Wyjęte z karty pamięci

18

16 – 29 listopada 2010 * Kurier Galicyjski

podolacy

W historii c.k. Galicji niepoślednią rolę

we Lwowie frakcję złożoną z klientów

własnej familii – stąd nazwa „lokaje”.

odgrywali Podolacy – konserwatywne

Należeli do nich m.in. ludzie „gorącego

stronnictwo polityczne ziemian Galicji

serca” – byli powstańcy z 1863 roku,

którym książę z upodobaniem dawał

Wschodniej lat 1867-1914. W najbliższych

schronienie i opiekę, a także przedsta-

numerach przedstawiać będziemy historię

wiciele szlachty wschodniogalicyjskiej.

tego ugrupowania i biografie jego przed-

Bliskim współpracownikiem księcia

Sapiehy, i jednym z filarów stronnictwa

stawicieli. Zapraszamy do lektury.

„lokajów” w tamtym okresie, był podol-

ski „prawdziwy szlachcic”, gorący zwo-

która polegała na dumnym odsepa-

lennik autonomii – Kazimierz hr.

rowaniu się od ludności chłopskiej.

Grocholski (1815-1888), zastęp-

Przejawiało się to – jak pisze Krzysz-

ca marszałka krajowego w latach 1867-

tof Ślusarek – „odrębnym ubiorem,

1869, prezes Koła Polskiego w Wiedniu

sposobem bycia, cechami charak-

w latach 1861-1871 i 1872-1888, pierw-

teru, kultywowaniem przeszłości,

szy minister dla Galicji od 1871 roku.

odwoływaniem się do szlacheckiego

Między obu stronnictwami prze-

rodowodu, bezwzględnym zakazem

ważały animozje personalne i ambi-

zawierania związków małżeńskich z

cjonalne liderów. Nie było wielkich

Olesko, rys. Napoleon Orda

chłopkami”. Jeśli chodzi o szlachtę

różnic programowych, a te, które się

dr ARTUR GÓRSKI

zagrodową, która głosowała w kurii IV,

pojawiały, wynikały przeważnie z fak-

największe jej skupiska znajdowały

tu, że „panowie krakowscy” nie mieli

za panowania Jego ce-

się w rejonie czortkowsko-podolskim,

zrozumienia dla niektórych problemów

sarskiej i Królewskiej Mości

w którym było ponad 100 zaścianków

podolskich. „Hasłem <krakowskich>

Franciszka Józefa, w Regnum

(w każdym mieszkało ok. 40-70 osób

była dalej idąca autonomia Galicji,

Galiciae et Lodomeriae dru-

pochodzenia szlacheckiego), a także

aniżeli ją sobie Gołuchowski zakreślił,

giej połowy XIX wieku działo

w rejonie samborskim, w którym było

a w kraju większe folgowanie wobec

się coraz lepiej, zwłaszcza

ok. 60 zaścianków, ale za to były one

żądań Rusinów. Nie stykając się

od czasu, gdy władza prze-

najludniejsze w całej Galicji (najczę-

bezpośrednio z świętojurcami, mieli

szła w ręce polskie – a ściślej,

ściej mieszkało w nich ponad 200

oni przekonanie, że dając Rusinom

polskiego obozu ziemiańsko-

szlachciców). Takie było zaplecze

rozmaite koncesje, nie byłoby trud-

konserwatywnego. Pisząc o

społeczne Podolaków.

nym zwrócić ich z dróg panrosyjskich.

obozie zachowawczym w Gali-

Należy jednak pamiętać, że Po-

Panowie ci się w tej mierze mylili, jak

cji, ma się zazwyczaj na myśli

dolacy to ziemianie Galicji Wschod-

w wielu innych sprawach tyczących

wyłącznie stańczyków, zwią-

niej, reprezentujący polską własność

Galicji wschodniej, a gdy przez dłuż-

zanych z Krakowem i Galicją

ziemską, „jak wyspy rozrzuconą po

szą pracę w sejmie stosunkom tym

Zachodnią. Zapomina się na-

Młyny wodne na Podolu, rys. Napoleon Orda

morzu ludności ruskiej”. Wszak Po-

się lepiej przypatrzyli, zmienili w wielu

tomiast o najbardziej reak-

lacy stanowili ledwie 35,2 proc. po-

uchodzący za „separatystę lwowskiego”.

