14

Niezwykłe postacie

kurier galicyjski * 13–30 stycznia 2012 nr 1 (149)

Piotr Jaksa-Bykowski–

polski pisarz z Podola

Podole jest bogate w nazwiska wybitnych literatów, poetów, artystów. Wśród nich wybitne miejsce zajmują

Polacy. Warto przywołać tylko kilka, żeby zrozumieć jak dużą była rola Polaków w tworzeniu literatury, zarówno

światowej, jak i ukraińskiej. Wiele rzeczywiście wybitnych postaci z czasem zniknęło z pamięci rodaków.

Wśród nich warto wyróżnić taką postać jak Piotr Jaksa-Bykowski (1823-1889). Większości badaczy jego

nazwisko nie jest znane. Jednak, wkład tego człowieka w rozwój polskiej literatury na Podolu jest ogromny.

tra Jaksa-Bykowskiego. Właśnie w

cję szlacheckiego amatorskiego te-

WiKTor melNYK

tym okresie przejeżdża do Kamieńca-

atru. Jaksa-Bykowski staje się orga-

tekst

Podolskiego, gdzie i osiedla się.

nizatorem i kierownikiem pierwszego

zdjęcia archiwalne

na Podolu stacjonarnego teatru (acz-

kolwiek nie zawodowego). O tym uni-

Kto dziś pamięta, że Jaksa-By-

W Kamieńcu Podolskim

Tu Jaksa-Bykowski zapoznaje

kalnym fakcie mało kto wie nie tylko

kowski był autorem blisko 20 powie-

się z miejscowymi teatromanami,

w Winnicy, Kijowie czy Chmielniku,

ści, blisko stu opowiadań, nowel, szki-

poetami, malarzami, społecznymi

ale i w samym Kamieńcu-Podolskim.

ców; około dziesięciu prac historycz-

działaczami polskiego odrodzenia. W

Wśród znanych historyków sztuki to

nych? Zresztą o wszystkim po kolei.

1849 roku sam staje na czele ama-

pytanie również nie jest podejmowa-

torskiego szlacheckiego teatru.

ne, chociaż samo badanie proble-

młodość na Podolu

To był pierwszy, aczkolwiek ama-

mu stworzenia kamienieckiej trupy

Piotr Jaksa-Bykowski urodził się

torski, zorganizowany teatr na Podo-

teatralnej mogło by wiele wyjaśnić

31 stycznia 1823 roku w majątku

lu. Na doświadczeniu takich polskich

w sprawie początkowej działalności

swoich rodziców – wsi Jakuszyńce

amatorskich zespołów w przyszłości

ukraińskich teatralnych grup drugiej

w powiecie winnickim, guberni po-

tworzyły się ukraińskie teatralne

połowy ХІХ w.

dolskiej. Ojciec Piotra – Antoni Fau-

zjednoczenia, co przyczyniło się do

Na początku 1860 roku Jaksa-

styn (1780-1840r.) był marszałkiem

organizacji zespołu Siemiona Butow-

Bykowski kończy i publikuje dramat

szlachty powiatu winnickiego.

skiego w końcu ХІХ w., a z czasem

teatralny „Odrodzenie”, gdzie dotyka

Jego matka – Franciszka z Ка-

dało możliwość stworzenie pierw-

kwestii stosunków między Ukraińca-

mieńskich również pochodziła ze

szego zawodowego teatru Podola

mi i Polakami na Podolu. Oczywiście,

znanego rodu podolskich magnatów

– Winnickiego Dramatycznego Te-

twierdzenie że „osądził nadużycie

(jej pierwszym mężem był Kajetan

atru. Stanąwszy na czele polskich

szlachty w stosunku do chłopów” jest

Rusanowski). Pochodząca z bra-

aktorów-amatorów, Bykowski, sam

trochę uproszczone. Znajdujemy tam

cławskiej szlachty rodzina Bykow-

zaczyna pisać. W latach 50. XIX

głębokie fabularne przedstawienie

skich należała do rodów zamożnych.

