23

www.kuriergalicyjski.com * Kurier galicyjski * 29 maja – 14 czerwca 2012 nr 10 (158)

O akcji Wisła” w kontekście Jerzego giedroycia

W 65. rocznicę akcji „Wisła” w Warszawie 11 maja br. odbyła się konferencja pod patronatem prezydenta RP Bronisława

Komorowskiego „Akcja „Wisła” i społeczność ukraińska w Polsce: od koncepcji Jerzego Giedroycia do wyzwań współcze-

sności”, którą zorganizował Związek Ukraińców w Polsce. Panelistami byli: Bogumiła Berdychowska, Mirosław Czech,

Adam Szostkiewicz, Henryk Wujec.

miast, gdzie działały silne struktury

Specjalnie dla „Kuriera

podziemia ukraińskiego, o których

Galicyjskiego”

aparat bezpieczeństwa wiedział.

JAROSŁAW PRYSTASZ,

Co ciekawe, polska ludność, w tym

redaktor naczelny

starostowie, była przeciwna przy-

„Naszego Słowa”

musowym przesiedleniom ludności,

GRZEGORZ SPODAREK

domagano się tylko walki z UPA. Po-

zdjęcia

mysł wysiedlania ludności wyszedł

od Polskiej Partii Socjalistycznej już

Redaktor „Kultury” w sprawy

w 1940 r., czemu przeciwstawiał się

ukraińskie był zaangażowany już

Władysław Gomułka, a w 1947 r. mil-

od czasów II RP, m.in. popierał ideę

czał. Kwestią do omówienia jest też

autonomii dla Galicji. O tym opowie-

autonomia działania władz polskich.

działa Bogumiła Berdychowska. Po II

Jan Pisuliński (od lewej), Igor Hałagida, Grzegorz Motyka, Andrzej Leon Sowa

Jerzy Pisuliński podjął interesującą

wojnie światowej już w 1949 r. odbyła

kwestię prób wysiedlenia innych

się dyskusja redakcyjna „Kultury” te-

mniejszości w bloku komunistycz-

mat stosunków z Ukraińcami. Później

nym. Analogicznie w Czechosłowa-

Giedroyć bronił dobrego imienia Sy-

cji E. Benesz chciał obok ludności

mona Petlury. Zainicjował nieudaną

niemieckiej wysiedlić także Węgrów,

akcję na rzecz ratowania dziedzictwa

którzy nie prowadzili działań wojen-

ukraińskiego w Polsce i polskiego

nych. Sprzeciwił się temu Stalin. W

w Ukrainie. Szerokim echem odbiło

Polsce nie wysiedlono Białorusinów,

się wydanie antologii poezji Sowiec-

gdyż nie prowadzili walki podziemnej

kiej Ukrainy poetów, którzy zostali

z Polską (część wyjechała dobrowol-

unicestwieni przez reżim sowiecki

nie w latach 1944-46). Wysiedlając

– „Rozstrzelane odrodzenie”. Współ-

ludność na tzw. Ziemie Odzyskane

pracował z ukraińskimi intelektualista-

Adam Szostkiewicz (od lewej), Henryk Wujec, Bogumiła Berdychowska, Mirosław

starano się zapełnić lukę demogra-

mi – Iwanem Łysiakiem-Rudnickim,

Czech

ficzną i podnieść ekonomicznie roz-

Bogdanem Osadczukiem. W 1977 r.

są niezależni. Pod ocenę poddano

zantki w celu oderwania części kraju.

szabrowane terytoria, na które nikt

1989 r. działania w duchu Jerzego

opublikował deklarację dotyczącą

decyzję Rady Ministrów, a nie sam

Lecz walkę z ukraińskim podziemiem

nie chciał jechać dobrowolnie.

