19

Kurier Galicyjski * 17 – 30 sierpnia 2010

LWoWianin z daWnych czas W

runek matematyczno-fizyczny. Moż-

niemiecki, więc było mi bardzo łatwo

szym roku okupacji niemieckiej, która

teraz w Ameryce posądzą o terro-

dżał na harcerskie jambo-

na było pójść na biologiczny, oprócz

radzić sobie z tym językiem.

trwała trzy lata. Po roku otworzyli

ryzm.

ree (międzynarodowe zloty

tego był klasyczny i humanistyczny.

politechnikę, która została przemia-

Wszyscy studenci dostawali mie-

- Wspominał Pan, że tylko

skautowe), m.in. do rumunii,

nowana na kursy zawodowe. Podob-

sięcznie po 100 rubli stypendium. Je-

- To było chyba jedno z naj-

kilku Żydów z tej grupy prze-

na Węgry, do Spały. Pytałem

ne kursy zawodowe, jednak głównie

śli się miało wyjątkowo dobre stopnie,

lepszych gimnazjów?

żyło wojnę.

kiedyś pana, czy przed wojną

- Myślałem, że było najlepsze.

- Z tych, których znałem, przeżyło

dla Ukraińców, zostały otwarte na

to dawali stypendium Stalina, czy Le-

nie czuł się jako Polak kimś

Nowoczesne, wspaniale wyposażo-

tylko 14, ale mogę się mylić.

medycynie uniwersyteckiej i wetery-

nina, już nie pamiętam. Stypendium

gorszym w porównaniu do

ne w specjalistyczne pracownie: che-

Przyjaźniłem się z piękną, miłą

narii. Ale ci sami przedwojenni polscy

to wynosiło 500 rubli i ja je automa-

przedstawicieli innych naro-

miczną, fizyczną, przyrodniczą, z wy-

Żydówką. Ona nie wyglądała ani

profesorowie wykładali w tym samym

tycznie dostałem (zgodnie z prze-

dów. obecnie jeszcze Polacy,

bitnymi nauczycielami, którzy rozbu-

troszkę na Żydówkę, łatwo byłoby

miejscu, oczywiście – ci profesoro-

pisami, lecz ku konsternacji władz

gdy jadą na Zachód, czują się

dzali w uczniach pasję poznania praw

ją przemycić, jakby chciała u mnie

wie, którzy przeżyli, ponieważ część

sowieckich).

często „biedniejszymi krew-

przyrody, historii, literatury (historyk:

mieszkać. Bardzo ją lubiłem. Pew-

z nich została zamordowana w lipcu

Pracę w Instytucie prof. Weigla

nymi”. Przed wojną Polacy ani

doc. Czesław Nanke, fizyk – Michał

nie dlatego jej rodzice nie pozwolili,

1941 r. (m.in. prof. Kazimierz Bartel,

rozpoczął w 1939 roku mój ojciec,

materialnie ani kulturowo nie

Halaunbrenner, chemik – Eugeniusz

bali się, że może jest między nami

Włodzimierz Stożek, Stanisław Pilat).

który doskonale znając język rosyjski

odstawali od europy, wprost

Turkiewicz, polonista – poeta Kazi-

romans. A ona powiedziała, że są

Profesor Weigl był Polakiem z wy-

(pochodził z Kongresówki, gdzie w

przeciwnie.

mierz Brończyk, matematycy: M. Gła-

takie ciężkie czasy, że trzeba być ze

boru, który mimo rodzinnych czysto

szkołach obowiązywał język rosyjski),

- Miałem wrażenie, że wszystko

dysz i E. Śliwa), a byli często również

swoimi. Jakbym miał wybór, to wolał

austriackich korzeni Polskę wybrał na

był osobistym tłumaczem prof. Weigla

za granicą jest gorsze od polskiego

wykładowcami wyższych uczelniach

bym mieć romans niż być zamordo-

swoją Ojczyznę i pozostał jej wierny do

znacznie albo troszeczkę… Paryż mi

w kontaktach z władzami sowieckimi.

Lwowa: Uniwersytetu i Politechniki.

Ojciec jako inżynier i przedwojenny

wanym.

końca, niezależnie od gróźb i obietnic

imponował, był ładniejszy od Lwowa.

Pamiętam, że przy wejściu do bu-

hitlerowskich okupantów. Dzięki jego

współwłaściciel montowni samocho-

Jeździłem po Polsce i świecie z wy-

-ojciecPana–StefanSzybal-

dynku stały z obu stron duże rzeźby

nieustraszonej postawie zostało ura-

dów, a także zapalony automobilista,

cieczkami, które organizowało gimna-

ski – mechanik, inżynier, elektro-

z kamienia lub gipsu, z prawej strony

towanych kilkuset wybitnych polskich,

był szefem transportu Instytutu prof.

zjum. Zwiedziliśmy wówczas Francję,

technik pracował u prof. Weigla

króla Kazimierza Wielkiego, z lewej

a także kilku żydowskich naukowców,

Weigla.

