38

Wspomnienia

16.XII.2008 16.0I.2009 * Kurier Galicyjski

REMINISCENCJE WOJENNE

EUGENIUSZ NIEMIEC

„Da³ Pan i Pan zabra³”

swoim oddzia³em na Wêgry.

mieszkañców, rozkaza³o w

Część I (1939 1943)

(Stary Testament, Ksiêga

Te niezwyk³e wydarzenia ra-

ci¹gu pó³ godziny spakowaæ

Hioba 1, 21)

czej mnie interesowa³y, ni¿

siê starej, 70-letniej s³u¿¹cej

niepokoi³y. Wojsk niemieckich

wraz z jej synow¹ i ma³ym,

Dlaczego trzeba powra-

nie widzia³em, byæ mo¿e

rocznym dzieckiem. Zrobiono

caæ do zdarzeñ wojennych,

ominê³y nasz¹ wioskê.

gruntown¹ rewizjê, rozpyty-

najczêœciej przykrych,

Nie ominê³y natomiast

wano o syna s³u¿¹cej, który

czasem zagra¿aj¹cych egzy-

Monasterca wojska sowieckie,

mia³ rzekomo nale¿eæ do ja-

stencji? Komu potrzebne s¹

które wkroczy³y w drugiej

kiejœ nacjonalistycznej orga-

powroty do czasów cierpieñ,

po³owie wrzeœnia. Mieszka-

nizacji ukraiñskiej. Nasza

niedostatku i tu³actwa?

liœmy przy drodze. By³em z

s³u¿¹ca by³a Ukraink¹ i s³u-

Myœlê, ¿e niezale¿nie od

ojcem ko³o szko³y, gdy uj-

¿y³a u dziadka przez kilka-

rodzaju odpowiedzi na te

rzeliœmy jad¹cy drog¹ znany

dziesi¹t lat, wychowa³a mu

pytania, czas wojny na ka¿-

nam samochód, jedyny w

dzieci, bo wczeœnie owdowia³,

dym z nas odcisn¹³ trwa³e

okolicy polski Fiat-500, na-

by³a traktowana jak cz³onek

piêtno, zw³aszcza, jeœli

le¿¹cy do Polaka, w³aœciciela

rodziny. Nas szczêœliwie nie

trzeba by³o go prze¿yæ w

pobliskiego maj¹tku ziem-

by³o na liœcie, wiêc nas pozo-

wieku 5-10-12 lat. To wiek

skiego i dworku. Za kierow-

stawiono w spokoju, a ich,

Autor wspomnieñ wieku lat 4,5 - w towarzystwie

bardzo istotny dla kszta³to-

nic¹ siedzia³ so³dat, a na

Ukraiñców, wywieziono na

matki i ojca (zdjêcie wykonano w Samborze w histo-

wania osobowoœci, psychiki

tylnym siedzeniu – ku ogrom-

Syberiê. Za oko³o dwa mie-

rycznym dniu 1 wrzeœnia 1939 roku)

i zdrowia fizycznego. Trudno

nemu zdumieniu – dojrzeliœmy

si¹ce otrzymaliœmy od nich

by³oby zrozumieæ siebie i

nianie, ¿e studenci polscy

dobrze i jak wydawa³o siê,

dorodn¹ œwiniê. Zrozumie-

karteczkê z Krasnojarska.

swoich rówieœników, nie

umieli ³adnie pisaæ i nawet

nieco bezpieczniej. To poczu-

liœmy, ¿e so³daci na samym

S³u¿¹ca Nastia, jak równie¿

uwzglêdniaj¹c doœwiadczeñ

mobilizacja wojenna tej umie-

cie bezpieczeñstwa zburzy³y

wstêpie „wyzwolili” naszego

ma³e dziecko, zmar³y na

owego czasu. Jestem prawie

jêtnoœci nie mog³a ich pozba-

incydenty, o których wspomnê.

dziedzica z jego auta i inwen-

Syberii w ci¹gu miesi¹ca.

pewny, ¿e na mój odbiór

wiæ, z trudem torowa³a sobie

Pewnego popo³udnia przy-

tarza ¿ywego. Wkrótce zapa-

Prze¿y³a m³oda synowa s³u¿¹-

rzeczywistoœci, wydarzenia

drogê do œledczego. O stryju

jechali na koniach do naszego

nowa³y sowieckie porz¹dki

cej, która, powróciwszy po

wojenne (którymi obejmujê

ojciec nie wspomina³, bo nie

domu dwaj skoœnoocy so³-

i rozpoczê³y siê ukraiñskie

wojnie, zosta³a ponownie

lata 1939-1947) wywar³y

wiedzia³ nawet, czy prze¿y³

daci, wyraŸnie pod wp³ywem

porachunki z „polskimi pa-

wywieziona do Kazachstanu

wp³yw, od którego nie sposób

wrzesieñ, czy dotar³ na Wêgry?