Giedroycia, próby oczyszczenia i od-

niepodległości Ukrainy, którą podpi-

przebieg akcji „Wisła”. Hałagida przy-

zaczęto dopiero po zwalczeniu pol-

W dyskusji jeden z prawników

krycia prawdy, czego dowodem była

sali m.in.: polscy, węgierscy, czescy

pomniał, że sami komuniści krytycz-

skiego podziemia antykomunistycz-

ocenił, że wielkim błędem była decy-

uchwała Senatu w 1990 r. i potępie-

i rosyjscy intelektualiści. W swoich

nie ocenili decyzję przeprowadzenia

nego, a siły Wojska Polskiego miały

zja o odmowie wszczęcia śledztwa

nie akcji „Wisła” i gesty pojednania z

uwagach w dziele „Z notatek redak-

akcji „Wisła”. Już w 1956 r. wtedy

siły dziesięciokrotnie większe. Pro-

na podstawie braku możliwości oce-

Ukraińcami przez prezydentów RP

tora” Jerzy Giedroyć krytykował poli-

w MSW przyznano, że Ukraińcom

blem ukraiński zaczęto rozwiązywać

ny, czy Rada Ministrów miała kompe-

Aleksandra Kwaśniewskiego i Le-

tykę polskich władz komunistycznych

uczyniono krzywdę i trzeba ją jakoś

przed wyborami do parlamentu PRL.

tencje do podjęcia takiej decyzji. Wg

cha Kaczyńskiego. Obecnie nawet

dotyczącą polityki narodowościowej

naprawić, jednak na powroty na zie-

Do zwalczania ukraińskiej partyzant-

niego najważniejszym aktem praw-

w Przemyślu, w którym wcześniej

w PRL. Dla niego akcja „Wisła” była

mie rodzinną nie pozwolono. Akcja

ki nie użyto polskiej miejscowej lud-

nym jest konstytucja lub ustawa, a

dochodziło do antyukraińskich eks-

zbrodnią komunistyczną.

„Wisła” to nie tylko wysiedlenie, lecz

ności, gdyż nie ufano jej. Użyte siły

nie akt prawny niższego rzędu. De-

cesów zaakceptowano ukraińską

Co pozostało z Giedroycia obec-

ograniczenie wszelkich praw obywa-

zbrojne były z innych regionów Pol-

cyzje o prawach obywateli muszą

mniejszość narodową jak pełnopraw-

nie? Przede wszystkim: kultura poli-

telskich. Zabroniono nawet mówić po

ski. Wątpliwość budzi jednak metoda

być podejmowane na podstawie

ną składową społeczności Przemyśla

tyczna – sposób dyskusji, podmioto-

ukraińsku, zniszczono i nie odtworzo-

walki – wysiedlenie ludności, nawet

ustawy, jakiej nie było. A o zbrod-

(radnymi miasta zostały przedstawi-

we traktowanie, wysłuchanie drugiej

no struktur Kościołów, szkół i innych

z terenów nie objętych działalnością

niczym charakterze świadczy prze-

cielki tej mniejszości).

strony i nie szkodzenie sprawie.

instytucji.

UPA. Na Łemkowszczyźnie Zachod-

bieg wysiedlenia. Oprócz tego już w

Henryk Wujec przypomniał dro-

Podczas paneli padły ważne sło-

gę polskiej opozycji do unormowania

wa o samej akcji „Wisła”. Publicysta

stosunków z Ukraińcami (utworzenie

Adam Szostkiewicz celnie skonstato-

w „Solidarności” komisji mniejszości

wał, że połączyła polskich nacjonali-

narodowych). Samą akcję „Wisła”

stów z komunistami, czego skutki od-

nazwał masową zemstą, a wygod-

czuwamy do dziś. Obecnie brak jest

nym pretekstem do tego była śmierć

publicznej narracji o tym wydarzeniu,

gen. Karola Świerczewskiego. Wspo-

a historyczna tragedia jest wyparta ze

minał swoją młodość, kiedy komu-

świadomości, zaś polskie elity inte-

nistyczna propaganda odpowiednią

lektualne spóźniły się z zaangażowa-

literaturą kreowała i podtrzymywała

niem w tę sprawę i teraz główny nurt

negatywny stereotyp Ukraińca w Pol-

relacji polsko-ukraińskich w Polsce

sce. Jednak teraz zmienia się obraz

jest zdominowany przez środowisko

Ukraińca, dzięki bezpośrednim kon-

ks. Tadeusza-Zaleskiego. Wg dzien-

taktom ludzi – od bazarów do sportu.

nikarza „Polityki” na Ukrainie również

Doradca prezydenta RP do spraw

radykałowie grają pierwsze skrzypce,

społecznych uważa, że dopóki na

tak więc obecnie jest gorzej niż było

Ukrainie otwarcie nie będzie mówić

i jesteśmy świadkami kryzysu w dia-

się o zbrodniach na Polakach, do-

logu o polsko-ukraińskiej historii.

