22

Okruchy historii

Kurier galicyjski * 29 maja – 14 czerwca 2012 nr 10 (158) * www.kuriergalicyjski.com

Dlaczego na Wzgórzach Wuleckich

stoi pomnik (część III)

W sprawie mordu profesorów polskich we Lwowie przez cały czas, w różnych okolicznościach, wypływa

nazwisko Pietera Nicolasa Mentena. Dieter Schenk w swojej „Nocy morderców” nieco lekceważy tę osobę.

Uważa go za „podręcznego” głównych winowajców tej zbrodni. Opisuje go jako drobnego aferzystę

i handlarza o nie zawsze czystych rękach.

do współpracy. Dokumenty archiwal-

dalej do Holandii, gdzie mieszkał w

ne świadczą, że we Lwowie Pieter

latach powojennych.

Menten utrzymywał kontakty nawet

„We wrześniu 1941 roku zakoń-

z hrabią Włodzimierzem Dzieduszyc-

czyła się służba Mentena w jednost-

kim w sprawie wyceny i kupna obra-

ce SS. Swe interesy prowadził potem

zów z jego kolekcji z ich pałacu na

w Krakowie”, – pisze Schenk. Wszy-

ul. Kurkowej. Wtedy, z naruszeniem

scy członkowie Sonderkommando V

wszelkich formalności, Menten kupił

po zakończeniu „sprawy profesorów”

u Dzieduszyckiego ponad 20 obra-

dostali odpowiednie przydziały do in-

zów i wysłał je do Holandii. Niektóre

nych jednostek organów bezpieczeń-

JURIJ SMIRNOW tekst

z tych dzieł chciał kupić rząd polski

stwa SD i SS we Lwowie, Tarnopolu,

Wikipedia zdjęcia

dla polskich muzeów. Dlatego trans-

Stanisławowie, Drohobyczu etc. Tyl-

Według Schenka, Menten uro-

akcja Mentena była faktycznie niele-

ko Menten został zwolniony i wyje-

dził się 20 maja 1899 roku w Rot-

galna. Dobrze orientował się w tym

chał do Krakowa. Odnosi się wraże-

terdamie, a zmarł 14 listopada 1987

i Dzieduszycki, ale w tym momencie

nie, że był do tej jednostki włączony

Stanisław Pilat

Kasper Weigel

roku w Loosddrecht w Holandii. Był

bardzo potrzebował pieniędzy w go-

wyłącznie do przeprowadzenia akcji

z pochodzenia Holendrem. Skończył

tówce. Menten był też dobrze obe-

aresztowania polskich profesorów

szkołę realną i handlową. Był synem

znany ze zbiorami prawie wszystkich

we Lwowie. I tu, być może, odegrał

rzeźnika, który w późniejszym okre-

znanych lwowskich kolekcjonerów, w

rolę najważniejszą – był „czarnym

sie zajmował się handlem makulatu-

tym i profesorów Ostrowskiego, Gre-

aniołem śmierci”, typem, który zaro-

rą. Tuż po I wojnie światowej młody

ka, Bartla. Nie wykluczone, że znał

bił na tym wielomilionowy majątek.

Menten zajmuje się handlem w Wol-

też ich osobiście.

Dalsze losy Mentena były ty-

nym Mieście Gdańsku, gdzie w wyni-

W 1940 roku w Krakowie Menten

powe dla losu innych przestępców

ku afery upadłościowej był poszuki-

zaoferował swoje usługi administracji

wany przez policję. W 1924 roku od-

niemieckiej. Zajmuje się z polecenia

naleziono go we Lwowie, gdzie trafił

okupantów przejęciem pod zarząd

do więzienia. Po zwolnieniu pozostał

żydowskich antykwariatów, sklepów

we Lwowie i zajął się handlem wy-

jubilerskich, księgarni. Już od 1940

Kazimierz bartel

robami skórzanymi i cukrem. „Poza

roku był też ochotnikiem, współpra-

Jerzy Grzedzielski

którzy posiadali bogate zbiory dzieł

tym był miłośnikiem sztuki i prowa-

cownikiem SD. Warto przypomnieć,

sztuki. W pierwszej kolejności chodzi

roku wyemitowano w telewizji sensa-

dził sprzedaż wszelkiego rodzaju

że w owym czasie Holandia była oku-

tu o profesorów Tadeusza Ostrow-

cyjny reportaż, w którym świadkowie

dzieł sztuki, szczególnie obrazów”.