w. drukuje swoje teatroznawcze,

socjalnych stosunków na podolskiej

Bliskim krewnym Piotra był Igna-

artystyczne i kulturologiczne arty-

wsi. Na podstawie swojego życiowe-

cy Jaksa-Bykowski (1750-1817),

kuły i korespondencje na stronach

go doświadczenia, autor pokazuje

uczestnik Konfederacji Barskiej. On

miejscowych podolskich gazet i cza-

tą mentalno-filozoficzną przepaść

również zajmował się literaturą, w

sopism, a z czasem w czasopismach

między polskim i ukraińskim świa-

szczególności poezją i tłumaczenia-

Piotr Jaksa bykowski

warszawskich. Piotr Jaksa-Bykowski

tem wewnętrznym połowy ХІХ w.,

mi. Jego zbiory „Wieczory wiejskie”

osobiście dobiera repertuar dla ama-

stworzoną nie bez pomocy carskiej

(1787-1788), „Noce wiejskie” (1788),

torskiego teatru, zajmuje się jego

administracji.

gólności, jeszcze w gimnazjum stu-

„Wiersze”(1799) są typowymi wzor-

zakresu, a także praktycznego sto-

„reklamą” wśród podolskiej publicz-

„Odrodzenie” Jaksa-Bykowskie-

diuje on prawo Rzeczypospolitej,

cami polskiej klasycznej literatury

sowania prawnych innowacji ce-

ności. Współcześni wspominali, że

go zdobyło głębokie uznanie nie

przegląda dużą ilość literatury histo-

(szkoła wileńska) końca ХVІІІ w., z

sarskiej administracji na terenie Ki-

„zachęcał on wszystkich do odwie-

tylko wśród czołowej ukrainofilskiej

rycznej, bada historię Bracławszczy-

której w przyszłości wyrosły takie

jowskiego Generał-Gubernatorium.

dzania teatru”. Szkoda, że archiwal-

inteligencji Prawobrzeżnej Ukrainy,

zny. Wielką rolę w jego zainteresowa-

postacie jak Słowacki, Witwicki i Mic-

Niestety, te prace nie zachowały się

ne dokumenty z tego pierwszego po-

ale i w kołach literackich Wilna, Kra-

niu historią odegrał skład profesorów

kiewicz.

do naszych dni.

dolskiego teatru nie zachowały się.

kowa i Warszawy. Czytano ją rów-

w winnickim gimnazjum, większość z

Pochodzenie i tradycja rodzinna

Piotr Jaksa-Bykowski ukończył

Wiadomo, że w latach 1858-

nież i we Lwowie. Bliska była także

których aż do 1830 roku pochodziła

Piotra Jaksa-Bykowskiego sprzyjały

uniwersytet i zdobył w 1847 roku

1859 Piotr Jaksa-Bykowski pracuje

i litewskim literatom. Dramat ukazał

z inteligencji polskiej. Wykładano też

jego wczesnym zainteresowaniom

stopień doktora prawa. Wraca wte-

nad swoim pierwszym dramatycz-

się w przeddzień powstania stycz-

przeważnie w języku polskim. Pewne

literaturą piękną, polską poezją i hi-

dy do Jakuszyniec, a potem prze-

nym utworem „Serce i posag”. Ta

niowego 1863 r., co stało się jeszcze

sukcesy Piotr Jaksa-Bykowski odno-

storią ojczystego kraju.

nosi się do Winnicy, gdzie staje się

komedia, oparta na autobiograficz-

jedną z przyczyn jego popularności.

sił również w nauce języków obcych.

