23

Kurier Galicyjski * 29 stycznia - 11 lutego2010

kaWaLerzysTa spieszony, aLbo rzecz o zyGmuncie haupcie

szans zapoznania się z jego prozą,

ciem pracy w Głosie Ameryki redago-

jest taką samą abstrakcją, jak tamto

TADeUSz zUBIńSKI

wartą każdych pieniędzy.

wał nowo powstałe pismo :Ameryka”.

hauptowskie Podole.

Bywają pisarze jednej książki,

Drukował też po angielsku w elitar-

Jego świat pisarskiej kreacji – to

Jedynytakipisarz,zygmunt

choć napisali ich znacznie więcej np.

nych czasopismach amerykańskich:

nostalgiczna, „chagallowska” pro-

August Haupt, urodził się na

dla Anglików R. D. Blackmore pozo-

„Accent”, „Nassau Review”, „Furioso”,

jekcja tego osobistego „niegdyś”,

tym bliższym, galicyjskim Po-

stał autorem jedynie znakomitego ro-

„The Paris Review”, „New Directions”.

wolna od taniego sentymentalizmu:

dolu 5 marca 1907 r. w Ułasz-

mansu w stylu serca i szpady „Lorna

Pracował w „Głosie Ameryki” i to

wizerunki małych kresowych miaste-

kowicach nad meandrującym

Doone” , dla melomanów P. Mascagni

była dla niego podwójna katorga, aż

czek, zapisy obyczajów, detali rządu

Seretem, w latach II Rzeczy-

napisał tylko jedną operę „Cavalleria

przedwcześnie 10 maja 1975 dostał

końskiego, architektury cerkiewnej,

pospolitej, we wsi ledwo gmin-

Rusticana”, dla nas – elitarnej maso-

jednocześnie zawału serca i wylewu

języka jarmarków, karczm i gościńca,

nej w powiecie czortkowskim.

nerii hauptologów ten pisarz pozosta-

krwi do mózgu. Zmarł w szpitalu Win-

nastrojów – kunsztownie urzekające

Owe Ułaszkowice słynne były

wił dwa tomy prozy, a jakiej kunsz-

chester w stanie Wirginia. Spoczywa

surową autentycznością i niepowta-

z racji targów w tym i na konie,

townej, co niczego wcześniej nie

na cmentarzu Metairie w Nowym Or-

rzalnym buninowskim pięknem.

co bardzo korzystnie zaważy

porównywalnej. Nie miał mistrzów,

leanie. Ostatni okres, ogłupiająca ha-

Klechdy domowe Zygmunta Haup-

na losie i pisarstwie Haupta.

nie pozostawił ani uczniów ani epi-

rówka w „Głosie Ameryki” i ta duszna

ta układają się, zdaniem Marii Danile-

Te sławne końskie targi – wy-

gonów. Był i jest jak samotna wyspa.

atmosfera zawiści i podejrzliwości ha-

wicz-Zielinskiej, w formę eseju krajo-

stępy, jak powiadają koniarze

W jego przypadku najbardziej trafnie

mowała jego impet twórczy. Miał na-

znawczego, który ma swoje silne uko-

w Ułaszkowicach odbywały

sprawdza się stara chińska maksyma

dzieję, że na poważnie zacznie pisać

rzenienie  historyczno-obyczajowe.

się corocznie, w dniu św. Jura.

– być mistrzem to znaczy, być nie po-

na emeryturze. Na obczyźnie miotał

Dzięki pisarzowi stajemy się wolnymi

zygmunt August Haupt

Jego ojciec, ludwik był in-

dobnym do nikogo. Pierwszy tom – to

się, jak ryba bez wody – wspominał

ludźmi, wagabundami gościńca, bu-

spektorem szkolnym, matka

„Pierścień z papieru” – ach, co za nie-

syn pisarza Artur. Atmosferę obcości

szującymi po zakamarkach Podola,

Albina z domu Mazurek, pra-

stosowny tytuł – żachnął się Miłosz,

wzmagały domowe niesnaski i do-

ożywczo zanurzamy się w zielonym

cowała jako nauczycielka.

