20

kurier kulturalny

30 września­14 października 2013 nr 18 (190) * kurier galicyjski * www.kuriergalicyjski.com

Niezwykle życiorysy romantyków:

Michal Czajkowski

Romantyczne życiorysy Polaków urodzonych na ziemi wolyńskiej pelne są fantazji, a często też tragizmu.

Wśród rozlicznych romantyków znajdziemy postać poety, żolnierza, dzialacza niepodleglościowego,

muzulmanina ­ Michala Czajkowskiego zwanego też Sadykiem Paszą. Zygmunt Milkowski dosadnie pisal

w Sylwetach emigracyjnych o Czajkowskim: pól poeta, pól rycerz, pól uczony, pólglówek, pól dyplomata,

pól narwaniec i do tego pól Polak.

w Pamiętnikach: ,,Polakiem z naro-

wań historii. Uwagę zwraca wschod-

IWONA BORUSZKOWSKA

dowości i Ukraińcem ­ Kozakiem

nia egzotyka oraz postaci Kozaków

z ducha". Po wybuchu powstania

wykreowane przez Czajkowskiego

Michal Czajkowski urodzil się

listopadowego zaciągnąl się wraz ze

­ upoetyzowanych, szlachetnych

w 29 września 1804 roku w miej-

swoimi kozakami dworskimi, do pul-

rycerzy. Wartka akcja i plastyczne

scowości Halczyniec niedaleko Ber-

ku Jazdy Wolyńskiej Karola Różyc-

opisy scen batalistycznych wplynęly

dyczowa, na Wolyniu, w rodzinie

kiego. Odznaczyl się walecznością

na niezwyklą popularność tych wielo-

zamożnej szlachty kresowej, po-

(otrzymal zloty krzyż) i doslużyl się

krotnie wznawianych i tlumaczonych

slugującej się herbem Jastrzębiec.

rangi porucznika. Po upadku powsta-

na liczne języki powieści. Badaczka

Jego ojciec, Stanislaw, byl w 1793

nia podzielil los innych uczestników,

życia literackiego Wielkiej Emigracji

roku poslem na sejm grodzieński,

udal się na emigrację do Francji.

Maria Straszewska pisze na temat

poza tym piastowal urzędy horod-

Początkowo mieszkal w Bourges,

popularności Czajkowskiego: ,,Nieja-

niczego kijowskiego i podkomorze-

później przeniósl się do Paryża.

ko spontanicznej poczytności prozy

go żytomierskiego. Po jego śmierci

Jako dzialacz polityczny związal się

Czajkowskiego, nie mającego na

wychowaniem syna zajęla się mat-

z Towarzystwem Demokratycznym

uchodźstwie wspólzawodnika, to-

ka ­ Petronela, z domu Glębocka.

Polskim (do 1836 roku), następnie

warzyszyla reklama, o którą jakoby

O wczesnej mlodości przyszlego

z Konfederacją Narodu Polskiego.

byl sam szczególnie dbaly i której

powieściopisarza znajdziemy za-

Zetknąl się z obozem arystokra-

przydawal mu poznański ,,Tygodnik

stępujące informacje: ,,Szeroki a

tycznym i zostal agentem politycz-

Literacki", tak ceniony i tak chęt-

plytki tryb życia zamożnego domu

nym ks. Adama Czartoryskiego. Rok

nie czytywany również i w różnych

szlacheckiego  w  dziedzicznym

1835 byl przelomowym w biografii

kręgach emigracji". Autor ,,Powieści

Halczyńcu, niedaleko Berdyczowa,

Michala Czajkowskiego, gdyż wtedy

kozackich" byl pod koniec lat trzy-

liczni goście, gra w karty i uczty, dużo

wlaśnie zaczęla się jego dzialalność

dziestych i na początku czterdzie-

slużby, przebranej w stroje kozackie,

literacka. Pisal do ,,Constitutionnel"

stych najpopularniejszym pisarzem.

polowania, stadniny koni rasowych i

sprawozdania o polskim ruchu lite-

Takiej popularności nie przysporzyly

psy, dostarczaly pierwszych wrażeń

rackim, do ,,Le Spectateur militaire"

już autorowi utwory wydawane w

i wywieraly najsilniejszy wplyw na

na temat kawalerii, wydal także, w

latach siedemdziesiątych. Michal

wyobraźnię dziecka". Poza tym od

roku 1835 broszurę o roli cywilizacyj-

Czajkowski jawi się jako wyznawca

dziecka również ten przyszly piewca

nej Kozaków. Jednym z pierwszych

mitu wyidealizowanej Kozaczyzny,

Kozaczyzny stykal się z kozackimi

opowiadań o tematyce kozackiej byl

pozostawil po sobie utwory będące

tradycjami. Rodzina Czajkowskich

krótki utwór pt. ,,Michnenko", wydru-

poetycką apologią kozackiego świa-

przechowywala pamięć o pokre-

kowany w ,,Reformateur Militaire" w

ta, jego egzotyki, historii, ducha, takie

wieństwie z hetmanem kozackim

1835 roku. Sadyk Pasza nie zajmo-

jak ,,Powieści kozackie".

