Wydanie specjalne

24

2010 * Kurier Galicyjski

kartka z kalendarza

b j pod zadW rzem

17 sierpnia 1920 r., wtorek

wy, ale towarzyszki, a kurwy dlatego,

że towarzyszki, to najważniejsze, słu-

żą wszystkim, czym tylko mogą, boha-

terki, zarazem w pogardzie, poją konie,

taszczą siano, naprawiają uprząż, okra-

dają kościoły i miejscową ludność”.

Jazda Budionnego nieustannymi

atakami spychała na zachód polskich

żołnierzy.

MARCIN ROMER

Wołasz mnie: idę, a idę

W niedzielę 15 sierpnia

bez trwogi,

pod buskiem

A więc mi tylko błogosław

przekroczyła bug

Pod tą datą Babel lakonicznie za-

zza świata;

notował w dzienniku: „Walki pod Bu-

Nie wiem czy wrócę z tak

skiem. Sztab w Busku. Forsować Bug.

dalekiej drogi,

Po tamtej stronie pożar. Budionny w

Niech więc nade mną

Busku”. Po przekroczeniu ostatniej

choć duch Twój ulata.

znaczącej przeszkody wodnej przed

Bo może krwi mej ofiara uboga

Lwowem, czerwonoarmiści byli już

Twe zmartwychwstanie uprosi

pewni, iż za kilkanaście lub co najwyżej

u Boga.

wiersz poległego pod Zadwórzem

kilkadziesiąt godzin wpadną do przera-

podchorążego Władysława Marynow-

żonego, oddanego na ich łaskę miasta.

skiego, napisany w 1915 r., prawdo-

Spodziewali się wielkich łupów, przy-

podobnie przed wstąpieniem do II

zwolenia dowódców na gwałty i rnordy

Brygady Legionów Polskich

oraz odpoczynku. Docierały do nich

wieści o przygotowaniach lwowiaków

do obrony. W dzienniku Babla pojawił

na przełomie lipca i sierp-

się też taki zapis: „Meldunki o obronie

nia 1920 roku sukcesy armii

„bój pod Zadwórzem”, mal. stanisław batowski-Kaczor

Lwowa – profesorowie, kobiety, mło-

czerwonej zagroziły bytowi

atakowali stanowiska nieprzyjaciela.

dzież. Apanasenko będzie ich wyrzy-

ściową ochronę przed kawaleryjskimi

żołnierzy z 54 pułku piechoty i grupy

odrodzonego państwa pol-

2 kompania por. Jana Demetera (były

nać – nienawidzi ich głęboko, pragnie

szarżami. Około godziny siedemna-

kpt. Zajączkowskiego.

skiego. W jej dowództwie

student Politechniki Lwowskiej) zmusi-

arystokratycznego na swój sposób,

stej po południu kpt. Zajączkowski

Rankiem upalnego dnia 17 sierp-

spodziewano się, że już 12

ła rosyjską baterię do cofnięcia się na

chłopskiego, kozackiego państwa”.

sformował kolumnę. Rozpoczął się

nia do dowództwa 54 pułku piecho-

sierpnia wojska michaiła tu-

dalszą odległość. Według niektórych

Wśród ulotek, rozrzucanych przez

marsz ku Lwowowi i ostatni akt dra-

ty i kpt. Zajączkowskiego nadeszły

chaczewskiego zajmą stolicę

przekazów, jej żołnierze nawet zdobyli

żołnierzy Budionnego, znajdowały

matu polskich żołnierzy.

rozkazy, nakazujące wycofanie się

Polski. o szybkim zainstalo-

część dział. W tym mniej więcej czasie

się także napisane po polsku. Jedna

Intensywne boje o Zadwórze cał-

z zajmowanych stanowisk w kierun-

waniu się w podbitym mieście

l kompania kpt. Krzysztofa Obertyń-

z nich, zatytułowana „Plan pana Da-

kowicie zaskoczyły nieprzyjaciela. Po

ku Lwowa. Walczący od wielu dni

myśleli także podążający za

skiego z impetem szturmowała wzgó-

szyńskiego”, nazwała Polskę „cen-

pierwszych starciach w tym rejonie

żołnierze, przeważnie pochodzący z

frontem członkowie Polskie-

rze zadwórzańskie.

