26

Po polskich tropach

31 sierpnia–13 września 2012 nr 16 (164) * Kurier Galicyjski * www.kuriergalicyjski.com

Niłowa Pustelnia – rosyjska Częstochowa

W polskiej świadomości historycznej istnieje wiele miejsc, dzieje których wiążą się tylko i wyłącznie z jed-

nym wydarzeniem, przysłaniającym całkowicie ich wielowiekową historię. Jednym z takich przypadków jest

Ostaszków, a raczej monastyr „Niłowa Pustelnia”, w którym NKWD przetrzymywało polskich policjantów

zamordowanych w 1940 r.

końcu lat 20. władze zorganizowały

ADAM KAcZYŃSKI

proces pokazowy nad mnichami z

Na samym wstępie należy wyja-

archimandrytą Joannikiem na czele.

śnić pewną nieścisłość w stosowa-

Ostatnią liturgię odprawiono w 1928

nym w polskiej historiografii nazew-

r. Jedynym z mnichów który ocalał

nictwie. W opisach zbrodni katyńskiej

z NKWDowskiego pogromu był ihu-

zazwyczaj podaje się, iż policjanci,

men Michaił, który w 1927 r. opuścił

oficerowie i funkcjonariusze z Mied-

klasztor i udał się do nowosołowiec-

noje byli wcześniej przetrzymywani

kiej pustelni, gdzie przebywał do koń-

w Ostaszkowie. Stwierdzenie to jest

ca lat 30. Ostatecznie osiedlił się nad

jednak bardzo nie precyzyjne, gdyż

rzeką Seremchą w miejscu pierwszej

monastyr „Niłowa Pustelnia” położo-

pustelni św. Niła, gdzie zmarł 26 maja

ny jest na wyspie na jeziorze Seliger,

1941 r.

w odległości kilkunastu kilometrów

Po aresztowaniu mnichów w

od Ostaszkowa.

1927 r., władze utworzyły na terenie

Początki historii monastyru sięga-

monastyru kolonię karną dla mało-

ją pierwszej połowy XVI wieku i nie-

letnich przestępców. We wrześniu

rozerwalnie wiąże się z postacią św.

1939 r. do Niłowej Pustyni trafili

Niła, który w 1528 r. na wyspie Sto-

polscy jeńcy. Po opróżnieniu obozu

łobnej na jeziorze Seliger zbudował

wiosną 1940 r. klasztor pozostał we

swoją pustelnię. W trakcie 27 lat życia

władaniu NKWD. W latach 1941–45

na wyspie Nił zdobył swoją świętością

na jego terenie funkcjonował szpi-

Monastyr „Niłowa Pustelnia” na dawnej fotografii

i ubóstwem szeroki rozgłos. Kult, któ-

tal wojskowy. Najtragiczniejszy był

ry zrodził się po jego śmierci zaczął

okres walk prowadzonych w 1942 r.,

co rozwinęła się także gospodarka

przyciągać naśladowców. W 1594

kiedy to monastyr znalazł się na bez-

stały się za małe. W latach 1821–

cję śpiewu cerkiewnego. W drugiej

klasztoru. Oprócz dwóch sadów, li-

r. za pozwoleniem patriarcha Hioba

pośrednim zapleczu frontu. Trwająca

1833 na miejscu dawnej cerkwi Ob-

połowie stulecia zakończono prze-

czących po 500 drzew owocowych,

utworzono na wyspie pierwszy mo-

wiele miesięcy bezsensowna rzeź

jawienia Pańskiego powstał znacz-

budowę zabudowań klasztornych

mnisi zagospodarowali pod zasiewy

nastyr, na czele którego stanął jero-

sowieckich żołnierzy dowodzonych

nie większy sobór zaprojektowany

oraz ostatecznie umocniono kamie-

nieużytki wokół monastyru. Stabilny

monach Herman, za czasów którego

przez Żukowa, który bezskutecznie

przez I. Szarlemana. Ciekawostką

niem wszystkie brzegi wyspy.

rozwój pozwolił mnichom na zało-

oprócz drewnianej cerkwi wybudowa-

próbował atakować pozycje nie-

jest, iż początkowo projekt ten był

W początkach XX stulecia Niło-

żenie domów filialnych w Moskwie,

no także cele dla mnichów.

mieckie pod Rżewem do dziś dnia

opracowywany dla budowy Soboru

wa Pustelnia stała się największym

Nowogrodzie i Ostaszkowie.

Prawdziwy rozwój monastyru

stanowi temat o którym sowiecka, a

Isaakowskiego w Petersburgu. O bo-

ośrodkiem pielgrzymkowym w Rosji.

Po śmierci Nektarego monastyr

nastąpił dopiero po zakończeniu

także rosyjska historiografia wojsko-

gactwie i przepychu nowego chramu

Według różnych danych, co roku nad

nadal rozwijał się pomyślnie, a liczba

wielkiej smuty i objęciu obowiązków

wa chciała by zapomnieć. Tragedia

może świadczyć fakt, iż na ozdobę

jezioro Seligerskie przybywało do kil-

mnichów i pielgrzymów stale wzra-

przełożonego monastyru przez na-

rannych żołnierzy, konających w

ołtarza i carskich wrot zużyto ponad

kuset tysięcy pielgrzymów, a liczba

stała. Rozwój został zahamowany

stępcę zmarłego w 1616 r. Hermana,

tych samych pomieszczeniach, w

10 pudów srebra i trzy pudy złota.

