29

nr 6 (394) | 31.03.­13.04.2022

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Franko, milość i Stanislawów

(cz. 2)

PETRO HAWRYLYSZYN

ROMAN CZORNEŃKI

B

adacze życia Iwana Fran-

ki spierają się o narodo-

wość rodziny matki poety.

Jedni twierdzą, że byla pocho-

dzenia polskiego, inni obstają

przy jej rusińskim (ukraińskim)

charakterze. Lwowski histo-

ryk Jaroslaw Hrycak w książ-

ce ,,Prorok w swojej ojczyźnie.

Franko i jego spoleczeństwo

(1856-1886)", wydanej w Kijo-

wie w 2006 roku, pisze:

- Dokladne przyjrzenie się

historii rodziny Kulczyckich po-

wstrzymuje od jednoznacznych

wniosków. Jedyne, co można

stwierdzić z pewnością: przyna-

leżność narodowa w tej rodzinie

POMNIK IWANA FRANKI PRZY

byla sytuacyjna czyli zależala

UL. NIEZALEŻNOŚCI NA PL.

od okoliczności. Ci z Kulczyc-

IWANA FRANKI. AUTORZY

kich, którzy osiedli na wsi, za-

LUBOMIR JAREMCZUK

symilowali się ze środowiskiem

POMNIK IWANA FRANKI PRZY UL. IWANA FRANKI. AUTORZY ­ RZEŹBIARZ A. BOLIUK, ARCHITEKT A.

I MYKOLA POSIKIRA, 1995 R.

ruskim. Rozmawiali po rusiń-

DOBRIAŃSKI, 1978 R.

sku, śpiewali rusińskie pieśni

wówczas nazywalo się miasto.

(o tym wyraźnie mówi Fran-

wiedzę ówczesny pierwszy se-

który nie byl ogrzewany. Obec-

Truskawieckiej na obrzeżach

W 1965 roku po przylącze-

ko we wspomnieniach o mat-

kretarz miejskiego wydzialu par-

ni zauważyli, że Franko stal

miasta. Wlaściwą lokalizację

niu Opryszkowiec do Iwano-

ce), czytali rusińsko-ukraińskie

tii Jaroslaw Fedorczuk reagując na

w drzwiach i ze smutkiem spo-

domu odnalazl dopiero Mychaj-

-Frankiwska popiersie zostalo

wydania, stawali się (jak brat

apel krajoznawcy Mychajla Holo-

glądal na ścianę, na której wi-

lo Holowaty w archiwalnych

na swoim miejscu, ale już przy

jego babci Iwan Gwoździecki)

watego. Obronić grób w tamtych

sial portret ,,Dziewczyny z ma-

dokumentach o sprzedaży domu

ul. Dadugina (ob. Konowalca).

kaplanami greckokatolickimi.

czasach nie udalo się, ale miejsce

kiem we wlosach". Stąd wynikly

i przyleglych gruntów. Krajo-

W 1978 roku chciano przenieść

Niektórzy identyfikowali się ze

pochówku zostalo uwiecznione

przypuszczenia i wyjaśnienia,

znawcy zaproponowali prze-

je na niewielki skwer przy ul.

,,starą" Rzeczpospolitą do tego

na zdjęciach. Dopiero z okresie

dlaczego poeta tak wpatrywal się

mianować ulicę Ostrowskiego.

Franki, lecz popiersie nie od-

stopnia, że dolączali do polskich

niezależnej Ukrainy odnowiono

w tę ścianę ­ uwagę poety przy-

Mychajlo Holowaty wysunąl

powiadalo koncepcji i postano-

powstańców ­ jak wujek Fran-

nagrobek. Wprawdzie przesu-

ciągal portret ukochanej.

interesujące argumenty:

wiono zbudować nowy pomnik.

ki Iwan Kulczycki, który zginąl

nięto go o kilka metrów od wla-

Dlugi czas trudno bylo okre-

­ W związku z tym, że obec-

Żeby jednak w mieście nie bylo

w wieku 21 lat w powstaniu 1863

ściwego miejsca, które bylo bliżej

ślić, gdzie byl dom Dzwonkow-

na ulica Ostrowskiego po-

dwóch pomników Iwana Fran-

roku ­ pisze Hrycak.

ul. Bandery.