Niemcy, Włochy, Węgry, Jugosławię.

już za okupacji sowieckiej.

królowej Jadwigi. Były koloru białego,

z wyjątkiem buta króla Kazimierza,

który każdy uczeń wchodzący do

szkoły dotykał, co miało przynieść

szczęście, lecz spowodowało, że nasz

patron miał but dokładnie czarny.

- Pańska rodzina miała

kontakty z wybitnymi ówcze-

snymi przedstawicielami na-

uki, sztuki, kultury…

- Wszyscy się znali we Lwowie. To

było 360 tysięczne miasto. Najbliższy

był prof. Czekanowski – antropolog

światowej sławy.

- Teraz jego córka prof. anna

Czekanowska wydaje lwow-

skie wspomnienia z okresu

wojny. Pan profesor sponso-

ruje to wydanie. W Pana ro-

Na wydziale Biologii Uniwersytetu Lwowskiego

dzinnym domu spotykało się

- Mój ojciec nie był lwowianinem,

pozbawionych źródeł utrzymania i na-

śmietankę kulturalną i nauko-

ale warszawianinem. Skończył Szkołę

rażonych na śmierć i różne szykany

wą Lwowa.

Mechaniczno-Techniczną H. Wawel-

władz okupacyjnych, rodziny zamor-

- Tak się nie mówiło i nie myślało,

berga i S. Rotwanda – prywatną szko-

dowanych polskich profesorów. Lista

to było normalne.

łę techniczną w Warszawie. Polakom

osób zatrudnionych w Instytucie prof.

- Pańską rodzinę leczyli le-

Prof. Wacław Szybalski (od prawej) z rektorem Uniwersytetu

nie wolno było studiować na politech-

Weigla, który wymógł na Niemcach

karze, którzy zginęli na Wzgó-

Lwowskiego iwanem Wakarczukiem

nice, ona była tylko po rosyjsku, dla

swoją wyłączność w kwestii zatrud-

rzach Wuleckich.

Rosjan. Jak skończył, to wyjechał na

nienia pracowników, sporządzona po

Po zajęciu Lwowa przez Niemców w

- Tak. Prof. Stanisław Progulski

Języków obcych nauczyłem się

elektrotechniczne studia do Tuluzy.

wielu latach z pamięci wdzięcznych

1941 roku, dzięki Ojcu, dostałem pracę

był moim pierwszym pediatrą, drugi

jeszcze w klasach gimnazjalnych.

Pełnił u prof. Weigla podwójną

byłych pracowników Instytutu, liczy

w Instytucie najpierw ja, a później mój

– prof. Franciszek Groër uratował się

Tylko jednego języka się nie uczyłem

funkcję: szefa taboru samochodo-

obecnie 512 osób, spośród których

młodszy brat. Pełniłem funkcję kierow-

jako jedyny z profesorów z masakry

– ukraińskiego. Miałem kilku kole-

wego i nieoficjalnego ministra spraw

ponad 100 – to profesorowie powo-

nika grupy hodowlanej wszy zdrowych

na Wulce. Gdy Staś (brat prof. Wa-

gów Ukraińców, ale wszyscy mówili

zagranicznych, szczególnie do kon-

jennych uczelni w Polsce i za granicą.

oraz karmiciela wszy, mój brat zaś był

cława Szybalskiego) złamał nogę na

po polsku. Oprócz polskiego, znam

taktów z sowietami. Za okupacji nie-

Lista ta jest ciągle niepełna, bo pra-

preparatorem zabitych wszy, których

nartach, to operował go prof. Adam

język angielski, włoski, duński, nie-

mieckiej, gdy tabor samochodowy

cowało u Weigla około 3 tys. osób.

jelita służyły do wyrobu szczepionki.

Gruca słynny ortopeda.

miecki – przez to wojnę przeżyłem.

został skonfiskowany, Ojciec był tylko

Szczepionka przeciwtyfusowa z In-

Biegle mówię po francusku, podczas

- Wspominał Pan kiedyś,

- Jak rozpoczęła się Pana

karmicielem wszy.

stytutu prof. Weigla, oficjalnie produ-

licznych podróży do Węgier trochę się

że w waszej grupie studio-

kariera naukowa?

kowana pod egidą armii niemieckiej

- Ja zawsze chciałem być profe-

nauczyłem węgierskiego. Nigdy nie

- Stefan Szybalski znał ro-

wało wielu Żydów.

na jej wyłączne potrzeby, była niele-

- Przed wojną na chemii było 60

sorem na politechnice. Od dziecka

znałem rosyjskiego, chociaż podczas

syjski doskonale, pomagał

galnie, z narażeniem życia, przeka-

studentów, sowieci „rozbudowali”

miałem dokładny plan w życiu. Jedno

okupacji sowieckiej Lwowa przez dwa

Weiglowi w tłumaczeniu, bo

zywana Polakom i Żydom. Pamiętam

pierwszy rok do 120.

się tylko zmieniło. Chciałem studiować

lata byłem obywatelem Związku Ra-

Weigl rosyjskiego nie znał.