Prof. Andrzej Sowa przedstawił

niej działali upowcy „Smyrnego” z ro-

Procesie Norymberskim stwierdzo-

póty w mediach panować będą tacy

Mirosław Czech z kolei wywnio-

stosunek II RP do ukraińskiej mniej-

dzimych wsi w ilości 50 członków, a

no, że wysiedlenia przed i w czasie

ludzie jak ks. Isakowicz-Zaleski.

skował, że komunistom udało się na-

szości narodowej, gdzie ją jawnie

wysiedlono ok. 30 tys. Łemków. Na-

wojny są zbrodnią ludobójstwa, więc

W drugim panelu wzięli udział

rzucić obraz siebie jak prawdziwych

dyskryminowano, a Józef Piłsudski

tomiast na Łemkowszczyźnie działa-

analogicznie należy interpretować

historycy: dr Igor Hałagida, dr hab.

Polaków w stosunku Ukraińców.

był odpowiedzialny w 1930 r. za pa-

ła polska partyzantka, więc trudno tu

takie decyzje po wojnie.

Grzegorz Motyka, prof. Jan Pisuliń-

Mało tego, za wysiedlenie w 1947 r.

cyfikację wsi ukraińskich w Galicji.

mówić o likwidacji zaplecza dla UPA

Głos o tym, że zbrodnię uczynili

ski, prof. Andrzej Sowa.

otrzymali uprawnienia kombatanc-

Historyk pytał, czy dałoby się Akcji

wysiedlając Łemków. Wg rzeszow-

komuniści, a nie Polacy odparował

Wg Grzegorza Motyki, historycy

kie. Dziennikarz „Gazety Wyborczej”

„Wisła” uniknąć. Przed wojną wy-

skiego historyka, ludność ukraińska

prof. Pisuliński, stwierdzając, że ci

podejrzewają, że o projekcie wysie-

ukazał trzy podejścia do akcji „Wisła”:

konawca przesiedlenia gen. Stefan

w granicach Polski nie była odpo-

komuniści byli Polakami. Oprócz tego

dlenia Moskwa musiała co najmniej

pierwsza – usprawiedliwienie wal-

Mossor przed wojną był narodowcem

wiedzialna za rzeź wołyńską. Wśród

antyukraińskie akcje przeprowadzali

wiedzieć. Niestety, rosyjskie doku-

ką z Ukraińską Powstańczą Armią,

i to pod jego wpływem władze pod-

członków partyzantki ukraińskiej na

milicjanci, samoobrony, antykomuni-

menty są nadal niedostępne.

druga – sprowadzanie do kontekstu

jęły taką decyzję. Tu widać wyraźnie

Zakerzoniu nie było uczestników

styczne podziemie niepodległościo-

Pracownik IPN Igor Hałagida

antypolskiej akcji na Wołyniu w 1943

powiązania komunistów z nacjona-

wołyńskich wydarzeń. Odpowiedzial-

we, śledczymi zaś byli młodzi polscy

przedstawił dorobek IPN-u w badaniu

r., trzeci – potępienie zasady odpo-

listami.

ność została narzucona wszystkim.

chłopcy. Uczestnicy byli zgodni, że

wysiedlenia 1947 r. Pion edukacyjny

wiedzialności zbiorowej jako metody

Prof.JerzyPisulińskiodpowiedział

Duża część wysiedlanych nie czuła

była to największa zbrodnia komu-

również ukazywał tragiczne stosunki

totalitarnych reżimów. Warto pamię-

na pytanie, czy usprawiedliwienia wy-

się nawet Ukraińcami, byli to przede

nistyczna w Polsce i nie można jej

polsko-ukraińskie. Pion śledczy IPN

tać, że członkami UPA na terytorium

siedlenia walką z UPA są usprawiedli-

wszystkim chłopi. Prof. Pisuliński

wiązać z Wołyniem 1944-43. Tu

jednak odmówił śledztwa, gdyż nie

Polski byli przede wszystkim młodzi

wione. Oczywiście, można się zgo-

podkreślił nieracjonalne działanie

działali inni ludzie, inne były też oko-

dopatrzył się zbrodni komunistycz-

chłopcy, którzy nawet nie słyszeli o

dzić z opinią, że żadne państwo nie

polskich władz komunistycznych,

liczności.

nej, z czym nie zgadza się pion histo-

czystce etnicznej na Wołyniu. Miro-

zgodziłoby się z działalnością party-

np. nie wysiedlali oni Ukraińców z

ryczny IPN. Jednak prokuratorzy IPN

sław Czech dostrzega w Polsce po

kg