Brzuchowieckim. Stryjowie pisarza

wal się twórczością literacką w ciągu

Dzialając w obozie ks. Adama

walczyli pod chorągwiami kozacki-

calego życia. Pierwszy, krótki, okres

Czartoryskiego szczególnie dobrze

mi: Michal byl pulkownikiem wojsk

jego twórczości to lata 1835 ­ 1841.

wywiązywal się Czajkowski z zadań

kozackich, Lukasz zginąl na Siczy

Michal Czajkowski Sadyk Pasza

To lata wspólpracy z francuską pra-

w Konstantynopolu i wykazywal nie-

w 1775 roku, walcząc w obronie Za-

hora. Wieszcz ukraiński. Powieść

Na emigracji poznal Czajkowski

są oraz czas, gdy ukazują się jego

zwykle zdolności w kontaktach na

poroża, Krzysztof również walczyl

historyczna z roku 1768". Utwór

wybitne osobistości tamtych czasów,

najlepsze utwory. ,,Rozmilowany w

Wschodzie. Ówczesna Turcja byla

w wojsku kozackim. Naukę pobieral

osnuty jest na tle historycznych

przede wszystkim Adama Mickiewi-

Kozaczyźnie, dal się naprzód poznać

wymarzonym terenem do realizacji

Czajkowski przez pierwsze trzy lata

wydarzeń roku 1768, podobnie jak

cza oraz Józefa Bohdana Zaleskie-

jako autor rozprawy, będącej publi-

panslawistycznych planów Czaj-

edukacji w Berdyczowie, w prywatnej

,,Zamek kaniowski" Goszczyńskiego

go.

kacją przemówienia na kongresie

kowskiego ­ znajdowalo się tu wielu

szkole z internatem Anglika Wolseya,

opowiada o koliszczyźnie. ,,Wernyho-

W latach 1840­1841 przebywal

historycznym, Quelle a été l influ-

Kozaków, którzy oddali się sultano-

następnie u pijarów w Międzyrzeczu

ra" to ,,pierwszy utwór literacki, w ja-

Czajkowski w Wloszech, jako wy-

ence des Kosacks sur la littérature,

wi, nie chcąc uznać zwierzchnictwa

Koreckim. Po ukończeniu szkoly

kim zostala zapisana, przekazywana

slannik ks. Czartoryskiego. W tym

les sciences, les arts et la civilisation

Rosji. Agitowal więc wśród narodów

międzyrzeckiej zostal ,,bakalarzem

do tej pory ustnie, legendarna prze-

czasie mamy do czynienia z drugim,

en général dans le Nord et dans

balkańskich przeciwko Rosji, zyskal

matematyki i literatury". Naukę konty-

powiednia ukraińskiego wieszcza".

krótkim, okresem dzialalności twór-

l Orient". Wyglaszając na kongresie

przychylność  tureckich  paszów,

nuowal później w Warszawie na wy-

Kolejna powieść Czajkowskiego to

czej autora ,,Powieści kozackich".

historycznym ów referat, stwierdzil

zdobyl uczucie Ludwiki Śniadeckiej.

