Wydanie specjalne

12

2010 * Kurier Galicyjski

rohy. Chcąc kontrolować cały ruch

dzielnych i walecznych, a płacących

gwarantowano opuszczenie twierdzy

ków atrakcyjna i umrze sama, własną

bitwą z Turkami pojawili się nagle

na Dnieprze, należało właśnie tu po-

corocznie wielkie pieniądze gnojkowi

z bronią i sztandarami. I nawet tak

powolną śmiercią.

w polskim obozie pod Chocimiem,

stawić strażnicę. Można wtedy było

z Bachczysaraju, w zamian nie wia-

było dopóty, dopóki dowództwo ko-

jako wsparcie dla polskiego wojska.

przepuszczać statki w ich drodze na

domo za co. Chyba tylko za to, że

zackie przyglądało się wychodzącym

armia lub chłopi

Zaporoże, albo ich nie przepuszczać.

gnojek urządza wciąż nowe, wynisz-

z twierdzy żołnierzom polskim. Póź-

pańszczyźniani

Walki polsko-kozackie

Można było przeszukiwać ładunek,

czające napady.

niej, chmary niesfornej czerni bezkar-

Na Zaporoże można było patrzeć

z turkami

jaki wiozły statki i konfiskować go w

jak na rezerwuar 200 tysięcznej armii,

nie masakrowały i porywały do niewoli

Całością wojsk polsko-kozackich

razie potrzeby. To właśnie dlatego

jaką mogłaby dysponować Rzeczypo-

już rozbrojonych Polaków.

dowodził wtedy Jan Karol Chodkie-

Kozacy rejestrowi

Rzeczypospolita postawiła twierdzę

Dowiedziałem się, że w latach

spolita, lub też jak na rezerwuar 200

Po umowie perejesławskiej (1654),

wicz, hetman wielki litewski. Polacy

Kudak w tym akurat miejscu. Twier-

1654 – 1666, Rzeczypospolita wypła-

tysięcznej rzeszy pańszczyźnianych

Kudak obsadzali Kozacy. W roku 1711

i Kozacy przyjęli obronę twierdzy cho-

dzę, bo spodziewano się ostrej reakcji

ciła Krymowi na coroczne „upominki”

chłopów do orania, siania, młócenia,

twierdza została rozebrana przez Ro-

cimskiej. Turcy atakowali. Bitwa, roz-

ze strony Kozaków na wprowadzoną

2 530 000 złotych!!! Sądzić należy, że

czy co tam jeszcze było do zrobienia

sjan na wniosek Turcji, z mocy usta-

poczęta 2 września 1621 roku trwała

kontrolę. Kudak miał więc za zadanie

w poprzedzającym ten okres czasie,

na folwarkach miejscowych wielmo-

leń pokoju pruckiego pomiędzy Rosją

z przerwami do 9 października. Była

uniemożliwić Kozakom dokonywania

Rzeczypospolita wypłacała chano-

żów. W oczach niejednego, bardzo

i Turcją.

to typowa wojna na wyniszczenie. Po-

koncentracji i przygotowywania mor-

wi podobne sumy. Daje to 210 833

wtedy ważnego faceta, ta druga wizja

Przedstawianie Kudaku jako twier-

woli obie strony wyczerpywały swoje

skich napadów na Krym i Turcję, po-

złotych, wypłacanych corocznie ban-

była dużo ciekawsza od tej pierwszej.

dzy, mającej bronić Polskę przed najaz-

siły. Doszło do dwóch ważnych trage-

przez odcięcie Kozaków od zaopatrze-

dycie, który, mimo tego, nadal napada

Zwyciężyła koncepcja uczynienia z za-

dami Tatarów, lub choćby tylko jako

dii w obozie polsko-kozackim.

nia, a także zablokować jedną z naj-

i morduje. Żołd Kozaka rejestrowego

porożców pańszczyźnianych chłopów.

punktu obserwacyjnego dla wcze-

24 września 1621 roku na zam-

bezpieczniejszych dla Kozaków dróg

(czyli zapisanego do REJESTRU imien-

Właśnie upadło powstanie Pawluka.

snego ostrzegania przed tatarskimi

ku chocimskim zmarł hetman Chod-

powrotu z Morza Czarnego na Sicz.

nego wykazu Kozaków, przyjętych na

Właśnie rozpoczęto odbudowę i roz-

atakami, jest zawracaniem głowy. Kto

kiewicz. Było i drugie nieszczęście.