- W 1939 r. praktycznie nikt we Lwo-

jedną z takich akcji, gdy wraz z Ojcem

Trzy razy zdawałem egzamin

aeronautykę – budować samoloty, ale

dzieckiego i studentem radzieckiej

wie nie znał rosyjskiego. Za pierwszych

przewoziliśmy szczepionkę do war-

wstępny na Politechnikę. Pierwszy

ten kierunek został zlikwidowany przez

uczelni. Ale wszystkie wykłady na

sowietów do Lwowa przyjeżdżało dużo

szawskiego getta, do prof. Hirszfelda,

– miesiąc przed wojną, sowieci go

sowietów na Politechnice Lwowskiej.

Politechnice Lwowskiej były po pol-

rosyjskich profesorów – chcieli wyje-

w zwykłej blaszanej bańce jako kawę

unieważnili, więc zdałem drugi. Zno-

Drugą moją pasją była chemia. Więc,

sku, bo kadra naukowa była polska.

chać za granicę, na Zachód. Lwów był

zbożową, gdyż taki kolor miała szcze-

wu go unieważnili, bo się zorientowali,

wybrałem chemię aby pójść w ślady

- opiekunki do dzieci w

na zachodzie. Dla nich było to zupeł-

pionka. Była to akcja niebezpieczna,

że za dużo przyjęto Polaków. Wśród

mojej Matki i prezydenta Mościckiego,

domu państwa Szybalskich

nie inne miasto. Ojciec mi opowiadał

ale jakąż wartość miało wówczas w

kadry egzaminacyjnej była większość

który też był chemikiem, potem został

były albo Niemkami, albo

zwierzenia jednego z rosyjskich pro-

ogóle życie ludzkie? Najważniejsze,

polskich profesorów i ci profesorowie

prezydentem Polski… Prezydent Mo-

Francuzkami, żeby uczyć dzie-

fesorów, który mówił, że w Rosji, aby

że szczepionka dotarła szczęśliwie

byli według sowietów „kapitalistycz-

ścicki był znajomym naszej rodziny,

ci obcych języków od małego.

przeżyć – musisz kraść. Ale nie za

do getta i uratowała życie wielu ludzi,

ni”. Zmienili więc kadrę asystentów

jego druga żona Maria była przyjaciół-

- Tak, lecz w domu rozmawiało

dużo, bo jak za dużo, to wsadzą cię do

w tym prof. Hirszfeldowi.

na Ukraińców (w niewielkim procen-

ką mojej mamy.

się po polsku. Tylko rodzice często

kryminału. A jak za mało – to umrzesz

Zmiana sowieckiego okupanta na

cie) i Żydów (głównie). Oczywiście,

Moimi wykładowcami na Politech-

rozmawiali po francusku, żeby służba

z głodu.

niemieckiego nie przyniosła niestety

wszyscy mówili po polsku i byli bar-

nice byli wybitni profesorowie, m.in.:

nie rozumiała.

poprawy sytuacji Polaków we Lwowie.

dzo życzliwi. Trzeci raz zdałem. Tym

Edward Sucharda, Adolf Joszt, Wiktor

- Jaka była sytuacja we

- Kiedy Pan zaczął praco-

Po sowieckiej panicznej ucieczce

razem było ważne też pochodzenie

Jakób, Stanisław Pilat, Włodzimierz

Lwowie za okupacji niemiec-

wać u prof. Weigla?

w końcu czerwca 1941 roku okazało

społeczne. Ze 120 studentów, 10 było

Stożek, Kazimierz Bartel, Wacław

- Podczas sowieckiej okupacji by-

kiej? Wiem, że uczelnie były

się, że NKWD wymordowało ponad

wyznania rzymskokatolickiego, 10

Leśniański, Tadeusz Kuczyński.

łem zajęty studiami oraz troszkę upra-

zamknięte.

- Wyższe szkoły i gimnazja zosta-

6 tysięcy więźniów, głównie politycz-

grekokatolickiego, pozostali 100 – wy-

wialiśmy podziemie – produkowaliśmy

- Przed wojną zwiedził pan

ły zamknięte, były tylko komplety pry-

nych, z Brygidek, Łąckiego, Zamarsty-

znania mojżeszowego. Nauczyłem się

materiały wybuchowe. Ale nie mogę

profesor kawał europy, był w

watne, nielegalne. Tak było w pierw-

nowa. Była to straszna, nieopisana

jeszcze jednego języka – jidysz. Znam

się przyznać do tego, bo jeszcze mnie

drużynie harcerskiej, wyjeż-