rzeczach swoją opinię” – pisał o ich

cyjnym odłamie konserwa-

Narodziny

pulacji na wschodzie kraju, wobec

Byli w nim biurokraci, inteligencja urzęd-

polityce Chłędowski.

tystów, o wschodniogalicyj-

„partii podolskiej”

62,8 proc. Rusinów. Jak wynika ze

nicza, którą Gołuchowski powołał do

Oba stronnictwa – stańczyków i Po-

skich Podolakach, których

(o mamelukach i lokajach)

spisu z 1902 roku, w jednym po-

służby namiestniczej, szczerzy patrioci,

dolaków – uformowały się ostatecznie

Gdzie szukać genezy „partii po-

bardzo często błędnie utoż-

wiecie wschodniej Galicji Polaków

ale całkowicie idący na pasku namiest-

w połowie lat 70. Po śmierci Gołuchow-

dolackiej”? Odpowiedź na to pytanie

samia się z konserwatysta-

było 90 proc., w czterech kolejnych

nika. Wreszcie, popierali Gołuchowskie-

skiego, w 1875 roku krajowe kierow-

nie jest łatwa, bowiem osoby, które

mi krakowskimi, wrzucając

– ponad 50 proc., w sześciu – 40-50

go – widząc w nim obrońcę interesów

nictwo Podolaków ostatecznie prze-

identyfikowały się z polityką „podol-

wszystkich do jednego wor-

proc., w dwunastu – 30-40 proc., w

ziemiaństwa – ziemianie wschodnio-

szło w ręce hr. Grocholskiego, który

ską”, a oczywiście spełniały również

ka. Czas rozdzielić obie gru-

jedenastu 20-30 proc., w dalszych

galicyjscy, a pośród nich, dyrektor Ga-

już od dawna wiódł prym polityczny we

pewne kryteria formalne (przede

py konserwatywne i oddać

jedenastu – ledwie 10-20 proc., a w

licyjskiego Towarzystwa Kredytowego

Wiedniu. Charyzmatyczny Grocholski,

wszystkim posiadały majątek ziemski

dziejową sprawiedliwość Po-

pięciu mniej niż 5 proc. Generalnie,

Ziemskiego, Antoni hr. Golejew-

swoją polityką zawsze bardzo przezor-

na wschodzie kraju), zaczynały swoją

dolakom – ziemianom Galicji

dwór był polski i rzymskokatolicki, a

ski (1819-1893), wielokrotny poseł

ną i umiarkowaną w środkach, a zde-

polityczną karierę w różnych koteriach

Wschodniej (Galicja  Środ-

wieś w większości ukraińska i greko-

na Sejm Krajowy i do Izby Poselskiej w

cydowaną i jasną w celach (m.in. był

politycznych Galicji.

kowa była administracyjnie

katolicka, czy nawet prawosławna.

austriackiej Radzie Państwa, który –

przeciwko rozwodom i legalizacji ma-

Zbigniew Fras uważa, że zarówno

włączona do Galicji Wschod-

To musiało rzutować na zachowaw-

zdaniem Kazimierza Chłędowskiego

sonerii), pociągał za sobą do polityki

stańczycy, jak i Podolacy, wyłonili się z

niej), którzy wszak w życiu

cze poglądy ziemian i ich patriotycz-

– był podporą stronnictwa. Spośród

prorządowej licznych ziemian wschod-

obozu konserwatywno-ziemiańskiego,

publicznym kraju odegrali

ną postawę.