stałych mieszkańców monastyru się-

w czasach Piotra Wielkiego. Przeło-

którym został urodzony w 1586 r. brat

których przetrzymywano polskich

Przez trzy stulecia panowania dyna-

gała prawie tysiąca mnichów i robot-

mowym wydarzeniem dla monastyru

Nektaryj. Pomimo młodego wieku,

jeńców do dziś dnia stanowi jedno

stii Romanowów monastyr otrzymał

ników. W 1910 r. klasztor uwiecznił

była dopiero kanonizacja Niła Stoł-

umiejętnie zorganizował on życie

z najstraszniejszych wspomnień dla

od carów prawie 2 tys. drogocennych

na swoich kolorowych fotografiach

bieńskiego w 1756 r. oraz zezwole-

klasztorne i wkrótce zwrócił na siebie

okolicznej ludności.

przedmiotów o charakterze kulto-

znakomity rosyjski fotograf Prokudin-

nie na rozpoczęcie jego oficjalnego

uwagę arcybiskupów Nowogrodzkich

Po zakończeniu wojny na tere-

wym, w tym złote naczynia liturgicz-

Gorskij.

kultu. W drugiej połowie XVIII w. tra-

oraz kniaziów posiadających liczne

nie monastyru ponownie urucho-

ne i krzyże. Prawdziwym bogactwem

Po rewolucji październikowej

dycją stały się procesje z relikwiami

koneksje z dworem carskim. W 1620

miono kolonię karną dla małoletnich

klasztoru była jego biblioteka.

monastyr został zrabowany przez

św. Niła, które z czasem połączyły się

r. Nektaryj został wyświęcony do god-

przestępców. W latach 60. klasztor

Według oficjalnych danych, w

bolszewików. 25 lutego 1919 r. spro-

drogami krzyżowymi z Ostaszkowa.

ności ihumena, a bojarzyn Łykow, we

uznano za zabytek. Po likwidacji

1832 r. w klasztorze na stałe żyło

fanowano relikwie św. Niła, które na-

Pielgrzymów z całej Rosji przyciąga-

włościach którego leżał monastyr,

kolonii karnej na terenie monastyru

60 mnichów, choć większość prac

stępnie umieszczono w muzeum kra-

ły nie tylko relikwie św. Niła, ale także

przekazał we władanie mnichów

zorganizowano ośrodek turystycz-

była wykonywana przez najemnych

joznawczymwOstaszkowie.Wszystkie

cudowna ikona Matki Bożej.

sąsiednie wyspy oraz udzielił prawa

ny, jednakże na skutek zaniedbań

robotników, liczba których sięgała

przedmioty liturgiczne i całe wyposaże-

Wzrastający z każdym rokiem

swobodnego połowu ryb. Pomoc mo-

bardzo szybko popadł on w ruinę

nawet 250. W latach 40. XIX w. pod

nie cerkiewne zostało skonfiskowane.

napływ pielgrzymów sprawił, iż w po-

nastyrowi okazywał także car Michał

i w końcu lat 80. został porzucony.

kierownictwem archimandryta Aga-

Pomimo zniszczeń i prześladowań,

czątkach XIX w. istniejące świątynie

Fiodorowicz, który co roku ofiarowy-

Po rozpadzie Związku Sowieckiego

pita w klasztorze odrodzono trady-

monastyr nadal funkcjonował. W

wał mnichom część swoich docho-

zdewastowane zabudowania odda-

dów. Tradycja ta została utrzymana

no eparchii Twerskiej i Kaszyńskiej

w kolejnych stuleciach. Na wyspie w

Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Do

1622 r. powstała cerkiew Opieki Matki

2008 r. odbudową klasztoru i przy-

Bożej, zaś w 1635 r. po pożarze ka-

wróceniem życia duchowego kiero-

plicy nad grobem św. Niła wzniesiono

wał Archimandryt Wassijan. Dzięki

cerkiew Objawienia Pańskiego.

pracy i poświęceniu mnichów udało

W 1636 r. Nektaryj został wyświę-

się odrestaurować znaczną część

cony i otrzymał stanowisko arcybi-

budynków klasztornych. Znaczącego

skupa syberyjskiego i tobolskiego. Po

wsparcia finansowego monastyrowi

trzech latach powrócił jednak na wła-

udzielił Gasprom. W chwili obecnej

sną prośbę do monastyru i zgodnie

kilkunastu mnichów prowadzi własne

z obietnicą daną swojemu poprzed-

gospodarstwo oraz przyjmuje piel-

nikowi, nie opuszczał już klasztoru.

grzymów, dla których przygotowano

Zrzeczenie się intratnej godności bi-

specjalne cele klasztorne.

skupiej i powrót Nektarego na wyspę

Po śmierci patriarchy Aleksieja

dodatkowo przykuły do monastyru

Drugiego zmieniło się także stano-

uwagę carskiej rodziny. Dzięki hojnym

wisko władz cerkiewnych w stosun-

datkom pomieszczenia monastyru

ku do Polaków. W chwili obecnej

rozszerzono o cele dla pielgrzymów.

prowadzone są rozmowy o utworze-

Wokół klasztoru wybudowano także

niu na terenie klasztoru niewielkie-

solidne ogrodzenie, zwieńczeniem

go muzeum, w którym jedna z sal

którego była dzwonnica, na szczycie

byłaby poświęcona polskim jeńcom

której umieszczono zegar z kurantem.

przetrzymywanym w tym miejscu w

Monastyr „Niłowa Pustelnia”, widok obecny

Podczas rządów Nektarego znaczą-

latach 1939–1940.