18

Sławni mieszkańcy galicji

29 stycznia – 11 lutego 2013 nr 2 (174) * kurier galicyjski * www.kuriergalicyjski.com

Z wiarą w potęgę idei.

Jan Amborski

W drugiej połowie XIX Lwów stał się przystanią dla całej rzeszy powstańców styczniowych. Część z nich

beata Kost

wracała z zesłania do Polski, inni po latach emigracyjnej tułaczki szukali dla siebie miejsca w kraju. Jedni

„Szanowny Panie Profesorze!

i drudzy wybierali zabór austriacki, ze względu na swobody, którymi cieszyła się ta część kraju. Do grupy

Dowiedziawszy się, że bawi Pan w

tułaczy osiadłych we Lwowie należał Jan Darosław Amborski – nauczyciel akademicki, dziennikarz, spo-

Paryżu, pośpieszam – pozdrowić

łecznik i działacz tajnych organizacji. „Zawsze ten sam, niezrównanie przyjemny w rozmowie, pełen życia,

Pana i zrobić (jeżeli się da) interes

dla siebie. Podobno wraca Szanow-

dowcipu i jakiegoś rzewnego uczucia i bystrej myśli” – pisała w pamiętnikach o Janie Amborskim Zofia

ny Pan w tych dniach do Warszawy;

Romanowiczówna.

otóż czy nie chciałby Pan mieć ze

na celu wydawanie dzieł ludowych.

ne odczyty dla pań, prowadził je na

mnie towarzysza?” – pisze Bolesław

Oczywiście, że nas nie zadziwiły te

pensji Julii Selingerowej.

Prus do Jana Amborskiego, zapra-

wrzaski, były one do przewidzenia –

Wydał kilka podręczników do

szając lwowskiego wydawcę do

widać, trafiliśmy w sedno. Poczciwa

nauki francuskiego, pisał artykuły

wspólnej podróży z Francji do kraju.

Gazeta, a za nią jej pacholątko kra-

i rozprawy o kulturze i literaturze

Amborski związany był z Francją

kowskie, że już pominiemy słodziut-

francuskiej. W pewnym momencie

przez wiele lat, a kiedy swoje losy

kiego p. Amborskiego, tak niebożęta

decyduje się na podjecie sporej po-

związał na stałe ze Lwowem – za-

krzyczały, tyle wyrzuciły śliny, że aż

życzki, którą przeznaczył na zakup

słynął tu jako ceniony romanista

litość bierze. Dla ukojenia ich żalu

drukarni. W ciągu dziesięciu lat roz-

oraz popularyzator literatury francu-

zapewniamy ich tedy, że przeciw

winął działalność drukarni na taką

skiej. Na starych, urzędowych lwow-

takiej tylko oświacie jesteśmy i bę-

skalę, że bez trudu mógł wyekspo-

skich dokumentach tłumaczonych z

dziemy, której matką: wątpliwe w

nować swoją działalność podczas

języka francuskiego zobaczyć moż-

rzeczach wiary zasada, a ojcem:

Powszechnej Wystawy Krajowej

na pieczęć lakową z jego inicjałami.

liberalizm. Przeciwko takiej, znaj-

w 1894 roku – pokazano tam do-

Jego teksty o Mussecie, Berangerze

dzie nas Gazeta zawsze i wszędzie,

robek sześciu lwowskich drukarń.

pojawiały się regularnie w lwowskiej

chociażby nawet najuroczyściej nas

„Drukarnię Ludową” prowadził do

prasie. Pracował z ogromnym zapa-

zapewniała, że tacy rodzice są wła-

spółki ze Stanisławem Beylem. Z

łem zawodowo, społecznie i starał

śnie uosobieniem katolicyzmu”.

drukarni wychodziły pisma świeckie,

się każdą dziedziną zająć najlepiej

W 1882 roku z inicjatywy Jó-

ludowe i kościelne – „Pastor Bonus”,

jak potrafił.

zefa Ignacego Kraszewskiego we

„Przegląd Lwowski”, „Wiadomości

Jan Darosław Amborski urodził

Lwowie założono stowarzyszenie

Kościelne”, klerykalne „Chata” i „No-

się 24 listopada 1838 roku we wsi

„Macierz Polska”. Stowarzyszenie

winy”.