Kudak nie bronił Ojczyzny. On bronił

zawodową służbę do wojska Rzeczypo-

budowę twierdzy w Kudaku.

tak mówi, niech sobie wyobrazi twier-

Ranny zostaje hetman zaporoski Piotr

Turcji i Tatarów przed Kozakami!!

spolitej), wynosił wtedy 12 złotych rocz-

W konstytucji sejmowej z roku

dzę na pustkowiu, z której, by spotkać

Sahajdaczny. Trafiony zatrutą, a może

Załoga, początkowo małego fortu

nie. Można było, więc, za wypłaconą

1638, w ustawie nazwanej: „Ordynacja

najbliższego Tatara, należało przebyć

zainfekowaną, strzałą tatarską, hetman

Kudak, składała się z 200 najemnych

Tatarom sumę 2 530 000 złotych utrzy-

wojska zaporoskiego rejestrowego w

dystans około trzystu kilometrów, i w

znajdował się w ciężkim stanie, prawie

służbie Rzeczypospolitej będącego”,

uniemożliwiającym dowodzenie.

można przeczytać (to o Kozakach):

9 października obie walczące strony

„Wszelkie ich dawne iurisdykcye, star-

z wielką ulgą podpisały honorowy pokój

szeństwa, prerogatywy, dochody y

(Polacy mieli wtedy w zapasie już tylko

insze decora (zaszczyty) przez wierne

dwie beczki prochu strzelniczego!), w

posługi ich od Przodków naszych na-

wyniku którego uznano rzekę Dniestr

byte; a teraz przez tę rebelię (Pawlu-

za granicę pomiędzy Rzeczypospolitą

ka) stracone, perpetuis temporibus (na

i Turcją. Tatarom zabroniono napadać

wieczne czasy) im odejmujemy, chcąc

na ziemie Rzeczypospolitej, a Koza-

model kozackiej czajki

mieć tych, których fortuna belli (losy

kom na ziemie tureckie. Obowiązkiem

której służyło raptem 600 żołnierzy.

wojny) żywych servavit (zachowały),

wypełniania tego postanowienia obar-

A teraz pytanie. – Co z takiej twierdzy

za chłopy obrócone w pospólstwo”.

czono z jednej strony chana krymskie-

można było zobaczyć i czego dopil-

Ustawa przewidywała jeszcze tylko

go, z drugiej zaś strony króla Polski.

nować? Może tylko tego, czego ta

rejestr 6000 zaporożców. Reszta miała

Co roku Polska miała płacić chanowi

twierdza naprawdę pilnowała i to, co

iść do roboty na polu.

tatarskiemu „upominki”, a on w zamian

ta twierdza naprawdę obserwowała,

Łatwo było takie coś uchwalić,

zobowiązywał się do wspierania Polski

a mianowicie, Dniepr, przeprawę na

za to trudniej coś takiego wykonać.

w walce z jej wrogami.

na motławie w Gdańsku przycumowała zaporoska czajka.

Dnieprze, poroh Kudacki i nic więcej.

Tym bardziej, że oprócz militarnej siły

Sahajdaczny zmarł po powrocie

trochę zmodyfikowana, bo pokryta pokładem

Niezdrowe ględzenie o Kudaku, gdzie

Zaporoża, trzeba byłoby wtedy poko-

do Kijowa 20 marca 1622 roku. Był

jakoby własną piersią zasłaniało się

dragonów cudzoziemskich pod do-

nać jeszcze coś więcej. Zwolenników

to skutek ranienia strzałą spod Cho-

mać przez okres 12 lat około 17 000

Ojczyznę przed nieprzyjacielem, moż-

wództwem francuskiego pułkownika

wojskowego wykorzystania Kozaków

cimia. Sułtan Osman już w Stambule

Kozaków rejestrowych, lub przez okres

na i trzeba przedstawić w prawdziwym

Jean de Marion. Polacy nie byliby

do szykowanej już generalnej wojny

twierdził, że mało korzystny dla Turcji

jednego roku 210 000 tysięczną, reje-

świetle. Kudak bardzo skutecznie zro-

sobą, gdyby od razu nie nazwali Fran-

Rzeczypospolitej z Turcją i jej satelitą,

pokój chocimski był wynikiem opie-

strową armię zaporoską. Kozacy wręcz

bił tylko jedno, do czego zresztą został

cuza – Janem Marianem. Pod takim

Chanatem Krymskim. Początek wojny

szałości jego janczarów w trakcie walk

pchali się do rejestracji. Na ogłoszone

stworzony. Skutecznie zablokował

nazwiskiem występuje w literaturze

miał nastąpić w roku 1647 i rozpocząć

o twierdzę chocimską. Prześladowani

nabory rejestracyjne, nie przekraczają-

Kozaków.