ludzi podobnych Golejewskiemu „za

niogalicyjskich.

który przeciwstawia się prorządowemu,

rolę dość wybitną, i w Sej-

Nie ma wątpliwości, że szlachta

plecami Gołuchowskiego rosło stron-

W tymże 1875 roku, kiedy to Leon

i częściowo liberalnemu, ugrupowaniu

mie krajowym, i w wiedeń-

polska od setek lat – jako potomkowie

nictwo wschodniogalicyjskich konser-

ks. Sapieha przestał być marszałkiem

dra Agenora hr. Gołuchow-

skiej Radzie Państwa.

dawnych kolonizatorów polskich –

watystów, zwanych Podolakami”.

Z arystokracją jest związana hi-

Sejmu Krajowego i wycofał się z po-

skiego (1813-1875), namiestnika

była najsilniejszą warownią polskości

Zwolennicy Gołuchowskiego w sej-

storycznie wielka własność ziemi, tak

lityki czynnej, krakowscy konserwa-

Galicji w latach 1849-1859, 1866-1868 i

w Galicji. Jak pisze Jerzy Chłopecki,

mie, wybranym w 1868 roku, powołali

zwane grunty dominialne (od domi-

tyści ostatecznie stracili wpływy w

1871-1875, od 1861 roku dziedziczne-

kultura polska w Galicji była kulturą

Klub Polski, grupujący czterdziestu kilku

nium), zwane też dobrami tabularnymi.

Galicji Wschodniej, za to w Krakowie

go członka Izby Panów w austriackiej

pańską – kulturą magnackiego pała-

posłów. Byli przeciwnikami centralizmu,

W Galicji w 1890 roku było czterdzie-

i okolicach święcili triumfy pod nowym

Radzie Państwa. Ale ten sam badacz

cu i arystokratycznego salonu, szla-

zwolennikami szerokiej autonomii (aż

stu pięciu latyfundystów, z których

kierownictwem autorów Teki Stańczy-

twierdzi zarazem, że Gołuchowski, sam

checkiego dworu oraz inteligenckiej

po usamodzielnienie się Galicji), nawet

każdy posiadał po 10 tys. i więcej

ka (Adam hr. Potocki zmarł trzy lata

Podolak,hrabiaznadaniaaustriackiego,

kawiarni (głównie we Lwowie i Kra-

wbrew oficjalnemu stanowisku Gołu-

mórg. Niektóre średnie majątki, do-

wcześniej). Oba stronnictwa nabiera-

zantagonizowany ze starą arystokracją,

kowie). Ziemianie Galicji Wschodniej

chowskiego. Jednocześnie byli prze-

tknięte kryzysem, zostały zmuszone

ły wyraźnego oblicza ideowego – kon-

opierał się także „na średniej szlachcie

byli ważnym czynnikiem i nośnikiem

ciwni uznawaniu żądań ukraińskich, a

do odsprzedania niewielkich części

serwatywnego, a co najważniejsze,

wschodnio-galicyjskiej (Podolakach)”.

kultury polskiej na kresach. I chcieli

za równouprawnieniem Żydów, których

gruntów, ale największe latyfundia

między liderami obu grup politycznych

Które z tych twierdzeń jest prawdziwe?

tę kulturę propagować także właśnie

uważano za Polaków wyznania mojże-

trzymały się mocno i nawet powięk-

nie było już tak wielkich animozji per-

W pewnym sensie obydwa.

poprzez udział w życiu publicznym.

szowego. Było to stronnictwo par excel-

szały swój stan posiadania. Jeszcze

sonalnych. Jednak te dobre stosunki

Przyjrzyjmy się bliżej układom

Zresztą ziemianie, jako spadkobiercy

lence rządowe, idące za namiestnikiem;

przed I wojną światową ponad 40

zaowocowały dopiero w 1883 roku

politycznym za czasów drugiego na-

wiekowej tradycji rządów szlachec-

zwano je potocznie „mamelukami”.