powana przez Niemcy, a rząd emigra-

skiego i Jana Greka.

obciążali Mentena. Ukrył się on w

Szła za nim sława „oszusta wielkie-

cyjny znajdował się w stanie wojny z

We Lwowie podczas areszto-

szwajcarskim hotelu, ale odnalezio-

go formatu i cwanego biznesmena”.

Niemcami. Dalej Dieter Schenk pisze:

wania profesorów Menten był bar-

no go i przekazano Holandii. Jesie-

Menten na dobre zapuścił korzenie

„…gdy w Krakowie tworzył się oddział

dzo  cennym  współpracownikiem

nią 1977 toku rozpoczął się proces.

we Lwowie i nawet nabył we wsi So-

operacyjny szczególnego przezna-

niemieckich oprawców – dokładnie

Oskarżony, który dobiegał już 80.,

pot koło Stryja niemałą posiadłość

czenia (czyli SS-Sonderkommando V

orientował się w mieście i znał języki,

zaprzeczał wszystkim zarzutom. 14

leśną z domem. We wrześniu 1939

dla Lwowa) do tej jednostki wcielono

podczas przesłuchań aresztowanych

grudnia 1977 roku skazano go na

roku nowa władza radziecka osa-

i Mentena, dzięki jego znajomościom

Stanisław Progulski

był obecny jako tłumacz. W specjal-

15 lat więzienia za mordy Żydów w

dziła Mentena w więzieniu w Stryju,

nej grupie operacyjnej było niemało

Podhorcach koło Lwowa. Ze wzglę-

ale już za kilka dni wypuszczono go.

oficerów SD znacznie wyższych ran-

du na brak dowodów zwolniono go,

Zamieszkał we Lwowie. Z końcem

gą niż ochotnik, do tego nie-Niemiec.

natomiast, z zarzutu udziału w ma-

grudnia 1939 roku legalnie opuścił

Po aresztowaniu to właśnie Men-

sowym mordzie Żydów w Uryczu.

radziecką strefę okupacyjną i za-

tenowi przypadło mieszkanie prof.

Mord profesorów lwowskich w ogóle

mieszkał w Krakowie.

Ostrowskiego i wszystkie rzeczy w

nie figurował w akcie oskarżenia

A teraz kilka dodatkowych infor-

nim zgromadzone. Trzeba było sobie

i nie odgrywał żadnej roli w proce-

macji do przemyśleń. We Lwowie

zasłużyć na taką nagrodę!

sie. O tym fakcie sąd holenderski

działał konsulat holenderski i kon-

„Wyposażenie mieszkania prof.

po prostu „zapomniał!”. Po odbyciu

sulem był brat Pietera – Dirk Men-

Ostrowskiego (meble, dywany, ob-

dwu trzecich kary Menten został

ten. Sam Pieter często podawał się

razy) było bardzo cenne. Do tego

zwolniony w 1985 roku. Zmarł dwa

za holenderskiego dyplomatę. Miał

dochodziły dzieła sztuki, biżuteria,

lata później. Zagrabione wtedy dzie-

szerokie znajomości towarzyskie,

oddane przez inne osoby na prze-

ła sztuki nigdy nie zostały skonfisko-

nawet wśród profesorów i inteligen-

Roman Longchamps de Be-

chowanie. Dom apolitycznego i bar-

wane i nie były zwrócone rodzinom

cji lwowskiej. Przedstawiał się jako

Tadeusz Boy-Żeleński

rier

dzo cenionego chirurga uważano

pomordowanych profesorów.