Miał siostry starszą – dominująca

i to wystarczyło aby książka spadała

cinki. Interesowna rodzina żony nie

mroku Gorganów, uczestniczymy w

rodzeństwo Zofię, i młodszą Helenę,

z pola zainteresowania i tu, i tam,

akceptowała cudzoziemca, zwłasz-

końskich targach, w jazgocie żydow-

z którą utrzymywał stosunki ero-

i to na całe lata. Wiadomo Roma lo-

cza bez grosza i z artystycznymi fa-

skich handełesów rozprawiamy z ta-

tyczne i pseudonimował ją w swoich

cuta causa finita. Ten debiutancki tom

naberiami , no bo w amerykańskim

kimi, jak my sami wędrowcami, pieką

utworach jako Elektrę.

ukazał się w serii Biblioteki Kultury

raju z pisania i malowania nie sposób

nas stopy, gryzą końskie psiajuchy

Najłatwiej, i tym samym niepraw-

jeszcze za życia autora w roku 1963.

wyżyć. On pisał po godzinach i od

bąki, w bród albo czółnem przepra-

dziwie zaszufladkować prozę Z. Haup-

Drugi – to „Szpica” – wybór opowia-

święta publikował niewiele, ale jego

wiamy się przez Seret, huczą dla nas

ta. To kategorii tzw. literatury „małych

dań rozproszonych w czasopismach,

teksty były zauważone: w roku 1963

porohy Dniestru, śpimy znużeni pod

ojczyzn”, zaszufladkować znaczy od-

które przysposobiła do druku Renata

otrzymał nagrodę paryskiej „Kultury”,

dachami chat, ulepionych ze słomy

fajkować, niechaj się nią zajmują jacyś

Gorczyńska i opublikowała w pary-

w roku 1971 – Nagrodę Fundacji im.

i gliny, przed figurą kamiennej baby

pasjonaci, jakiś margines estetów z

skim Instytucie Literackim w roku

Kościelskich. W skłóconym światku

zdejmujemy czapkę, mrużymy oczy

bocznego nurtu, któremu wara od

1989. Jeszcze tkwi po zagranicznych

polskiej emigracji były to jednak dwa

śledząc lot jastrzębia, przyśpieszamy

salonów i anten, no i od kanonu po-

archiwach spuścizna epistologra-

znaczące wyróżnienia. Chociaż, jak

kroku, wszak spotkanie mamy ozna-

czciwych lektur. Ten zabieg jest bar-

ficzna Haupta, nie przejrzana, nie

to u nas odwiecznie dzieła Zygmunta

czone pod obielonym wapnem krzy-

skał. Powrócił do Lwowa na początku

dzo poręczny, ale i zarazem nietrafny,

opracowana, nie odkryta wreszcie.

Haupta wzbudzały zarówno podziw

żem hen na rozstajach pylnych dróg

lat trzydziestych, żywo uczestnicząc

i poniekąd krwistą, wprost ociekającą

W roku 2007 w Warszawie ukazał się

Józefa Czapskiego, jak też jawną nie-

i tatarskich traktów. Pijemy cierpkie

w życiu kulturalnym miasta, cokolwiek

realiami i prawdą surowego życia pro-

„Baskijski diabeł”, zbiór opowiadań,

chęć manifestowaną przez Czesława

wino i palimy papierosy, przemycone

by to znaczyło. Imał się różnych zajęć:

zę Haupta lokuje w jednym rzędzie

reportaży i szkiców, obejmujący rów-

Miłosza, który instynktownie w Haup-

zza rumuńskiej granicy, żyjemy po

konserwował stacje Męki Pańskiej w

obok może i szlachetnego nudziar-

nież utwory opublikowane już w „Pier-

cie wyczuwał gigantyczny potencjał

prostu, jak prawdziwi ludzie. Rano,

wiejskim kościele, rysował, projekto-

stwa Stanisława Vincenza lub polu-

ścieniu z papieru”.

literacki, zagrożenie które prawdę

raniuteńko, budzimy się skwaszeni bo

wał na zlecenie, polował, trochę pisał,

krowanych opowiastek dla kawiarnia-

Coś jeszcze? Ano, teksty przed-

mówiąc, w sprzyjających okoliczno-

„ranny szczebiot ptaków niecierpliwił

najwięcej jeździł konno W roku 1939

nej gawiedzi, jak to niegdyś na Kre-

wojenne próby, rozproszone w pol-

ściach mogłyby autorowi „Ocalenia”

Franciszkę”.

też banalnie, jak wielu, został zmobili-

sach bywało, a przecież nie bywało

skiej prasie, przekłady poezji w no-

odebrać prymat pierwszeństwa.

