach akcji ochrony dzie-

przyjmie prawos³awn¹ wiarê

do tego koœcio³a, odk¹d

st¹d Ruskie szli ze wschodu,

rozumieliœmy, co siê sta³o.

dzictwa kulturowego Europy

ormiañsk¹, to nam koœcio³a

zosta³ otwarty. Polaków tu-

to musieli uciekaæ przez Cze-

A potem oni przekupili rus-

uporz¹dkowaæ stare cmen-

nie zamkn¹. Ksi¹dz powie-

taj jest blisko dwudziestu

remosz, do Rumunii. Ksi¹dz

kie wojsko. Gdy ono odesz³o,

tarze ormiañskie.

dzia³: „jaki siê urodzi³em,

osób razem z Ormianami.

Bogdan Agopsowicz uczy³

to dwa tygodnie byliœmy bez

„Zrobiliœmyporz¹dek w Ku-

taki bêdê umiera³”. I wtedy

Wiêcej nie ma. Bardzo ciê¿ko

siê we Lwowie i tam praco-

w³adz. Wówczas i w bia³y

tach i w Bani³owie, gdzie

koœció³ zamknêli. Ale ksi¹dz

ten nasz koœció³ wyremon-

wa³ przy katedrze. W 1941

dzieñ zabijali, i na cmen-

kilka grobów siê zosta³o, a

mieszka³ w rezydencji, a¿ do

towaæ. Bardzo du¿o nam

roku przyjecha³ do domu,

tarzu, i w domu, i na ulicy –

koœció³ ormiañski rozebrano

œmierci. Nie wyrzucali go.

pomóg³ profesor Ryszard

¿eby przejœæ granicê, bo

gdzie chcieli, kto tylko im siê

– powiedzia³ ks. Wies³aw

Dali mu jeden pokój, i tam

Brykowski z Warszawy.”

Sowieci chcieli go na Sybir

trafi³. Moja kuzynka po ojcu

Dorosz. – Razem siê pomod-

przychodzili ludzie, a¿eby

Po wojnie Ormianie wyje-

braæ. Gdy przechodzi³ gra-

wysz³a za Ukraiñca, on siê

liliœmy na tych cmentarzach.

siê modliæ. Ksi¹dz Manusie-

chali z Kutów do Polski, prze-

nicê, zosta³ zastrzelony.”

nazywa³ Wo³odymyr Drebet.

Zosta³y odnowione pomniki

wicz przez wiele lat praco-

wa¿nie na Ziemie Odzyskane.

By³ artyst¹ Zespo³u Hucul-

ormiañskie na cmentarzu

wa³ u nas, jest pochowany

Ich potomkowie s¹ w Kra-

W Kutach

skiego w Stanis³awowie. Kiedy

w Kutach”.

tutaj. A w koœciele zrobili

kowie, w Bydgoszczy, w ró¿-

zginê³o najwiêcej Ormian

siê zaczê³a wojna w 1941

Ksi¹dz Wies³aw wspólnie

magazyn. Zabrali wszystko

nych  miejscowoœciach.

Podchodzimy do starego

roku, on przyjecha³ i mówi

z parafianami pozbiera³

z koœcio³a, nam nic nie od-

Przyje¿d¿aj¹ na brzegi Cze-

cmentarza ormiañskiego,

do mojej kuzynki: „zbieraj

resztki kamiennych zabyt-

dali. W Kosowie wiêcej

remoszu, gdzie, jak napisa³a

gdzie dooko³a wielkiej kap-

siê z dzieckiem - a dziecko

ków ormiañskich i wystawi³

zabrali, a u nas to wszystko

w wierszu wspomniana ju¿

licy jest wiele starych na-

maleñkie, tylko siê urodzi³o

pod plebani¹. Mo¿e kiedyœ

wysz³o ani tak, ani siak.

Anna Danilewicz, „jest takie

grobków, pomników oraz

- bo musimy wyje¿d¿aæ, ju¿

tu bêdzie skromne muze-

Potem poma³u wysz³o na

miejsce na ziemi /dok¹d

mogi³a zbiorowa z czasu II

wojna”. A ona: dlaczego mam

um.

dobre.

stêsknione kamienie/ Chc¹

wojny œwiatowej. Pani Anna

wyje¿d¿aæ? I tak oni zostali.