wódki i zabrali siê za rabo-

nami”. PóŸn¹ jesieni¹, g³êbo-

i tam ju¿ pozosta³a. Wiosna

siê uwolniæ. Dusza dziecka,

By³a ju¿ zima (luty 1940)

wanie domu. Kiedy dziadek

k¹ noc¹ zostaliœmy zbudzeni

i lato 1941 r. nie by³y dla mnie

poddana takiej edukacji nie

i zaczê³y siê pierwsze wywózki

i ciotka stanêli w obronie

waleniem do drzwi. Otworzy³a

udane, nie chcia³em jeœæ, na-

mog³a nie wykszta³ciæ

na Syberiê. Regu³¹ by³o, ¿e

dobytku, wyprowadzili domow-

mama. Okaza³o siê, ¿e to

uczy³em siê od moich ukra-

i utrwaliæ okreœlonej posta-

rodzina aresztowanego „wroga

NKWD zapragnê³o „porozma-

Nasza s³u¿¹ca by³a Ukraink¹ i s³u¿y³a u

wy wobec wydarzeñ.

ludu” by³a wywo¿ona do np.

wiaæ” z ojcem. Mieszkanie

Moje doœwiadczenia wojen-

Kazachstanu, a sam aresztant,

dziadka przez kilkadziesi¹t lat, wychowa³a

wywrócono do góry nogami,

ne trzeba podzieliæ na dwie

jeœli prze¿y³, trafia³ do Gu³agu

a ojca zabrali ze sob¹ i zosta³

mu dzieci, bo wczeœnie owdowia³, by³a

czêœci. Pierwsza – to lata 1939-

(jak ³adnie mówiono „na bia³e

osadzony w areszcie w Sam-

traktowana jak cz³onek rodziny. Nas

1943 (pobyt na Kresach

niedŸwiedzie”). Mama zna³a

borze. Przez 3 miesi¹ce – jak

sowieckie zasady, bo kilka lat

szczêœliwie nie by³o na liœcie, wiêc nas

Przez 3 miesi¹ce – jak mówi³ ojciec –

– przed wojn¹ – mieszka³a w

pozostawiono w spokoju, a ich, Ukraiñ-

by³ wzywany na nocne przes³uchania,

Rostowie. Korzystaj¹c z tej

ców, wywieziono na Syberiê.

wiedzy, spakowa³a walizki z

w trakcie których zadawano mu ci¹gle

ciep³¹ bielizn¹ i ubraniem, i

te same pytania.

nocami nads³uchiwa³a, przy-

ników, pod lufami karabinów,

iñskich rówieœników palenia

gotowana na walenie do drzwi

w kierunku zaroœli nad po-

papierosów, skrêcanych w

Wschodnich) i druga - 1943-

i uprzejme „sobirajteœ”. Chc¹c

blisk¹ rzeczk¹ (£ukiew) w

mówi³ ojciec – by³ wzywany

gazecie z liœci ziemniacza-

1947 (pobyt w Ba¿anówce,

ratowaæ przed wywozem,

celu – jak nie ukrywali – roz-

na nocne przes³uchania, w

nych, po czym doœæ ciê¿ko

pow. sanocki). Ograniczê siê

mama odwioz³a mnie do

strzelania. Opór, stawiany

trakcie których zadawano mu

chorowa³em, a moja kochana

do opowiedzenia niektórych

swego domu rodzinnego ko³o

Armii Czerwonej, by³ - jak

ci¹gle te same pytania. Nie by³

ciotka mia³a ze mn¹ niez³e

wydarzeñ, które pozostawi³y

Halicza (Kry³os) i powierzy³a

wiadomo - doœæ czêsto karany

bity, ale raczej drêczony ró¿-

utrapienie. Trudno oprzeæ siê

trwa³y zapis w mojej pamiêci.

opiece swojej siostry i mojego

œmierci¹. Ja podnios³em spaz-

nymi kombinacjami pytañ,

wra¿eniu, ¿e warunki egzys-

matyczny p³acz, bo zostawili

tencji, jak i opisane powy¿ej

Regu³¹ by³o, ¿e rodzina aresztowanego

Pierwsze „wyzwolenie”

mnie samego na podwórzu.

emocje spowodowa³y powa¿ne

„wroga ludu” by³a wywo¿ona do np.

Druga wojna œwiatowa za-

Na szczêœcie s¹siedzi dziadka,

zak³ócenia mojego rozwoju

sta³a moj¹ rodzinê w powiecie

widz¹c zdarzenie i wiedz¹c, ¿e

fizycznego i emocjonalnego.

Kazachstanu, a sam aresztant, jeœli

samborskim, gdzie moi rodzi-

„bajcy” nie ¿artuj¹, b³yska-

Latem 1941 walec wojenny

prze¿y³, trafia³ do Gu³agu (jak ³adnie

ce pracowali w szkole pow-

wicznie zawiadomili dowództwo

przetoczy³ siê na wschód.

szechnej w wiosce Monaste-

jednostki, które stacjonowa³o

Sowieci uciekli w pop³ochu,

mówiono „na bia³e niedŸwiedzie”).

rzec. To 15 km na p³d. od

kilka domów dalej. Szybko

a my dostaliœmy siê pod

Sambora i ok. 30 km na po-

dziadka. Sama wróci³a do

zjawi³a siê ¿andarmeria na

wœród których powtarza³o siê

„opiekê” Niemców i „samo-

³udniowy wschód od Chyrowa.

domu i pracy w szkole. Od

koniach i nim dzielni Azjaci

dociekliwe: „kogo masz za

stijnej” Ukrainy.