nym psem burżuazyjnej Francji”. Koń-

w dowództwie Konarmii zapanowało

tego miasta i jego najbliższych oko-

go rewolucyjnego Komitetu

Główny polski wysiłek kierował

czyła się hasłem „Niech żyje Polska

przekonanie, iż w kierunku Lwowa

lic, oczekiwali, iż zostaną zluzowa-

(tzw. „panteon zdrajców”), w

się na stację kolejową w Zadwórzu.

Radziańska Republika!”.

przebija się liczny polski oddział, z

ni przez towarzyszy broni z innych

tym Julian marchlewski, feliks

Atakujących wspierał m.in. ogień ka-

W samym mieście przebywały na-

którego awangardą właśnie stoczono

jednostek i otrzymają kilkugodzinne

dzierżyński, Józef Unszlicht

rabinu maszynowego, ustawionego

der szczupłe siły, których trzon stanowił

walkę. Możemy się także domyślać, iż

przepustki, pozwalające im odwiedzić

i feliks Kon. oczekiwali, że w

przez ppor. Tadeusza Hanaka (w cy-

batalion wartowniczy, pododdziały 54

nieprzyjaciel obawiał się skutków po-

rodziny. Tak, więc otrzymane rozkazy

Warszawie za zgodą Kremla

wilu student Politechniki Lwowskiej)

pułku piechoty, oddziały policji, a

jawienia na jego tyłach, podczas spo-

wywołały w oddziałach radość.

proklamują polską socjali-

na znalezionej, bardzo prowizorycznie

przede wszystkim pośpiesznie szko-

dziewanych walk na przedmieściach

Kawaleria rtm. Tadeusza Kora-

styczną republikę rad.

Postępy Armii Czerwonej z zapar-

osłoniętej, ale ruchliwej drezynie. We

leni i wyposażani żołnierze Małopol-

stolicy Galicji, znacznych sił nieprzy-

ba-Krynickiego odeszła na Gliniany,

tym tchem śledzili w Moskwie uczest-

wczesnych godzinach popołudnio-

skiej Armii Ochotniczej, kwaterujący

jaciela. Dlatego Siemion Budionny lub

natomiast batalion piechoty kpt. Za-

nicy II kongresu Kominternu. Codzien-

wych zmagania przybrały na sile.

w koszarach przy ul. Zamarstynow-

komendant 6 Dywizji postanowili za

jączkowskiego i podległy mu dywizjon

nie gromadzili się przed specjalnie

Rosjanie zdołali się otrząsnąć z za-

skiej. Wśród ochotników znajdowali

wszelką cenę zniszczyć polski batalion

karabinów maszynowych por. Anto-

wywieszoną mapą. Grigorij Zinowiew

skoczenia i kilkakrotnie szarżami i ata-

się przedstawiciele wszystkich sta-

oraz szybko ponownie zamknąć drogę

niego Dawidowicza wycofywały się

w swych codziennych komentarzach

kami piechoty próbowali rozbić polskie

nów społecznych i grup wiekowych.

idącym ku Lwowowi – jak sądzili – pol-

do Lwowa najkrótszą drogą, wzdłuż

przepowiadał rychły koniec „najniegod-

ugrupowanie. Około godziny drugiej

Do szeregów zgłosiła się i została

skim wojskom. Pod Zadwórze zostały

torów kolejowych przez Zadwórze.

niejszej kreatury międzynarodowego

celna salwa sowieckich dział znisz-

wcielona do 240 pułku piechoty gru-

ściągnięte stosunkowo znaczne posił-

Już w trakcie marszu oba oddziały

kapitalizmu” – Polski. Obiecywał, że III

czyła większość postawionych przy

pa głuchoniemych. Wśród uzbrojo-

ki, które od razu weszły do walki.

zostały ostrzelane przez działa i ka-

kongres zostanie zwołany w Berlinie, a

torze skrzynek z amunicją. Dla Pola-

nych obrońców Lwowa znajdowały

rabiny maszynowe nieprzyjaciela.

kolejny w Paryżu, Londynie itd.

ków była to bardzo dotkliwa strata.

się także kobiety, w tym urzędniczki,

Przed godziną dwunastą w południe

„chłopcy!

