18

Wyjęte z karty pamięci

26 lutego–14 marca 2013 nr 4 (176) * Kurier Galicyjski * www.kuriergalicyjski.com

Przetrwanie

Nawiązując do tekstu „Przetrwanie” z poprzedniego numeru

gazety, gdzie wspominałem wiele osób, które zachowywały pol-

skość na tym terenie, aby się nie zawieruszyła i nie przepadła

na terenie ZSRR. Nie byłem w stanie podać wszystkich nazwisk,

działaczy polskich w latach powojennych do naszych czasów.

Wiele postaci opisanych zostało w książce w Anny Fastnacht-

Stupnickiej z Wrocławia „Zostali we Lwowie”. Pisze m.in. o Marii

Tereszczakównie, dr Pelczarskiej, paniach Łotkiewskiej, Ledó-

chowskiej, Skierskiej i Sosabowskiej. Dzięki takim osobom prze-

trwała pamięć o obrońcach Lwowa i wielu innych bohaterach, na-

ukowcach, poetach, pisarzach i działaczach polskich. Poniższy

fragment książki Anny Fastnacht-Stupnickiej „Zostali we Lwowie”

dotyczy pani Marii Tereszczakówny.

Maria Tereszczak (od prawej), około 1950 roku (ilustracja

STAnISŁAW DURyS

z książki)

Gdy zaczęła się dewastacja

drugie, ona lubiła drugim narzucać

terów. Powody, dla których Nana

Cmentarza Obrońców Lwowa, pani

swoje zdanie. Była nie taka gładka

pochowała panią Tereszczakównę

Tereszczak przeniosła szczątki kilku

w towarzystwie.

w grobie swojej babki bez umiesz-

osób do grobowców na Cmentarzu

To była osoba majętna, miała

czania tablicy, musiały wynikać z

Łyczakowskim. Byli to: generał Ta-

kamienicę we Lwowie. Wiem, że w

realiów tamtych czasów. Ale dzisiaj

deusz Jordan-Rozwadowski, gene-

okresie międzywojennym, jeszcze

można by – tak sobie obiecuję – o

rał Wacław Iwaszkiewicz, brygadier

przed znajomością z nami, dwa razy

to zadbać.

Czesław Mączyński, biskup ormiań-

płynęła do Stanów Zjednoczonych,

W wielu publikacjach o Cmen-

ski Józef Teodorowicz, ksiądz Ge-

do Polonii amerykańskiej. Była bar-

tarzu Obrońców Lwowa, począwszy

rard Szmyd. Ksiądz Szmyd leży w

dzo aktywną, wielką patriotką. Tak,

od książki Stanisława Niciei, wymie-

grobowcu Kłosowskich. A pozostali

walczyła w 1918 roku we Lwowie. A

niana jest Maria Tereszczakówna

– nie wiadomo. Pani Tereszczak

co się z nią działo podczas wojny,

jako ostatni sekretarz Straży Mogił

od dawna nie żyje. Musiała komuś

nie wiem. Kiedy urodzona? Musisz

Polskich Bohaterów. Od kiedy peł-

zostawić tę informację. Ale komu?

odjąć: 1977 mniej 96, to ci wyjdzie

niła tę funkcję, autorzy nie podają.

Pytałem pana Nikodemowicza. Nie

rok urodzenia – 1881. Chyba w

A że pełniła ją ofiarnie i do końca, to

wie. Może pani spróbowałaby się

1953 albo 1954 roku ktoś dał Na-

pewne. Stowarzyszenie Straż Mo-

dowiedzieć.

nie znać, że pani Tereszczakówna

gił Polskich Bohaterów we Lwowie

Maria Tereszczakówna, która w

nocuje w poczekalni na dworcu

powstało w 1919 roku z inicjatywy

1963 roku bystrym okiem obserwo-

kolejowym. Nana tam poszła i przy-

Marii Ciszkowej, matki zmarłego w

wała lampiony Czesławy Cydzikowej

prowadziła ją do domu. Ubrała ją w

wyniku odniesionych ran osiemna-

i nuciła znaną tylko nielicznym pio-

swoje rzeczy, bo to, co ona miała

stolatka, i od pierwszej chwili dzia-

senkę z Kadeckiej ulicy? Kto może o

na sobie, trzeba było wyrzucić od

łało przy ogromnym poparciu spo-

niej coś wiedzieć? Parę dni później

razu, tylko do śmieci się nadawało

łecznym. Jego celem była opieka

byłam u pań Zappe. Starsze panie

(najprawdopodobniej wróciła wte-

nad grobami poległych w walkach o

dobrze znają środowisko, może rzu-

dy z Kazachstanu). Zamieszkała

Lwów, zbieranie funduszy na budo-

cą jakieś światło. Zapytałam.

u Nany. Jak pojechałem w grudniu

wę cmentarza, a potem utrzymanie

Jadwiga Zappe:

1955 roku, to ona już tam była. Trud-

go, pielęgnowanie. Dzięki temu sto-

- Aa, tak, Maria Tereszczak. Ona

ny lokator. Dlatego, że zawsze była

warzyszeniu, jego publikacjom i roz-

walczyła o Lwów w 1918 roku, dlate-

apodyktyczna i drugim narzucała

machowi organizacyjnemu, Cmen-

go ją Sowieci wywieźli potem do Ka-

swoją wolę, swoje zdanie. Potem

tarz Orląt zyskał sławę i podziw nie

zachstanu. Bardzo źle się tam czuła,

wiek spowodował zmiany. Bywało

tylko w Polsce. Powojenne ekspa-

bo klimat ciężki. Ona i jeszcze druga

tak, że o drugiej, trzeciej w nocy

triacje, wyjazd do Krakowa Wandy

pani razem tam chrzciły dzieci pota-

wstawała, ubierała się i wychodziła,

Mazanowskiej, ostatniej przewodni-

jemnie, uczyły religii. Żeby wrócić, pi-

bo musi coś załatwić. Więc trzeba

czącej Straży Mogił Polskich Boha-

sały podania do rozmaitych urzędów.

czakowskiego? Zdumiewające. Je-

miejsca w hotelu, czy mogę u pań-

było ją namawiać, siłą sprowadzać

terów, zakończyły funkcjonowanie

Bez skutku. Pewnego dnia ona rano

śli coś wiedziała, to powinna przed

stwa przenocować?”. Proszę bar-

do jej pokoiku, przekonywać, żeby

tego stowarzyszenia. Formalne, bo

wstaje i mówi do swojej przyjaciółki:

śmiercią przekazać bratu, który się

dzo. I tak się zaczęła nasza znajo-

się rozebrała i poszła spać. To było

strażnicy, którzy zostali we Lwo-

„Miałam sen. Śnił mi się taki karzeł,

nią opiekował w ostatnich miesią-

mość, która trwała aż do jej śmierci

bardzo kłopotliwe.

wie, po kryjomu i na miarę swoich

zakonnik i mówi do mnie: – Przecież

cach życia. Jeśli zapisała, to notat-

w 1977 roku. Była niezamężna. W

Do końca mieszkała u Nany.

możliwości, pieczę nad cmentarzem

wy macie królową Jadwigę z Krako-

ka może być u niego. Pojechałam

Kamionce Strumiłowej miała hur-

Jest tu jej świadectwo śmierci. Nana

sprawowali nadal.

wa, do niej trzeba się modlić, w ta-

do Krakowa.

townię tytoniową i dwa, trzy razy

pochowała ją w grobie naszej babci

Po dewastacji cmentarza w 1971

kich sprawach ona wam pomoże”.

Wacław Fastnacht:

w roku przyjeżdżała do Brodów, do

ze strony mamy, Marii Romańskiej,

roku Maria Tereszczakówna napisa-

Ułożyły modlitwę do królowej Jadwigi

- Nic o tym nie wiem. Nana mi

składnicy tytoniowej. Zwykle zajeż-

na Cmentarzu Janowskim. Tylko nie

ła list do gen. Romana Abrahama.

i codziennie odmawiały. I wkrótce

niczego nie przekazała. Ale o pani

dżała do hotelu, ale wtedy akurat

umieściła tablicy. Na betonowym

Opisała ogrom i tragizm zniszczeń

kazano im napisać podanie. Wróciły.

Tereszczakównie mogę ci opowie-

nie było miejsca. Potem bywała u

nagrobku została tablica z nazwi-

oraz powiadomiła: „Ratujemy od

Później ona zobaczyła zdjęcie ojca

dzieć. Znaliśmy ją od dawna. To

nas, zawsze wstępowała, gdy była

skiem naszej babci, która zmarła w

zagłady pozostałe jeszcze szczątki

Pio i rozpoznała w nim tego zakonni-

było w roku 1928 albo 1929, u nas

w Brodach. Jak przenieśliśmy się

1935 roku.

i kości naszych poległych żołnierzy.

ka, który jej się przyśnił. A o tych gro-

w domu w Brodach. Dwunasta w

do Lwowa, to tak samo. Poznała

Nie dowiedziałam się, gdzie

(...) Obecnie własnymi rękami, ło-

bach i szczątkach generałów to Nana

nocy, ale rodzice jeszcze nie spa-

całą rodzinę mojej mamy, Romań-

Maria Tereszczakówna przeniosła

patkami wybieramy ze znanych nam

by wiedziała dokładnie. Powinna to

li, więc świeciło się światło, okna

skich. Ale ja – miałem wtedy oko-

szczątki generałów, a już roiło mi

grobów kości pilotów Stefana Ba-

zapisać. Pani Tereszczak przecież

otwarte. Nagle ktoś z ulicy woła:

ło dziewięciu lat – nie lubiłem jej.

się odkrycie tajemnicy, rozwikłanie

styra, Stefana Steca i Władysława

mieszkała u Nany, u niej umarła, gdy

„Proszę państwa, proszę pań-

Z dwóch powodów: ona miała

sensacyjnej zagadki. Wyjaśniło się

Torunia, pierwszych naszych orłów,

była staruszką.

stwa!”. Mama się wychyla, a tam

chropawy głos, stale zachrypnięty

natomiast, gdzie szukać miejsca

twórców polskiego lotnictwa. Szcząt-

Ciocia Nana mogła znać tę nie-

na dole stoi pani Tereszczakówna

(co wynikało z choroby, ale jako

spoczynku tej nietuzinkowej osoby,

ki ich składamy do oddzielnych ma-

samowitą tajemnicę Cmentarza Ły-

i powiada: „Proszę pani, już nie ma

dziecko nie rozumiałem tego), a po

strażniczki mogił polskich boha-

łych trumienek, przenosimy i chowa-