proc. ziemi obszarniczej należało do

utworzeniem tak zwanej prawicy sej-

miestnictwa Gołuchowskiego. W tym

kich, wierzyli, że sprawy publiczne

Określenie „mamelucy” – przyboczne

latyfundystów. Domeną wielkiej wła-

mowej, kiedy to – jak wspomina Bo-

bowiem czasie wyraźnie zaczęły kry-

stanowią naturalną domenę ich dzia-

wojsko, ślepo oddane sułtanowi – w po-

sności (łącznie niespełna 2.500 wła-

brzyński – „konserwatyści krakowscy

stalizować się dwa obozy polityczne.

łań. Tę wiarę podtrzymywała publicy-

lityce galicyjskiej oznaczało stronników

ścicieli), która oddawała swoje głosy

zawarli układ z podolskimi (…) i pod-

Namiestnik, a więc przedstawiciel

styka konserwatywna, prezentująca

ślepo oddanych namiestnikowi.

w kurii I, pozostawały Podkarpacie

dali się pod komendę Grocholskiego,

rządu wiedeńskiego, budował wokół

wizję społeczeństwa organicznego,

Po przeciwnej stronie stał w przed-

oraz Podole.

wyrzekając się tym samym silniejsze-

siebie „obóz rządowy”, składający się

w którym ziemiaństwu – utożsamio-

stawicielstwie sejmowym, mniej liczny

Obok wielkich posiadaczy ziem-

go popierania reform wewnętrznych”.

z ludzi, którzy – jak pisał d Abancourt –

nemu ze szlachecką „warstwą histo-

od „mameluków”, a podobnie niejed-

skich mamy do czynienia w Galicji

Prawica sejmowa rozpadła się jednak

potępiali krzykactwo ulicznych patrio-

ryczną”– przypadała rola przewodnia,

nolity, opozycyjny „klub lokajów” – tak

Wschodniej z drobną szlachtą, posia-

po śmierci Grocholskiego. Mimo to,

tów, „ludzi mniej gorącego serca, ale

a obszar dworski pełnił funkcję ogni-

nazywano  przedstawicieli  bogatej

dającą mniejsze i całkiem małe ma-

na stanowisku prezesa Koła Polskie-

za to wielkiego rozumu politycznego

ska kultury polskiej:

szlachty, grupującej się wokół Adama

jątki, zaliczane często do gruntów ru-

go w Izbie Posłów pozostał konser-

– umiejących zawsze tylko to żądać,

„Staroszlachecką tradycję życia

hr. Potockiego i Leona ks. Sapiehy. Z

stykalnych, a więc chłopskich. To tak

watywny ziemianin ze wschodniej

co się da osiągnąć w danych okolicz-

publicznego kontynuowali w różnym

Potockim współpracowali w Krakowie

zwana szlachta zagrodowa, nie mniej

Galicji i bliski współpracownik Gro-

nościach”. Nie był to obóz jednolity.

stopniu tradycjonaliści podolscy, lo-

m.in. Ludwik hr. Wodzicki i Stanisław

(a czasem bardziej) konserwatywna w

cholskiego – apolinary Jawor-

Było w nim liberalne mieszczaństwo,

kalni przywódcy mocno zakorzenieni

hr. Tarnowski, autorzy osławionej Teki

poglądach. Jeszcze na przełomie XIX

ski (1825-1904), zasiadający w

na którego czele stał poseł Florian

na gruncie swego powiatu dyktatorzy

Stańczyka, już wtedy przeciwnicy

i XX w. szlachta zagrodowa zachowy-

Izbie Posłów od 1871 roku, w latach

Ziemiałkowski, za młodu spiskowiec,

Pokucia czy Stanisławowa”.

zbrojnej irredenty. Sapieha budował

wała znaczną odrębność obyczajową,

1893-1895 minister dla Galicji.

później bardziej stateczny liberał,