29

www.kuriergalicyjski.com * kurier galicyjski * 31 maja–13 czerwca 2013 nr 10 (182)

Marchockiego Respublika Nowa

Ignacy Ścibor Marchocki zaliczał się do najbardziej oryginalnych postaci zamiesz-

kujących kresowe ziemie w XVIII w.

najnowocześniejsze wówczas zna-

ten przesiadł się do triumfalnego ry-

kATARZYNA ŁoZA

ne środki walki z nią; objął osobistą

dwanu, na którym stał tron, zaprzężo-

opieką wdowy i sieroty po zmarłych w

„szlachcic pół, pół król, pół Kato,

nego w cztery czarne woły z wyzłoco-

czasie morowego powietrza – a było

Pół warjat, a pół syn cezarów Romy”

nymi rogami. Arcybiskup początkowo

ich około 100 osób. Nie tylko żywił,

Juliusz Słowacki „Beniowski”

traktował te dziwactwa pobłażliwie,

przyodziewał i kształcił, ale i na nowo

ale po tym, jak syn „patriarchy” oże-

wyposażył, ponieważ wszystkie rze-

Nasz bohater wywodził się z

nił się bez jego zgody z dziewczyną,

czy zmarłych w czasie zarazy, także

podolskiej szlachty i wcześnie osie-

którą owdowiały dziedzic upatrzył dla

domostwa z całym wyposażeniem

rocony przez rodziców wychowywał

siebie, Marchocki rozpoczął konflikt z

palono.

się w domu stryja Wojciecha. Za jego

udzielającym sakramentu księdzem,

Podobno był człowiekiem uprzej-

namową wstąpił do wojska, na służ-

który otarł się aż o arcybiskupa. Ten

mym, zacnym i gościnnym, a do tego

bę pruską. Mimo, iż stosunki między

zakazał szlachcicowi kultywowania

bardzo oczytanym i dobrze wykształ-

krewnymi były napięte, to właśnie

pogańskich obrzędów i wygłaszania

conym. Znał biegle francuski i łacinę,

po stryju odziedziczył później ziemie

kazań, czemu zresztą starzec się nie

prawdopodobnie także niemiecki.

wokół miasteczka Mińkowce koło

podporządkował i podporządkować

Otworzył drukarnię, prawdopodobnie

Uszycy – ponad 12 tysięcy morgów

nie zamierzał, nie widząc w swoim

pierwszą na Podolu od 1611 roku,

ziemi, z tego trzecia cześć lasów

zachowaniu nic niewłaściwego ani

która drukowała głównie jego nowe

„przydatnych do budowy okrętów”,

bałwochwalczego.

zarządzenia i ustawy oraz miejscową

miasteczko ze 150-ma domami, trzy

Arcybiskup poskarżył się guber-

walutę, ale to właśnie tutaj ukazało

folwarki: Antonówka, Otroków i Po-

natorowi i konfliktem zainteresowała

się też pierwsze wydanie Hamleta

bójna, pięknie zagospodarowane

się władza, jednak i ta nie mogła na

po polsku. Drukarnia wydawała spo-

i bogato wyposażone.

upartego szlachcica znaleźć sposo-

radycznie także wygłaszane przez

Świat, a przynajmniej najbliższa

bu. Nic sobie nie robił nawet z całe-

niego kazania, a wygłaszanie ich

okolica usłyszała o Marchockim po II

go oddziału doboszy, który próbował

stanowiło dla Marchockiego nie tyle

rozbiorze Rzeczpospolitej, kiedy jego

zagłuszyć jego kazanie grą na bęb-

osobliwe hobby, co wynikało z jego

ziemie zostały zajęte przez Rosję.

nach, wygłosił je mimo wszystko, a

poczucia misji. Uważał, że księża

Wówczas szlachcic, wierny swoje-

potem zabrał z kościoła wszystkie

„rozpróżniaczeni i oddani uciechom

mu herbowemu zawołaniu Ostoja!...

sprzęty, jako że były jego własno-

światowym, goniący za groszem”

postawił naokoło swoich włości słu-

ścią. Władza musiała ustąpić.

nie potrafią prawić kazań i dlatego

py graniczne i ogłosił niepodległość.