najczęściej ten dzielny Francuz. Był

się atakiem na Krym, zakończonym

przez sułtana janczarzy, pod prze-

ce 4 – 6 tysięcy Kozaków, przychodziło

Od roku 1639, kiedy to powstał

komendantem Kudaku, stanowczym

totalnym zniszczeniem Krymu. Dałoby

wodnictwem wielkiego wezyra Dauda

ich często ponad 20 000, a ci, odesła-

nowy Kudak, do roku 1648, kiedy to

i zdecydowanym. Skończyło się wo-

to nareszcie możliwość odetchnięcia

Paszy, zawiązali spisek przeciwko

ni z kwitkiem, złościli się i odgrażali.

Kudak został Polsce na zawsze ode-

żenie na Sicz prochu, broni i ołowiu.

ludności Polski i Ukrainy od ciągłych

sułtanowi i udusili go sznurem...

210 tysięcy żołnierzy! Mój Boże! Taka

brany, nie doszło do ani jednej kozac-

Pod osłoną armat fortu, pułkownik de

napadów tatarskich, a w perspektywie

Obowiązku powstrzymywania Ko-

armia starłaby Krym z mapy świata na

kiej wyprawy na Morze Czarne. – Try-

Marion „patroszył” całe zaopatrzenie

otworzyło możliwość rozwoju terenów

zaków przed wyprawami na Krym i Tur-

wieki wieków (amen). Skończyłyby się

umf! Prawda?!

Zaporoża. Pułkownik de Marion nie

południowej Ukrainy. Zwolennikami tej

cję można było nie wykonywać, jak nie

napady i porywania niewolników. Kraj

Tylko, że w tym samym czasie

pożył długo. W nocy z 3 na 4 sierpnia

koncepcji byli: król Władysław IV, het-

wykonywała tego druga strona układu.

mógłby zacząć się rozwijać, a Dzikie

nastąpiły trzy potworne ataki Tata-

1635 roku powracała Samarą z Mo-

man Koniecpolski i kanclerz Ossoliński.

Tatarzy, bowiem, pomimo podpisania

Pola zaludniać. Polska jednak wolała

rów na Polskę: w roku 1639, w roku

rza Czarnego armada czajek hetma-

Kanclerz w swoich projektach szedł da-

zobowiązań, nadal napadali na Polskę

wypłacać Tatarom – pożal się Panie

1640 i w roku 1644. A niedługo potem

na zaporoskiego Iwana Sulimy. Byli

lej, twierdząc, że wielką wojnę z Turcją

i Ukrainę. Można też było tych posta-

Jezu – „upominki”. Ale! Żeby to tyl-

Tuhaj Bej (właściwie Argin Dogan

to Kozacy nierejestrowi, bo tylko tacy

należałoby wykorzystać do rozprawy

nowień przestrzegać, nawet wtedy, gdy

ko o „upominki” chodziło! – Więcej!

Togay bey) i jego „chłopcy” pojawi-

chodzili na łupieżcze wyprawy. Koza-

z własną, polską szlachtą, jak dotąd

partner je ignorował w sposób wręcz

Polska postanowiła jeszcze okiełznać

li się w Polsce razem z Bohdanem

cy Sulimy natknęli się na fort. Doszło

skutecznie blokującą jakiekolwiek,

ostentacyjny. I takie stanowisko, nieste-

Kozaków, uniemożliwić im wyprawy na

Chmielnickim. – No, nie wiem, co po-

do szalonego ataku na nowo zbu-

choćby i najpotrzebniejsze, reformy

ty, zajęła Rzeczypospolita.

Morze Czarne, a wszystko pod szla-

wiedzieć. Jak Państwo myślicie? Czy

dowany Kudak i został on zdobyty.

państwa. Do projektu wojny z Turcją

Przez całą historię Polski przewija

chetnym jakoby tytułem, wypełniania

Polska dobrze wyszła na zbudowaniu

Załoga wymordowana. Pułkownik de

dopuszczeni zostali przedstawiciele

się i wciąż na nowo odtwarza nasze

podjętych zobowiązań.

tego Kudaku?