dziale prawnym. Krótko trwalo prze-

utwór o tematyce balkańskiej ­ ,,Kir-

Ukazują się wówczas powieści hi-

Czajkowski, iż Kozacy posiadali

W okresie Wiosny Ludów, zgodnie

bywanie na salonach stolicy, gdyż pi-

dżali. Powieść naddunajska" (Paryż

storyczne związane tematycznie z

swoją wlasną poezję narodową już w

z polityką Hotelu Lambert, przygo-

sarz wrócil do Halczyńca na wieść o

1839). Powieść tę dedykowal Czaj-

wydanymi wcześniej powieściami

XVI wieku, gdy literatura polska na-

towywal podloże do wojny Turcji z

chorobie matki. Po jej śmierci odzie-

kowski autorce Malwiny, Marii z Czar-

i opowiadaniami, wyjątkiem jest tu

śladowala jeszcze literatury europej-

Rosją. Ściągając w ten sposób na

dziczyl majątek i nie kontynuowal już

toryskich Wirtemberskiej. Powieści

powieść ,,Anna", która porusza te-

skie, czerpiąc z Antyku oraz, w XVIII

siebie gniew Rosji, która zażądala

edukacji. Zajmowaly go natomiast

te ,,powstawaly z tęsknoty do ziemi

matykę wspólczesną. W roku 1840

wieku, z literatury francuskiej. W tym

jego wydalenia z Turcji. Czajkowski

bale szlacheckie, zabawy i hulatyki.

rodzinnej, ze wspomnień i przeżyć

ukazaly się w Paryżu ,,Gawędy",

wystąpieniu rolę poety narodowego

postanowil wówczas przejść na is-

Na jednym z balów osobiście poznal

niedawnych i byly gloryfikacją Koza-

zawierające wspomnienia z Ukrainy

przyznal ­ dyskredytując Mickiewi-

lam. Zostając muzulmaninem przyjąl

cara Mikolaja I i zostal mianowany

czyzny, nie Kozaków wiernych Pol-

oraz ,,Stefan Czarniecki. Powieść

cza ­ Bohdanowi Zaleskiemu, który

imię Mehmed Sadyk-effendi. Przyjąl

jego kamerjunkrem. Pewien wplyw

sce z utworów J. B. Zaleskiego i nie

historyczna". Kolejne dwutomowe

opiewal życie Kozaków oraz opisy-

propozycję rządu Turcji i objąl posa-

na mlodego Czajkowskiego wywarl

buntujących się przeciw szlachcie z

powieści historyczne Czajkowskie-

wal piękno ukraińskiej ziemi, dzięki

dę w agencji polskiej w Stambule.

Waclaw  Rzewuski,  prowadzący

powieści Goszczyńskiego, ale Koza-

go to ,,Hetman Ukrainy" (Paryż 1841)

któremu poezja polska nabrala cha-

Podczas wojny krymskiej wzroslo

przez kilka lat awanturnicze życie

ków dworskich, slużących za barwę

oraz ,,Owruczanin" (Paryż 1841). W

rakteru narodowego.

znaczenie Czajkowskiego na grun-

w krajach arabskich, noszący bialy

a najbliższych czytającej publiczno-

tym samym roku ukazuje się także

Debiut książkowy Czajkowskiego

cie konstantynopolitańskim, uzy-

burnus i modlący się w stronę Mekki.

ści (...). Toteż cieszyly się one wiel-

powiastka ,,Koszowata" (Paryż 1841)

to zbiór opowiadań, ,,folkloryzowa-

skal stanowisko naczelnego wodza

Wielu mlodzieńców chcialo wówczas

ką poczytnością". Większość z tych

nych obrazków" ­ Powieści kozac-

oraz zbiór opowiadań Ukrainki (Paryż

kozaków sultańskich. Wyruszyl na

naśladować ,,Emira". Ale zapewne

kich, wydanych w Paryżu w 1837

powieści lączą charakterystyczne

1841). Poza ,,Kirdżalim" oraz ,,Anną"

wojnę z sześcioma, zorganizowany-

Rzewuski wywarl na Czajkowskim

cechy: miejsce akcji ­ ziemie ukraiń-

powieści Czajkowskiego opowiadają

roku. Zbiór opowiadań zostal wyso-

mi przez siebie, sotniami Kozaków.

większe wrażenie w momencie, gdy

skie oraz kozacka tematyka. Nie bez

o odchodzącym w przeszlość świecie

ko oceniony przez Mickiewicza. Rok

Jego oddzialy odznaczyly się w

strój arabski zamienil na strój kozacki

powodu Zygmunt Krasiński nazwal

Kozaków i szlachty. Tlem powieści są

po wydaniu ,,Powieści kozackich"

walce z armią rosyjską. Jednak stan

i przezwal się ,,atamanem Rewuchą".

Czajkowskiego w jednym z listów

ważne momenty historyczne, jednak

ukazala się bodajże najslynniejsza

moralny kozackich oddzialów nie byl

Czajkowskiemu marzyla się Koza-

,,Kozackim romansistą".

nie brakuje w tych utworach zafalszo-

czyzna, byl jak sam pisal o sobie

powieść Czajkowskiego ­ ,,Werny-

zadowalający. Wladyslaw Zamojski