Włostowice w powiecie puławskim

zajmowało się wydawaniem, a tak-

Dwa ostatnie, wydawane dla

na ziemi lubelskiej. Ukończył gim-

że rozpowszechnianiem literatury

ludu, redagował sam Amborski,

nazjum w Lublinie. Studiował mate-

popularnej, podstawowym zada-

który we Lwowie znany był rów-

matykę na uniwersytecie w Kijowie.

niem działalności było szerzenie

nież jako dziennikarz. Redagowane

Czynnie działał w polskim środo-

oświaty ludowej. Stowarzyszenie

przez niego czasopisma rozwijały

wisku studenckim, które w Kijowie

rozwijało się prężnie dzięki fun-

się wzbogacone jego pomysłami

zrzeszało młodych Polaków z zabo-

dacjom prywatnym. Amborski brał

- wprowadzał opisy krajoznawcze

ru rosyjskiego odbywających studia

udział w pracach Rady Wykonaw-

ziem polskich, poruszał problemy

na kijowskich uczelniach. Wyróżniał

czej Macierzy Polskiej u boku An-

higieny i pedagogiki. Tak było z lu-

się zdolnościami aktorskimi, miał

Jan Darosław amborski

toniego Małeckiego, Mikołaja Zy-

dową „Niedzielą”, którą prowadził po

też, jak wspominano, zdolności

blikiewicza i Ludwika Kubali. Dru-

powstaniu „Macierzy Polskiej”: oży-

organizacyjne. W kółku młodzie-

kował w wydawnictwie Macierzy

wił pismo wprowadzając popularne

wydalił go z kraju z zakazem powrotu

zajął się również pisaniem do wielu

żowym, do którego należał, był re-

Polskiej prace pod pseudonimem

artykuły, poziom pisma znacznie się

na terytorium państwa. Powrócił więc

lwowskich dzienników, teksty pisał

daktorem tajnego pisma „Ulicznik”.

Darosław Janowski. Kraszewskie-

podniósł. „Niedziela”, redagowana

do Francji przerzucony przez granicę

najczęściej bezimiennie lub pod

Na wyniki swego zaangażowania

mu poświęcił książeczkę „O sław-

przez Amborskiego, profesora ję-

pod obcym nazwiskiem. Zaangażo-

pseudonimem. Wyjątek stanowiła

politycznego nie czekał zbyt długo

nym pisarzu J. I. Kraszewskim,

zyka francuskiego na uniwersytecie

wał się w działalność wydawniczą

początkowo tylko „Gazeta Narodo-

– relegowano go z uczelni za dzia-

założycielu „Macierzy Polskiej”. Był

lwowskim, o polityce ludowej mało

i literacką w rozmaitych stowarzy-

wa”, dla której napisał kilka artyku-

łalność polityczną.

wydawcą dzieł literackich, wśród

pisze, w polemikę z żadnym z pism

szeniach emigracyjnych. Pracował

łów, m.in. „O potrzebie mundurów w

najobszerniejszych opracowań ze-

nie wchodzi, jest urzędownie poważ-

w polsko-czeskim komitecie re-

szkołach”. Prawie od początku po-

nie ulec zwątpieniu

branych przez Jana Amborskiego

na” – komentowała prasa. Amborski

wolucyjnego klubu związkowego.

bytu we Lwowie zaangażował się do

„Kiedy w roku1863 zabrzmiały

mamy czterotomowe wydanie „Po-

celowo unikał polityki, bo wprowa-

Współtworzył towarzystwo literackiej

pracy redaktorskiej i wydawniczej.

surmy bojowe, gdy rozpoczęła się

ezji” Mieczysława Romanowskiego

dzała zbyt wiele zamieszania do

propagandy. Z jego inicjatywy w Pa-

1 października 1874 roku we

ostatnia nasza walka o niepod-

(Lwów 1883, nakład Gubrynowicza

działań na rzecz oświaty ludowej.

ryżu powstało stowarzyszenie zjed-

Lwowie zaczęło wychodzić czasopi-

ległość narodową, Jan Amborski

i Schmidta).