W kierunku Lwowa ciągnęła I Ar-

Najprawdopodobniej przed godzi-

uczennice szkół średnich i studentki

okazało się także, iż czerwonoarmiści

do ostatniego ładunku!”

mia Konna pod dowództwem Siemio-

ną czwartą po południu oddział zebra-

wyższych uczelni lwowskich.

Wyczerpani trwającymi wiele go-

odcięli Polakom drogę odwrotu, zaj-

na Budionnego. Można tu przytoczyć

ny przez por. Antoniego Dawidowicza

dzin bojami, a przy tym słabo wyszko-

mując Zadwórze i pobliskie wzgórze.

słowa kpt. Crawforda, amerykańskiego

szturmem zdobył stację w Zadwórzu,

leni i pozbawieni amunicji, ochotnicy

starcia

lotnika – ochotnika, po locie zwiadow-

a w tym samym mniej więcej czasie

nie mogli długo przeciwstawiać się

na przedpolach Lwowa

W tym dramatycznym

czym nad oddziałami Budionnego:

l kompania, dowodzona teraz przez

Rozpoczęły się już pod koniec

na otwartym terenie następującym po

położeniu kpt. bolesław

pchor. Władysława Marynowskiego

drugiej dekady sierpnia 1920 r. Pol-

sobie szarżom mas kawalerii, atakom

„Zdawało mi się, że na całym

Zajączkowski mógł podjąć

(w cywilu student Politechniki Lwow-

scy żołnierze bili się z wielką determi-

piechoty oraz silnemu ostrzałowi nie-

świecie nie ma tyle kawalerii,

jedną z dwóch decyzji

skiej) zadwórzańskie wzgórze.

nacją, wiedząc, iż każdy dzień oporu

przyjacielskiej artylerii i karabinów ma-

Pierwsza – to wydanie podwład-

ile tam jej było”.

Pojawienie się oddziałów Armii

opóźnia marsz Budionnego na miasto

szynowych. Struktura wycofującego

nym rozkazu, aby małymi grupami

Konnej poprzedzała trwożna wieść

i umożliwia wzmocnienie jego obrony.

się ugrupowania została rozerwana.

starali się przedostać do pobliskiego

na opanowanym obszarze

o jeźdźcach, rąbiących szablami,

Cofające się oddziały często zatrzy-

Niedobitki batalionu z kpt. Zajączkow-

dużego kompleksu leśnego (Lasy

kpt. bolesław Zajączkowski

kłujących pikami i rozstrzeliwujących

mywały się i kontratakowały. Wiele

skim dotarły do położonej w odległo-

Barszczowickie) i następnie kontynu-

zgromadził żyjących

przeciwników, podrzynających gar-

prowizorycznie umocnionych stano-

ści ok. kilometra od stacji Zadwórze

owali marsz, przemykając już między

i rannych żołnierzy

dła rannym lub schwytanym jeńcom.