Wieœ by³a prawie w 100%

czasu do czasu doje¿d¿a³a do

doprowadzili moj¹ rodzinê

granic¹?” Ojciec mia³ „za

zamieszka³a przez Ukraiñców

mnie w niedzielê. Ciotka i

nad rzeczkê, to ich zwinêli

Drugie „wyzwolenie”

granic¹” (tj. za Sanem) liczn¹

(czy te¿ – jak ich okreœlano –

dziadek otoczyli mnie ogromn¹

i uwolnili 80-letniego dziadka,

rodzinê w Ba¿anówce, brata

To by³o wyzwolenie spod

Rusinów). Ojciec by³ kierow-

mi³oœci¹ i wszelk¹, mo¿liw¹ w

ciotkê i star¹ s³u¿¹c¹. To

na Wo³yniu, siostrê w Amery-

opieki sowieckiej. Dostaliœmy

nikiem szko³y, a mama – na-

ówczesnych warunkach,

zdarzenie wywar³o na mnie

ce. Wyliczanie tych krewnych

siê spod sowieckiego deszczu

uczycielk¹. 1 wrzeœnia 1939 r.,

opiek¹.

wielki wp³yw. Od tego czasu

ci¹gle nie zadowala³o œled-

pod ukraiñsko-niemieck¹

gdy po naszym niebie lecia³y

Wydaje siê, ¿e po kilku-

ba³em siê, jak ognia, rosyj-

czych. Po kilku tygodniach

rynnê. W tydzieñ po przejœciu

ju¿ samoloty niemieckie,

miesiêcznej „konwersacji”

skich i wszelkich innych

przes³uchañ okazano ojcu

frontu (a dok³adniej 30.06.

mia³em niespe³na 5 lat, a

œledczy uwierzy³ ojcu, ¿e mój

mundurów. Wkrótce po tym

kilka kartek pocztowych,

1941) Organizacja Ukraiñskich

rodzice – ok. 30 lat. Z wrzeœ-

stryj z Wêgier nie by³ oficerem

zdarzeniu mój dziadek nagle

nadanych z Wêgier przez

Nacjonalistów-OUN, na zjeŸ-

niowej wojny niewiele zapamiê-

i ojca zwolni³ do domu. A

zmar³. Zosta³em z ciotk¹ i

wy¿ej wspomnianego stryja.

dzie we Lwowie og³osi³a pow-

ta³em. Zapisa³y siê w pamiêci

mo¿e chcia³ uwierzyæ? Mo¿e

star¹ s³u¿¹c¹ oraz jej synow¹

Kartki zawiera³y informacjê,

stanie niepodleg³ej (samostij-

obrazki nisko lec¹cych samo-

odstawa³ od stereotypu en-

z dzieckiem.

¿e ¿yje i jest zdrowy. Kartki

nej) Ukrainy. Niemcy, gdy

lotów, drogi, pe³ne uciekaj¹-

kawudzisty? Gdyby zachowa³

Nadesz³a zima 1940/41.

do nas nie dosz³y, ale by³y w

tylko trochê zorientowali siê

cych cywilów i wojska pol-

siê typowo, to nie uniknêli-

Pewnej zimowej nocy, ju¿ po

komplecie na NKWD i chodzi³o

w sytuacji, samostijn¹ zamie-

skiego, wycofuj¹cego siê w

byœmy poznania piêknych

œmierci dziadka, rozleg³o siê

o ustalenie, czy to by³ oficer.

nili na „Reichkomisariat

kierunku Lwowa i wêgierskiej

stepów Kazachstanu lub

– znane mi ju¿ – walenie do

Œledczy uwa¿a³, ¿e to pisa³

Ukraina”, niemniej jednak

granicy, oko³o dwugodzinne

uroków ¿ycia w Gu³agu jako

drzwi naszego domu. Zjawi³o

oficer, bo widaæ by³o wyrobio-

mi³o widzieli aktywnoœæ Uk-

odwiedziny mojego stryjka

wrogowie ludu. Ja w tym

siê NKWD w towarzystwie

ny charakter pisma, a prze-

raiñców, skierowan¹ przeciw

(studenta Uniwersytetu Lwow-

czasie by³em w domu dziadka

ukraiñskiego policjanta i po

cie¿ prosty ¿o³nierz nie umia³by

Polakom i ¯ydom. Rozpoczê³y

skiego), udaj¹cego siê wraz ze

i ciotki, gdzie czu³em siê

sprawdzeniu personaliów

tak pisaæ. Mozolne wyjaœ-

siê rz¹dy ukraiñskiej admi-