22

Wyjęte z karty pamięci

26 lutego–14 marca 2013 nr 4 (176) * Kurier Galicyjski * www.kuriergalicyjski.com

Syberyjski spisek Polaków

Przygotowane przez Polaków powstanie zabajkalskie z 1866 roku przez wielu historyków uważane jest

za epilog powstania styczniowego. Podobna historia zdarzyła się trzydzieści lat wcześniej, kiedy to spisek

omski z 1833 stał się desperacką próbą wzniecenia buntu w Rosji przeciwko władzy carskiej, po zakończo-

nym klęską powstaniu listopadowym. Czy polskie powstanie które miało na celu opanowanie Syberii, miało

szanse przeniesienia się za Ural, obalenie caratu i wyzwolenie Rosji i Polski?

wygnanie sto kilkanaście osób, a w

ich liczbie całą rodzinę Michalskich

i 9 kobiet. Prawdopodobnie, była

wśród nich Emilia Michalska, córka

Fryderyka Michalskiego, narzeczo-

na Konarskiego, w której zakochał

się, przebywając w ich domu…

szansa powstania

ALEKSAnDER nIEWIŃSKI

na Syberii

aleks.niewinski@wp.pl

Jakkolwiek ohydnym było okru-

cieństwo moskiewskie w Kijowie,

Skuteczne powstanie polskich

Wilnie i Warszawie, to jednak tu się

zesłańców na Syberii mogło, jak wia-

ono jeszcze wstydziło oczu europej-

domo, ukroić terytorialnie Imperium

skich i dopiero w całej swej nagości

Rosyjskie jeszcze przed powstaniem

ukazało się na zaprzepaszczonych

styczniowym.

obszarach Syberii. Losy ogrom-

Po klęsce powstania listopa-

nej liczby Polaków, zapędzonych

dowego i odpowiednich represjach

po 1831 r. na Syberię były różne.

Polacy ostatecznie pożegnali się z

Jedni jęczeli na ciężkich robotach,

ideą budowy jedności kulturowo-po-

drudzy pełnili służbę wojskową w

litycznej z Rosją, chociaż nie wyrze-

batalionach syberyjskich. Podob-

kli się całkiem tzw. idei braterstwa

no, najlżejszą była dola tych, co

ludów i słowianofilstwa. Nadzieja

musieli własną ciężką pracą zdo-

tkwiła w poczuciu chrześcijańskiej

bywać sobie kawał chleba. Polacy

miłości, ale również staraniem pol-

szybko zjednali sobie współczucie

skiej emigracji, żeby europejscy

miejscowej ludności, która od nich

mężowie stanu i parlamentarzyści

wiele rzeczy się uczyła. Autochtoni

nie zapomnieli o sprawie polskiej. W

miejscowi, azjatyccy również mieli

piśmie „Pielgrzym” w 1833 r. pisano:

więcej zaufania do Polaków, niżeli

„Cały świat chrześcijański rozkłada

„Bitwa”, rysunek Artura Grottgera z cyklu „Polonia” z 1863 roku

do Moskali. Widząc szansę w tym,

się na dwa wielkie obozy polityczne

że Moskwa trzyma się Syberii nie

– car jednemu z nich przewodzi – i

tyle istotną siłą ile grozą strachu,

my mamy ż się wahać w obiorze na-

Przypomnimy, że cytadela war-

była nieudaną. Bardziej ważną rolę w

tzw. komisji śledczej był kniaź Tru-

ksiądz Jan Sierociński, były prowin-

szego stanowiska (…) Sromotny to

szawska została założona 4 maja

ożywianiu nadziei narodowych ode-

bieckoj, którego okrucieństwo i gwał-

cjał Bazylianów w Owruczu (obecnie

podszept egoizmu, durne przedsię-

1834 r., jako twierdza w celu moż-

grał Szymon Konarski. Ten oficer po-

towność nie różniły się prawie od

obwód żytomierski na Ukrainie), za-

wzięcie, czekać wolności, zbawienia

liwości artyleryjskiego ostrzału stoli-

wstania, młody blisko trzydziestoletni

działalności innych przedstawicieli

gnany pomiędzy syberyjskie kozaki,

sprawy naszej od cara”. Zaznaczymy,

cy. Później na jej stokach, w bramie

mężczyzna, entuzjasta i poeta, gło-

caratu na ziemiach okupowanych.

powiązał myśl oderwania Syberii od

że finansował tę akcję książę Adam

straceń na szubienicach tracono

sząc myśli ludowe, zjednywał szybko

Szymona Konarskiego rozstrzelano

Rosji. Podzielił się tym pomysłem

Jerzy Czartoryski, znany w Europie

powstańców, m.in. po upadku po-

sobie serca i potrafił zorganizować w

w Wilnie w lutym 1839 r.

z doktorem medycyny Ksawerym

dyplomata, niegdyś przyjaciel cara

wstania styczniowego, w sierpniu

zaborze rosyjskim siatkę konspira-

W tym miejscu warto przypo-

Szokalskim i z Władysławem Druży-

Aleksandra I, a wówczas lider umiar-

1864 r. – pięcioro członków Rządu

cyjną, obejmującą tereny po Wilno,

mnieć o losie chociażby najaktyw-

łowskim, który był tak jak Sierociński

kowanej części polskiej emigracji.

Narodowego na czele z Romualdem

Kijów i Odessę. Konarski marzył o

niejszych kijowskich towarzyszy

poetą.