Jak zresztą uważa Antoni Józef

musi ich zastępować na ambonie.

Choć może się to wydawać niewia-

Rolle, który zostawił nam obszerny

Jego homilie odnosiły się głównie do

rygodne, to jego państwo, liczące

opis życia Marchockiego, oparty

problemów moralnych, a na poparcie

zaledwie kilkanaście wsi, przetrwało

na dostępnych wówczas jeszcze

swoich tez przytaczał nie tylko cytaty

ponad 30 lat.

źródłach, ludność niewiele by stra-

Szlachcic podolski

z Pisma Świętego, ale i z Woltera,

Marchocki nie poprzestał jednak

ciła, gdyby dziedzic wszystkie swoje

którego jego parafianie musieli pew-

tylko na wytyczeniu granic i zakpie-

mowy wygłaszał przy ogłuszającym

wet spacerując po nim można było

obchody Matki Boskiej Zielnej, ale

nie uważać za jednego ze świętych.

niu sobie z traktatu rozbiorowego.

odgłosie bębnów. Wszystkie były

natknąć się na przejawy dziwactwa

także mało na celu podziękowanie

Fundował kościoły i cerkwie, ale

Zaczął wprowadzać w swoim pań-

długie, nudne i niedostosowane do

gospodarza – na przykład wiszącą

za plony i dary ziemi i jego obchody

także inne świątynie – bogini pokoju,

stwie nowe porządki, reformy zgod-

poziomu odbiorcy.

na drzewie czaszkę z napisem „kie-

zaczynały się w kościele. Wszyscy

Wilhelma Tella, Krasickiego, J. J. Ro-

ne z duchem postanowień Sejmu

W końcu, wobec jawnego niepo-

dyś i ja byłam piękna i młoda”. W

zjeżdżający na owo święto goście byli

usseau i innych „bóstw”, w tym po-

Wielkiego.

słuszeństwa, Marchocki został aresz-

Pobójnej znajdowała się rezydencja

przyjmowani na koszt Marchockiego.

gańskich, ponieważ fascynowała go

Mińkowcom nadał samorząd, a

towany. Nie osadzono go jednak w

jesienna – często bywał tu z wizytą

W czasie święta odbywały się modły,

nie tylko religia i filozofia oświecenia,

w 1804 r. zniósł w swoich włościach

więzieniu, a w areszcie domowym w

u gospodarza Tadeusz Czacki.

procesja, święcenie plonów, a także

ale także mitologia.

pańszczyznę, zamieniając ją na nie-

Kamieńcu Podolskim. Wciąż chodził

„Patriarcha” bardzo lubił ceremo-

wystawny obiad dla ludu i gości. Do-

Jako głowa państwa kazał na-

wielki czynsz. Bardzo szanował swo-

w todze, błogosławiąc napotkanych,

nie i wymyślanie nowych zajmowało

kładny opis tych uroczystości podaje

zywać się starcem lub patriarchą.

ich poddanych i nigdy nie nazywał

a miejscowa ludność zaczęła go

sporo czasu w jego napiętym grafiku

w swoich pamiętnikach Franciszek

Sam siebie tytułował Dux i Redux na

ich chłopami, mużykami czy chama-

uważać za świętego, męczennika

głowy państwa. Wymyślone przez

Kowalski, który podczas swojej po-

Mińkowicach, Belmoncie, Otrokowie

mi, a jedynie rolnikami, pracowitymi

i proroka. Tymczasem rodzina nie

niego zwyczaje zastępowały trady-

dróży po Podolu miał okazję w nich

i ogrodach przytulijskich, dodając rok

lub włościanami. Nowe zarządzenia

ustawała w staraniach o zwolnienie

cyjne i chrześcijańskie, przy czym

uczestniczyć.

swego „panowania”.

przynosiły także znaczne wolności

„patriarchy” z aresztu. Jego proble-

zazwyczaj sam im przewodniczył,

W 1810 lub 1811 r. w gościnę do

Dla siebie i swojej rodziny wybu-

ludności żydowskiej – Żydzi mogli

my z władzą zakończyły się podob-

w amarantowej aksamitnej todze,

Marchockiego przyjechał arcybiskup

dował cztery rezydencje – po jednej

odtąd mieszkać w jednej dzielnicy

no dopiero, kiedy wysłuchał go sam

z długą siwą brodą i berłem w ręku.