Mimo, że był to okres wzrastającej

noczonych Słowian – „Słowiańska

smo „Ruch Literacki” traktowano je

pospieszył jeden z pierwszych w

Należał do Koła Literacko-Ar-

działalności politycznej chłopów,

Biesiada”. Początkowo na emigracji

jako organ młodych, ale z pismem

szeregi powstańcze” – pisano po

tystycznego. Na czwartkowe wie-

wciąż zdarzali się przeciwnicy dzia-

pracował jako nauczyciel w szkole

współpracowali literaci kilku poko-

latach w prasie. Przebywał wów-

czorki literacko-naukowe w Czy-

łalności oświatowej prowadzonej na

polskiej na Battignolles, następnie w

leń. Amborski pisał do „Ruchu Lite-

czas na terenie zaboru austriac-

telni Akademickiej przygotowywał

rzecz wsi. Amborski zaangażowany

firmie wydawniczej „Bachelin Deflo-

rackiego” o poezji i teatrze.

kiego. Na jesieni 1863 roku został

wykłady i czytał swoje przekłady z

w sprawy upowszechnienia oświaty

renne”. Redagował pisma „Le Biblio-

naczelnikiem wydziału prasy Rady

francuskiego, wieczorki cieszyły się

wśród ubogiej ludności, popularyzo-

phile Francais”, „Gazette Illustrée des

Prowincjonalnej Galicji Zachodniej.

zapał i siła

dużą popularnością. Lubił bywać w

wał literaturę polską i pisał popular-

Amateurs de Livres” i „Le Bibliophile

W 1875 roku wykładał na żeń-

Był też w okresie powstania naczel-

towarzystwie, najchętniej w domu

ne książeczki „dla ludu”. Prowadził

Illustré”, w swojej publicystyce zajął

skiej pensji Julii Selingerowej. W

nikiem policji narodowej w Krako-

Żulińskich, którzy po perypetiach

swoją mrówczą robotę, pisał, wy-

się działalnością bibliofilską i propa-

drugiej połowie XIX wieku znacznie

wie. Doświadczenie Amborskiego z

rodzinnych również osiedli we Lwo-

dawał, wygłaszał odczyty, popula-

gowaniem czytelnictwa. W Paryżu

wzrosło zainteresowanie oświatą

wydawaniem pisma przydało się w

wie. Z rodziną Żulińskich związany

ryzował, ale zwyczajem lwowskim

poznał Artura Grottgera, próbował

kobiet. Rozmaite instytucje – Towa-

organizacji powstańczej – powierzo-

był w okresie krakowskim, u nich

– niezadowolonych nie brakowało:

nawet do Grottgerowskiej „Wojny”

rzystwo Pedagogiczne na przykład –

no mu redagowanie i wydawnictwo

bywał też jako samotny emigrant

w pracy tej dopatrzono się demo-

układać poezje.

zajęły się organizacją wykładów dla

pisma „Wolność”, ukazywało się od

na obczyźnie i potem jako szano-

ralizacji ludu. „Przegląd Lwowski” w

Po powrocie z emigracji osiadł

kobiet, które szybko przerosły w cy-

sierpnia do października 1863 roku.

wany i lubiany lwowski wydawca.

1876 roku informował: „Znani u nas

we Lwowie. Ponad 30 lat uczył języ-

kliczne odczyty obejmujące rozmaite

Pracę dzielił z Tadeuszem Żulińskim

W 1897 roku „Przegląd Lite-

z genialnego tworzenia różnego ro-

ka francuskiego i prowadził zajęcia z

przedmioty. Do prowadzenia wykła-

i Józefem Szujskim.

racki” donosił: „Pan Jan Amborski

dzaju potwarczych bajeczek pewni

języka francuskiego na Politechnice

dów zapraszano naukowców, litera-

Po  powstaniu  styczniowym

lektor języka i literatury francuskiej

redaktorowie, uderzyli w swoje pu-

i Uniwersytecie Lwowskim. „Jako

tów czy dziennikarzy, a ze względu

spotkał go typowy dla większości

na uniwersytecie lwowskim, powziął

zony na alarm przeciw Przeglądowi.

nauczyciel  języka  francuskiego

na dużą popularność inicjatywy każ-

uczestników powstania los wygnań-

szczęśliwą myśl wydawania bibliote-

A ten niegodziwy Przegląd! Odwa-

był wprost niezrównany, a meto-

da instytucja starała się przyciągnąć

ca – poszukiwany listami gończymi

ki francuskiej dla młodzieży polskiej

żył się zalecić swoim czytelnikom

da jego pedagogiczna z ogólnym

najbardziej znane we Lwowie posta-

wyruszył na emigrację. Przebywał

uczącej się francuskiego języka.

ostrożność wobec zawiązanego

spotkała się uznaniem” pisano w

cie. Jan Amborski na jesieni 1875

we Francji ukrywając się pod różnymi

Biblioteczka ta dzieli się na dwa od-

we Lwowie Towarzystwa, mającego

prasie polskiej. Poza nauczaniem

roku rozpoczął swoje kilkumiesięcz-

nazwiskami, ponieważ rząd francuski