Do rodziny pisarza (jego matki)

kuratorem zbożowych składów po-

28 marca 1836 roku umiera jego

oprócz Jakuszyniec należały rów-

matka i jedynym opiekunem dzieci

nież części Zarwaniec, Chmilowej,

staje się Antoni Faustyn. Od tego

Łysogór i Majdanu Jakuszynieckie-

czasu Jaksa-Bykowscy utknęli w

go (od 1833r.) leżących również w

nieskończonych sądowych proce-

powiecie winnickim. Zamożni rodzi-

sach z córkami Franciszki Bykow-

ce odesłali Piotra i jego starszego o

skiej z pierwszego małżeństwa, które

trzy lata brata na studia do Winnicy

żądały zwrotu majątków matki.

w prywatnym pensjonacie M. Bo-

To stało się jedną z głównych

gadka. Zapisy o tym odnalazłem w

przyczyn, po ukończeniu gimna-

obwodowym archiwum Winnicy. W

zjum w 1841 roku, wstąpienia Pio-

szczególności zaznacza się tam,

tra Jaksa-Bykowskiego na Kijowski

że już w 1834-1835 roku szkolnym

Uniwersytet św. Włodzimierza na

Piotr Jaksa-Bykowski studiował w

kierunek prawny. W archiwum КNU

Winnickim Gimnazjum Państwowym.

Winnica, dom ludowy

im. Т. Szewczenki można odszukać

W. Кolesnik podaje jeszcze i ten fakt,

szereg niezwykłych i ciekawych do-

że w winnickim gimnazjum przyszły

kumentów dotyczących jego naucza-

pisarz studiował w jednej klasie ze S.

wiatu winnickiego. W Winnicy kon-

Zadeklarowawszy w niej swoją filo-

nym materiale, kilka razy z dużym

nia i postępów. Pod tym względem

Buszyńskim i W. Górskim.

tynuuje pracę nad prawem gospo-

zoficzno-polityczną pozycję, Piotr

sukcesem była wystawiona przez

uniwersyteckie archiwum jest bar-

Dużą przeszkodą w opisie ów-

darczym i arbitrażowym. Również

Jaksa-Bykowski, aczkolwiek sym-

amatorską trupą teatralną.

dziej użyteczne dla badaczy aniżeli

czesnego portretu Jaksa-Bykow-

praktykuje w dziedzinie adwokatu-

patyzował z „czerwonym” nurtem

Jednak, badając archiwa natra-

archiwum winnickie.

skiego stanowi brak w archiwum

ry, notariatu, konsultacji prawnej.

polskiego ruchu, lecz nie brał bez-

fiamy na wspomnienia współcze-

Studiując prawo, Jaksa-Bykow-

winnickim wykazów ocen uczniów

pośredniego udziału w organizacji

Jednak, swój proces o dziedzi-

snych o tym, że Jaksa-Bykowski w

ski znalazł szereg materiałów praw-

gimnazjum tego okresu. W każdym

powstania na Podolu.

czone majątki i ziemię Bykowski

latach 50-ch XIX stulecia napisał nie

nego systemu na Podolu i Kijowsz-

razie mnie odszukać się ich nie

Jaksa-Bykowski zbyt dobrze

przegrywa z Rusanowskimi. To nie-

tylko tą sztukę teatralną, ale i jesz-

czyźnie w okresie Rzeczypospolitej.

udało. Wiadomo jednak, że Jaksa-

znał chłopską mentalność i ich sto-

powodzenie zmusza go do zakończe-

cze kilka dramatycznych utworów,

Również uniwersyteckie sprawoz-

Bykowski pasjonował się prawem,

sunek do polskiej szlachty i rozu-

nia swojej praktyki prawniczej i pracy

które, niestety, również zaginęły.

dania wskazują na napisanie przez

historią jurysdykcji, zwyczajowym

miał, że zwyczajny ukraiński chłop

administracyjnej w Winnicy. 1848 rok

W 1859 roku świeżo upieczony

niego kilku naukowych prac z tego

i staromiejskim prawem. W szcze-

nigdy nie poprze ich planów, jakby

jest punktem zwrotnym w życiu Pio-

dramaturg otrzymał oficjalną legaliza-