Trauguttem.

stworzeniu ogólnopolskiej organiza-

Konarskiego. Wkrótce na dziedziń-

Ponieważ wszyscy trzej byli lu-

Car Mikołaj I zniósł autonomię

cji przygotowującej powstanie. Ujęty

cu fortecy kijowskiej wystawiono

zapowiedzi rosyjskiego

biani i szanowani z powodu brater-

Królestwa Polskiego, zlikwidował

jednak został przez policję carską w

cztery szubienice i kiedy skazanym

cara

skich swych uczuć dla rodaków i wy-

Rzeczywistość już wkrótce bru-

sejm i wojsko polskie, oraz zarządził

maju 1838 r. nieopodal Wilna, niko-

założono już stryczki na szyję, od-

sokiego swego wykształcenia, projekt

talnie odrzuciła te łagodne marzenia

wprowadzenie stanu wojennego, któ-

go nie wydał w trakcie przesłuchań,

czytano im, że wyrok śmierci został

ich przyjęto z zaufaniem i wkrótce nić

i posunięcia dyplomatyczne. Car

ry miał trwać 27 lat. Nałożył na społe-

pomimo, że torturowano go okropnie:

zmieniony na dożywotnie kopalnie

spiskowa połączyła najodleglejsze

Mikołaj I, wracając z Cieplic w Cze-

czeństwo wysoką kontrybucję i na-

bito kijami i głodzono, wbijano gwoź-

w Nerczyńsku. Oto nazwiska ska-

zakłady polskie. Wybuch powstania

chach, gdzie wraz z królem pruskim

kazał utrzymywanie 100-tysięcznej

dzie za paznokcie, krajano ciało i na

zańców: Kasper Maszkowski, An-

miał nastąpić w Omsku i na całej

i cesarzem austriackim poufnie po-

armii rosyjskiej na ziemiach polskich.

świeże rany puszczano gorący lak

toni Beaupre, Piotr Borowski, Fryde-

przestrzeni pomiędzy rzeką Irty-

rozumiewał się co do wspólnej po-

Konfiskowano majątki skazanych za

lub zapalony spirytus. Kierownikiem

ryk Michalski. Skazano jeszcze na

szem i stepami Kirgiskimi. Liczono,

lityki, w połowie października 1835

udział w powstaniu i emigrantów. Za-

że w Omsku i w innych garnizonach

r. zatrzymał się po raz pierwszy od

mknięto polskie instytucji naukowe

tej miejscowości oraz pomiędzy

czasu rewolucji w Warszawie (dzieje

i szkoły wyższe, a zbiory ich wywie-

kozakami na granicy kirgiskiej było

powstania listopadowego) i pozwolił

ziono do Rosji.

ponad 2400 jeńców polskich. Nale-

przedstawić sobie deputację miej-

Na Litwie, Białorusi i Ukrainie

żeli też do spisku niektórzy oficero-

ską. Kiedy ta weszła, rzekł iż nie chce

represji carskie były jeszcze ostrzej-

wie i urzędnicy. Podobno miał mu

słuchać jej mowy, bo nie wierzy w jej

sze. Odebrano przywileje stanowe

również sprzyjać nawet gubernator

szczerość. „Ja nie jestem już królem

drobnej szlachcie i około 90 tys. ro-

Markiewicz.

polskim – mówił – jestem tu jako ce-

dzin przesiedlono w głąb Rosji. Ska-

Gdy w 1836 r. spisek dostatecz-

sarz Rosji. O! ja was znam dobrze,

sowano cerkiew unicką. Zlikwidowa-

nie już dojrzał i naznaczono dzień

wy jesteście i będziecie zawsze ciż

no większość klasztorów katolickich.

wybuchu powstania, zdradziło kilka

sami. Ta to ojczyzna urojona uczy-

Zamknięto Liceum Krzemienieckie

nikczemników i doniosło o wszyst-

niła was nieszczęśliwymi i uczyni

i Uniwersytet Wileński.

kim władzy wojskowej. Komendant

nieszczęśliwymi jeszcze. Wy się

W tym czasie, gdy w kraju jesz-

fortecy omskiej pospiesznie więc

poddajecie tylko materialnej sile. Ja

cze trwały represji po powstaniu listo-

uwięził wszystkie wydatniejsze oso-

się jej trzymam. I dla tego z wami

padowym, a uczestników powstania

by pomiędzy wygnańcami polskimi

tylko siłą działać mogę. Dla was to

zsyłano na Syberię, wtrącano do

w Omsku. W podobny sposób uwię-

i waszym kosztem kazałem zbudo-

więzień lub wcielano do wojska rosyj-

ziono też wiele osób również w in-

wać cytadelę. Tak, ona jest dla was.

skiego (na Syberii lub na Kaukazie),

nych miejscowościach regionu.

Skoro tylko będzie potrzebna, każę

zapaleńcy z radykalnego skrzydła

spalić miasto we dwudziestu czterech

emigracji (obóz Joachima Lelewela)

godzinach. Tak – powtarzam wam to

przez swoich emisariuszy tworzyli

Golgota syberyjska

Uknuty plan miał wielkie szanse

– każę spalić, a potem się pocieszę.

nowe spiski powstańcze. Zbrojna wy-

Katedra w Omsku, pocztówka sprzed 1917 r. (Archiwum pry-

na pomyślny rozwój i gdyby nie zdra-

Bądźcie pewni, że ja nie pomyślę o

prawa płk Józefa Zaliwskiego z Ga-

watne autora)

da, walka z powstaniem syberyjskim

odbudowaniu miasta!”.

licji do Królestwa Polskiego w 1833 r.