Marion, rozebrany do naga i przywią-

kozaccy: atamani Barabasz i Nesto-

dziwaczne postępowanie, będące

Ci, którzy budowali twierdzę Ku-

zany do słupa, służył rozwścieczonym

renko oraz były pisarz wojska zapo-

chyba jakąś cechą narodową, polega-

twierdza w obronie... turcji

dak, nie byli idiotami i zdawali sobie

Kozakom jako tarcza do strzelania

roskiego Bohdan Chmielnicki. Król

jące na dobrowolnym uleganiu prawu,

i tatarów przed Kozakami

sprawę z tego, że jednostronne po-

z łuku. Nowo wzniesione mury zosta-

i starszyzna kozacka przygotowali

choćby głupiemu i szkodliwemu, tylko

Pamiętacie Państwo, gdzie znaj-

wstrzymanie Kozaków przed „chadz-

ły rozwalone, a umocnienia ziemne

rejestr obejmujący 12 000 Kozaków.

dlatego, że zostało nazwane prawem.

dowała się Sicz zaporoska. Była ona

kami” na Turcję nie spowoduje au-

rozkopane…

Dodatkowo zgłosiło się ich jeszcze

Krótko mówiąc, potrafimy poddawać

w stanie utrzymać się na tym miejscu

tomatycznie zaniechania tatarskich

Sulimę złapali Kozacy rejestro-

24 000. Powstała armia zaporoska,

się jakiemuś prawu, szkodliwemu dla

tylko w postaci dyżurnego garnizonu.

ataków na Rzeczypospolitą. Budowali

wi. Odesłano go do Warszawy, gdzie

licząca około 40 000 żołnierzy.

nas w sposób ewidentny. Rozprawia

Wszelkie koncentracje zaporożców

twierdzę, mającą nie dopuszczać do

został ścięty przez kata. W roku 1637

20 czerwca 1647 roku król wzywa

się wtedy uczenie o surowości prawa,

musiały być zaopatrywane już z poza

swawolnych wypraw kozackich na

hetman Stanisław Koniecpolski przybył

posła tatarskiego, beszta go, odmawia

które, jednak, jest prawem i z maso-

Siczy, czyli z północnej Ukrainy, poło-

Chanat i Turcję, bo to nie kłóciło się z

do ruin Kudaku wraz z czterema tysią-

płacenia dalszych „podarków” i grozi

chistyczną satysfakcją brnie się w

żonej ponad porohami. Dodatkowo,

założeniami budowniczych, ale głów-

cami żołnierzy i robotnikami, mającymi

wojną. Tatar, widząc, że to nie prze-

coraz większą zależność od czegoś

jedna z kozackich dróg powrotnych

ną rolą, jaką wyznaczono twierdzy,

wznieść w Kudaku nowy, dużo silniej-

lewki, na czworakach opuszcza salę

takiego, głupiego i szkodliwego. Nie

z Morza Czarnego, wiodła na Sicz

miało być, powolne może, ale bez-

szy posterunek. W roku 1639 Kudak

audiencyjną.

próbujemy wtedy zerwać pętających

przez Samarę, a więc powracający

względne i konsekwentne niszczenie

został odbudowany, powstała twierdza

W panikę wpadają nie tylko Tata-

nas zobowiązań. Nie próbujemy wte-

pojawiali się na Dnieprze na północ

gospodarcze zaporoskiej Siczy. Ku-

Kudak. Powiększono załogę Kudaku

rzy. Blady strach pada też na szlachtę

dy odgonić takiego problemu kopnia-

od porohów, by poprzez porohy spły-

dak miał uniemożliwiać rozwój zapo-

do 600 żołnierzy. Nowy komendant

i magnaterię ruską. Mówi się o nada-

kiem, jak robią to inni. Wolimy raczej

nąć na Zaporoże. Dopływające do

roskiej kozaczyzny odcinając Sicz od

Kudaku Krzysztof Grodzicki dowodził

waniu ziemi Kozakom na „prawie woj-

popłakiwać nad swoją dolą, albo za-

porohów statki musiały się zatrzymać

reszty Ukrainy. Spodziewano się, że

twierdzą do października 1648 roku,

skowym”. Ma powstać nowa szlachta.

wracać głowę Panu Bogu prośbami o

przed pierwszym porohem, porohem

Kudak doprowadzi do uwiądu Siczy

kiedy to kapitulował po siedmiomie-

Sejm usiłuje wymusić na królu

pomoc i interwencję.

Kudackim, by wziąć na swe pokłady

Zaporoskiej, aż zbiedniała i zmizero-

sięcznym oblężeniu przez wojska Boh-

rozbrojenie armii zaporoskiej. Zapo-

Żałośnie to wygląda. Żałośnie wy-

sterników, czyli zawodowych pilotów,

wana Sicz przestanie być dla Koza-

dana Chmielnickiego. Grodzickiemu

rożcy ani myślą się rozbrajać. W maju

gląda ogromny kraj, pełen ludzi, jakoby

przeprowadzających statki przez po-