Piewca regionalizmów i kolokwia-

zowany, przydział bardzo szczęśliwy:

– produktów z działu galanterii quasi

wojorskich „Tematach” i londyńskich

Oczywiście, ktoś z tak wielkim

lizmów, gwary kawalerzystów i masztale-

10 Brygada Kawalerii. Walczył, przez

literackiej np. Tadeusza Konwickiego.

„Wiadomościach”, rysunki i reportaże

i oryginalnym talentem nie przypisany

rzy, męskiego piękna wolnych prze-

kolejnych siedem lat nie zdejmował

Akurat Czesław Miłosz też nie jest w

w „Polsce Walczącej”, obrazy, szkice.

do żadnej sitwy i koterii nie budził en-

strzeni. Cenią go i promują: Krzysztof

munduru, w wojnie 1939 roku w stop-

tym przypadku najwyższą instancją

Krótko życiorys: polski pisarz,

tuzjazmu i nie otrzymywał należytego

Koehler pisząc: „Wciąż nie potrafi

niu podporucznika. Po 17 września

rozstrzygającą. Jeśli, już to filiacje

malarz i architekt, pisarz wielki i jedy-

wsparcia. Był outsiderem, kimś prze-

się docenić pisarstwa Zygmun-

jego pododdział ewakuował się na

następują z ciemną i odpowiedzialną

ny koniarz, esteta, reportażysta. Ży-

milczanym, a jeśli już co, najwyżej

ta Haupta”.  Wtóruje mu Krzysztof

Węgry. Haupt nie chciał gnić w obo-

prozą Józefa Mackiewicza i Leopolda

ciorys do pewnego stopnia i do pew-

życzliwie i pobłażliwie wspominanym.

Rutkowski: „Zygmunt Haupt. Jeden

zie dla internowanych i zbiegł z niego,

Buczkowskiego.

nego okresu nawet banalny, jak na

Owszem przyznawano – bezsporny

z największych artystów polskiej

kierując się na Francję. Po licznych

Zasadniczo Zygmunt Haupt był

ówczesne realia. Końmi pasjonowały

talent, ale to u nas znaczy niewiele,

prozy. Jego uznanie przychodzi z

perypetiach dotarł do Francji, bił się z

i pozostał pisarzem w jednym eg-

się tysiące, a miliony mieszkały na

talent to za mało, trzeba iść z nogę

trudem”. Wydawcą i zauroczonym

Niemcami w maju 1940, ewakuowano

zemplarzu, w jego przypadku łatwe

Kresach. Do szkoły chodził najpierw

wraz z innymi w rytm poddany przez

osobą i dziełem Haupta jest Andrzej

go spod Dunkierki, jak wielu polskich

etykietki się zupełnie nie sprawdzają.

w Tarnopolu, potem do gimnazjum im.

aktualnie obowiązujące autorytety.

Stasiuk.

żołnierzy – na „Batorym”. Na wyspach

Może dlatego, że jego pisanie pozo-

Kopernika we Lwowie i tutaj w 1924

Nie bywał na salonach, no bo gdzie

Krzysztof Rutkowski w swym szki-

służył najpierw w szkockim Gosford,

staje w polskiej literaturze zupełnie je-

lub 1925 roku zdał maturę. Potem

te salony? Unikał jubli akademii ku

cu o recepcji Haupta, pomieszczonym

później w Londynie. Tu poznał przy-

dyne, takie bez precedensu, bardziej

studiował na Politechnice Lwowskiej

czci i na pokaz, zamaszystych apeli

w „Twórczości” tak napisał: „Haupt nie

szłą żonę – Amerykankę Edith Norris.

szeroko europejskie niż taniutko ro-

konkretne kierunki: inżynierię i archi-

nie sygnował, on koniarz nie znosił

z tych, co to książek całą bibliotekę

W 1946 roku wyjechał do Stanów

dzime, bliższe Proustowi, Czechowo-

tekturę. W roku 1928 po dalszą naukę

donkiszoterii i błazenady. On żołnierz

napisali. Nie chciał i nie potrafił się

Zjednoczonych, do Luizjany, a więc w

wi, Józefowi Rothowi najbardziej. Był

udał się do Paryża, gdzie na Sorbonie

gen. Maczka, uwielbiał i czcił konie.