Mackiewicz z Kamieńca Podolskiego,

na każdą porę roku. Wiosenna rezy-

z chrześcijanami i zajmować się

bawiący w Kamieńcu car – miał on

Jednym z wprowadzonych przez nie-

aby pobłogosławić małżeństwo jego

dencja znajdowała się w Otrokowie.

swobodnie handlem. W dobrach

orzec, że stary jest w prawdzie dzi-

go świąt było „święto Cerery”, które

córki. Starzec przywitał go na granicy

Otaczał ją duży i piękny park, ale na-

Marchockiego znajdowała się także

wakiem, ale nieszkodliwym, a nawet

odbywało się 15 sierpnia i zastąpiło

i zaproponował „arcykapłanowi”, aby

osada staroobrzędowców – Elizabe-

pożytecznym i kazał zostawić go w

tówka – w której mieli oni zagwaran-

spokoju.

towaną wolność religijną, podobnie

Podobno ostatnie lata życia spę-

zresztą jak i wszystkie inne wyzna-

dził w parku przytulijskim, gdzie kazał

nia. Ustanowił też sąd, który sądził

sobie wybudować skromną wiejską

jego poddanych. Kary, zwłaszcza jak

chatę, zaopatrzoną tylko w kilka nie-

na tamte czasy, nie były zbyt surowe

zbędnych sprzętów. Miał dwa psy,

– zrezygnowano prawie całkiem z

dwie krowy, kilka kur. Nad wejściem

kary chłosty, karano przymusowymi

do jego mieszkania widniał napis:

pracami lub kilkudniowym aresztem,

„Inveni portum, Spes et Fortuna vale-

a w najgorszym wypadku można

te: Sat me lusistis, ludite nunc alios”

było zostać „zesłanym” na step pod

(„Dotarłem do portu, żegnaj Nadziejo

Chersoniem, gdzie Marchocki kupił

i Fortuno: bawiłyście się mną, teraz

sporo ziemi i zakładał nowe wsie.

nich inni za wami płaczą”).

„Panował” przy udziale sejmu i trybu-

Ignacy Ścibor Marchocki zmarł

nału złożonego z poddanych.

w r. 1827, został pochowany w parku

Trzeba przyznać, że Marchocki

przytulijskim. Jego syn Karol konty-

dbał o swoje państwo. Otworzył ap-

nuował dzieło ojca do 1838 r., kiedy

tekę, dom dla sierot i przytułek dla

to jego majątek skonfiskowała wła-

kalek, sprowadził znanych lekarzy,

dza carska.

wybudował hotel, sprzyjał rozwojowi

Barwne dzieje Ignacego Mar-

rzemiosła – w Mińkowicach działała

chockiego natchnęły wyobraźnię

fabryka powozów, fabryka sukien,

Juliusza Słowackiego, który na jego

zatrudniająca ponad 200 robotni-

życiorysie osnuł niedokończony po-

ków, hodowla jedwabników, fabryka

emat „Król Ladawy”. Marchocki po-

oleju anyżowego.

jawia się także w „Beniowskim” jako

Swoją troskę o poddanych wy-

Starosta. Sylwester Groza napisał

rażał nie tylko w ustawach i refor-

na podstawie przekazów o Mar-

mach, ale także codziennym życiu.

chockim powieść „Hrabia Ścibor na

Gdzieś w malowniczej okolicy podolskiej uwiecznionej przez Napoleona ordę funkcjo-

W czasie zarazy w 1796 r. sprowadził

Ostrowcu”.

nowało państwo ignacego Marchockiego