znawca sztuki i handlarz obrazami.

za bezpieczny adres, pod którym

Taka jest bolesna prawda. Taką

Swoje usługi proponował kolekcjo-

z dowódcą policji bezpieczeństwa

można schronić majątek przed ro-

historię można napisać o każdym

nerom lwowskim, słabo obezna-

i SD Schöngarthem”. Tak cenny

wojennych, którzy nie ponieśli odpo-

syjskimi i niemieckimi okupantami, a

z gestapowców oddziału Sonder-

nym z rynkiem Europy Zachodniej.

dla nazistów współpracownik był

wiedzialności za swoje zbrodnie. 16

także przed ukraińskimi bojówkami.

kommando V, którzy brali udział w

Nauczył się języków miejscowych

oficjalnie tłumaczem jednostki, miał

maja 1945 roku władze holenderskie

W tym mieszkaniu znajdowało się

mordzie lwowskich profesorów. W

– polskiego i ukraińskiego. Polskie

rangę SS-Hauptscharführera i prawo

aresztowały Mentena, ale zwolniono

około 30 obrazów przeznaczonych

Niemczech o tym nie chcą nawet sły-

służby specjalne nie bez podstawy

do noszenia munduru SS. Właśnie w

go już w październiku, „ponieważ

do zamku w Krakowie… ponadto w

szeć. Możliwe, że pomnik na Wzgó-

podejrzewały go o szpiegostwo.

takim mundurze przybył do Lwowa.

dowody przeciwko niemu były niewy-

mieszkaniu zdeponowano obrazy

rzach Wuleckich przypomni niektó-

Czy tylko na rzecz Holandii? I czy

Nie trzeba szukać mitycznych „stu-

starczające”. 12 października 1950

wdowy po prof. Łukasiewiczu, srebra

rym o moralnej odpowiedzialności

tylko Holandii? Raczej Niemiec hi-

dentów ukraińskich”, którzy niby we-

roku Polska wystąpiła o ekstradycję

hr. Badeni i klejnoty Marii z Jabłonow-

za podły mord niewinnych ludzi.

tlerowskich, a możliwie i Związku

dług książki telefonicznej ułożyli listę

Mentena, lecz odpowiedź była od-

skich hr. Badeniowej”. Cały majątek

Możliwe, że pomnik przypomni też o

Sowieckiego. Podwójnych agentów

profesorów lwowskich – przyszłych

mowna. Do ponownego wszczęcia

prof. Ostrowskiego Niemcy wyceniły

odpowiedzialności moralnej również

i informatorów było na owe czasy do

ofiar mordu. Pieter Menten był do-

postępowania przeciwko Mentenowi

na 500 tys. marek niemieckich, ale

tym ludziom, którzy przez wiele lat

koloru i do wyboru. Nic dziwnego, że

kładnie zorientowany w stosunkach

holenderskie władze nie przekonały

Menten zapłacił do urzędu okupacyj-

nagromadzili wokół tego mordu nie-

w 1939 roku władze sowieckie zwol-

lwowskich. Całkiem możliwie, że to

również protokoły o mordzie Żydów

nego tylko 5% od tej kwoty. Później

prawdziwe mity i plotki, chcąc zbić

niły Mentena z więzienia i pozwoliły

właśnie on nie tylko sporządził odpo-

lwowskich, w który też był zamiesza-

wszystkie te rzeczy i wiele innych

na męczeńskiej śmierci niewinnych

mu wyjechać do Krakowa, a władze

wiednią listę, ale według osobistych

ny. Nakaz aresztowania wydano do-

dzieł sztuki wywiózł do Krakowa, a

ludzi kapitał polityczny.

niemieckie natychmiast powołały go

celów włączył do niej profesorów,

piero po tym, jak 15 listopada 1976