wpychać, narzucać, wmaślać, dawać

europejskie, jakby powiedzieć, okoli-

taki szczególny niemiecki pisarz Hans

studiował urbanistykę. Okres paryski

Ten obsesyjny i zarazem barokowo

zrobić. Nie miał cudownej bezczelno-

ce Ameryki. Założył rodzinę, żona nie

Henny Jahnn (1894-1959), Hauptowi

– to początek jego pisarstwa i malar-

twórczy motyw, oraz najciekawsze

ści Gombrowicza, ani żadna wdowa

udała mu się, ale syn Artur owszem.

do tego autora bardzo blisko, w tym

stwa, atmosfera bulwarów i kawiare-

tropy stylistyczne z nim związane po-

nie dęła jego ducha, by poszybował

Nawet w tak „europejskim” mieście,

swoistych panteizmie i wręcz kulcie

nek wyraźnie mu sprzyjała, tam zaczął

jawią się natrętnie w interpretacjach,

na Olimp. Pisał tak, że nie można go

jak Nowy Orlean nie czuł się dobrze.

natury i ludzkiego ciała. Prekursor for-

malować i pisać. Studiował mało kon-

zafascynowanych twórczością Haup-

nigdzie wcisnąć; ani w zamrozy, ani

W roku 1951, w związku z rozpoczę-

my Haupt, ten jako pierwszy, wyprze-

sekwentnie, gdyż dyplomu nie uzy-

ta badaczy, dla których żywy koń

w odwilże, ani w zniewolenia umysłu,

dzając doświadczenia i zabiegi Miro-

ani w rozwolnienia wyobraźni, ani w

na Białoszewskiego, oczywiście w in-

wizje, ani w równania, ani w pogróżki,

Dzięki pisarzowi stajemy się wolnymi ludźmi, wagabundami go-

nych realiach i w późniejszym czasie

ani w porachunki”.

ścińca, buszującymi po zakamarkach Podola, ożywczo zanu-

– wprowadził do literatury polskiej całe

Chyba równie najcelniej w 1987

rzamy się w zielonym mroku Gorganów, uczestniczymy w koń-

pokłady mówionych gatunków języka

Marek Tomaszewski w wystąpieniu

w stężeniu rozsadzającym literacki

L image des confins chez les roman-

skich targach, w jazgocie żydowskich handełesów rozprawia-

gatunek opowiadania od jądra. Utwo-

ciers émigrés: Czesław Miłosz, Józef

my z takimi jak my sami wędrowcami, pieką nas stopy, gryzą

ry Haupta podlegają wewnętrznym

Mackiewicz, Zygmunt Haupt, Włodzi-

końskie psiajuchy bąki, w bród albo czółnem przeprawiamy się

sprzeczności. Ostre napięcia pomię-

mierz Odojewski: tak odniósł się do

dzy poetyckim artyzmem wizjonera,

dzieła Haupta „Haupt uprawia sztukę

przez Seret, huczą dla nas porohy Dniestru, śpimy znużeni pod

pamięcią kronikarza, skrupulatnością

przebłysku, grę świateł, półcieni,

dachami chat, ulepionych ze słomy i gliny, przed figurą kamien-

detalisty i potocznym potworzeniem,

lustrzanych odbić i powidoków. Nad-

nej baby zdejmujemy czapkę, mrużymy oczy śledząc lot jastrzę-

pomiędzy pokusą fikcji i potrzebą da-

miar ujawnia u niego wielość stanów

wania natychmiastowego świadectwa.

rzeczy. Podobnie jak u Céline a, roz-

bia, przyśpieszamy kroku, wszak spotkanie mamy oznaczone

Utrwaliło się przekonanie, do-

rzutność rzeczy uzasadnia u Haupta

pod obielonym wapnem krzyżem hen na rozstajach pylnych

gmat od góry wreszcie nadany, że

ludzkie istnienie. Jego styl objawia

dróg i tatarskich traktów. Pijemy cierpkie wino i palimy papie-

Haupt to pisarz trudny i nieporęczny,

się w nieciągłościach świadczących

do bieżących manipulacji i gierek nie

o tym, że świata chyba nie da się do

rosy przemycone zza rumuńskiej granicy, żyjemy po prostu jak

przydatny, a tym bardziej szkoda że

końca opowiedzieć”.

prawdziwi ludzie.

czytelnicy nie maja do dziś zbyt wielu

kG