Rozkazał opatrzyć rannych i przy-

wisk broniło się do ostatniego żołnie-

budki kolejowej nr 287. Tutaj żołnie-

oddziałami wroga, w kierunku Lwo-

Rzeczywistość w pełni dorównywała

gotować prowizoryczne nosze dla tych,

rza i naboju. Ranni, aby nie dostać się

rzom pozostał jedynie wybór między

wa. Drugą możliwością działań było

tym wieściom.

którzy nie mogli się poruszać o wła-

do niewoli lub zostać w bestialski spo-

poddaniem się a śmiercią na polu

podjęcie walki z kawalerią Siemiona

Nie brakowało w opowiadaniach

snych siłach. Przeliczono również amu-

sób zamordowanymi, często popeł-

walki. Do legendy wojny 1920 r. oraz

Budionnego, odbicie stacji kolejowej

drastycznych epizodów, w których po-

nicję. Okazało się, iż pozostało jej, po

niali samobójstwo. Do rangi wielkiego

tradycji polskiego oręża przeszła od-

w Zadwórzu i cofanie się w kierunku

jawiały się walczące w l Armii Konnej

stracie skrzynek amunicyjnych, drama-

symbolu postawy polskich żołnierzy

powiedź kpt. Bolesława Zajączkow-

Lwowa, powstrzymując w boju ataki

kobiety. One to wyróżniały się wielką

tycznie mało. Przy tym, po wielu godzi-

urosła obrona Zadwórza – polskich

skiego na wezwanie nieprzyjaciela do

nieprzyjaciela. Ten ostatni wariant

odwagą w boju oraz okrucieństwem

nach walki w skwarny dzień, żołnierzom

Termopili.

poddania się: „Chłopcy! Do ostatnie-

wiązał walką czołowe jednostki wroga

wobec ludności miasteczek i wsi, w

dokuczało pragnienie. Większość też

go ładunku!”.

i, bez względu na ostateczny wynik

których stanęły na krótki nawet od-

od kilkunastu godzin nie jadła żadnego

Walka dogasła w zapadającym

boju dla oddziału kpt. Zajączkowskie-

Zadwórze – to niewielka

poczynek. Cieszyły się one swoistą

posiłku. W takich warunkach obrona

zmierzchu. Kpt. Bolesław Zajączkow-

go, zapewniał mieszkańcom zagrożo-

miejscowość, położona za-

sławą także wśród swoich towarzy-

Zadwórza – zdaniem kpt. Zajączkow-

ski ostatnim nabojem odebrał sobie

nego miasta kolejne godziny, potrzeb-

ledwie 33 kilometry

szy broni. „O kobietach w Konarmii

skiego i jego oficerów – nie miała nawet

życie. Podobnie postąpiło wielu jego

ne dla organizacji obrony.

na wschód o od Lwowa

można napisać tomy. Szwadrony idą

małych szans na powodzenie. Dlatego

Wyposażone w murowaną stacyj-

podkomendnych. Pozostali przy życiu

Kpt. Zajączkowski, kierując się tro-

do boju, kurz, huk, obnażone szable,

też zadecydowano jak najszybsze wy-

kę, leży przy ruchliwej linii kolejowej

żołnierze, nie posiadając amunicji,

ską o losy Lwowa i przeświadczeniem,

niesamowite bluzgi – zapisał w swym

prowadzenie batalionu przez Barsz-

Lwów-Tarnopol-Winnica-Kijów. Latem

bronili się bagnetami i karabinowymi

iż rozproszenie oddziału nie jest godne

dzienniku czerwony komisarz Izaak

czowice w kierunku Lwowa. Polscy

1920 r. znajdowało się na głównym

kolbami. Por. Hanak zastał zarąbany

jego krótkiej, ale świetnej tradycji bojo-

Babel – a one z podkasanymi spód-

dowódcy liczyli, iż po przejściu sto-

kierunku natarcia l Armii Konnej, a w

szablami i przebity piką przy budce ko-

wej, postanowił przebić się do miasta.

nicami galopują na samym przedzie,

sunkowo krótkiego odcinka wzdłuż to-

połowie sierpnia już na bardzo bliskim

lejowej 30. Zasłaniał głowę lewą ręką,

Polscy piechurzy, ugrupowani w trzy

zakurzone, piersiaste, wszystkie kur-

rów, las zapewni im przynajmniej czę-

zapleczu frontu, bronionego przez

która została odcięta. Rozwścieczeni

linie tyralier, kilkakrotnie z brawurą