skich. W listach do Mychajla

wiązana jest z Iwanem Fran-

ki, ten z Opryszkowiec posta-

Istnieje wersja, że Józefa nie

Nie dotrwal do naszych cza-

Pawlyka i Uliany Krawczenko

ką, z miejscem zamieszkania

nowiono zdemontować i prze-

wyszla za niego za mąż z powo-

sów żaden portret czy zdjęcie Jó-

poeta podawal adres, ale nie po-

jego drugiej milości ­ Józefy

nieść do jakiejś wsi. Podczas

du swojej choroby ­ suchotów

zefy Dzwonkowskiej. Zachowal

zwalal on na znalezienie doklad-

Dzwonkowskiej, którą sam po-

prac nastąpil wypadek ­ ur-

(gruźlica), która wówczas byla

się natomiast portret ,,Dziew-

nej lokalizacji budynku. Adres

eta nazywa w wierszu ,,księż-

wala się glowa. W 2015 roku

nieuleczalna. Zmarla Józefa 5

czyny z makiem we wlosach"

brzmial: ,,Stacja Stanislawów,

ną", uważam za celowe nazwa-

na tym miejscu wystawiono

maja 1892 roku, przed 30. ro-

M. Rojznera. Ustalono, że autor

ul. Sapieżyńska, za Tyśmienic-

nie ulicy bardziej romantycznie

nowe popiersie, już autorstwa

kiem życia To o niej autor ulożyl

portretu znal osobiście Józe-

ką rampą...". Budynek Dzwon-

­ ul. Dumnej księżnej. Tyle My-

W. Dowbeniuka.

takie strofy:

fę. Portret ten powstal w Koso-

kowskich stal przy obecnej ul.

chajlo Holowatyj.

W mieście, noszącym imię

wie, gdy przebywali tam Rojzner

Ostrowskiego. W 1912 roku

Czy wladze miasta poprą

Wielkiego Kamieniarza, po-

Zjawila się druga ­

i Dzwonkowscy. Józefa miala

jego ostatni wlaściciel Wlady-

projekt, niestety, zmarlego już

stanowiono uczcić poetę bar-

dumna księżna.

zamiar zlożyć tam egzamin na

slaw Dzwonkowski sprzedal

krajoznawcy?

dziej monumentalnie. Dokona-

Blada jak miesiąc,

urząd manipulantki, czyli pra-

dom Stanislawowskiej Dyrek-

W 1956 roku hucznie ob-

no tego w latach niezależności

cicha i smętna,

cownicy tamtejszej poczty. Rysy

cji kolei, która poszerzala zasięg

chodzono jubileusz 100-lecia

Ukrainy. Od początku lat 1960.

Tajemna i niedostępna

twarzy są bardzo podobne do

torów. Przez wiele lat lokaliza-

urodzin Wielkiego Kamienia-

na centralnym placu mia-

jak świątynia.

opisu Gusti, przedstawionego

cja domu Dzwonkowskich po-

rza. Wówczas na Przykarpa-

sta stal pomnik Lenina. Zde-

Mnie ręką zimną ona

przez Frankę. Gdy chorego poetę,

zostawala nieznana. Najbar-

ciu wystawiono mu, odlane

montowano go 9 października

Odsunęla i szepnęla w tajni:

w marcu 1916 roku ­ w ostatnich

dziej aktywnie poszukiwal tego

w lwowskiej fabryce rzeźby,

1990 roku. Ten największy plac

,,Nie żyć mi, niech umrę więc

dniach jego życia, przywieziono

miejsca prof. Wolodymyr Polek.

trzy pomniki: w Krzyworów-

miasta ,,opustoszal" i pozosta-

jedna!"

ze szpitala do domu, w pokojach

W swoich publikacjach stop-

ni, w Pidhirkach (kolo Kalu-

la pusta oś architektoniczna.

I milcząc sczezla tam,

bylo chlodno. Franko leżal w sy-

niowo przesuwal je od zbiegu

sza) i w podmiejskich Oprysz-

Wysuwano różne propozycje

gdzie ciemność wieczna.

pialni i chcial wejść do gabinetu,

ulic Niezależności i Lepkiego do

kowcach kolo Stanislawa ­ jak

jej wypelnienia. Wladze i spo-

leczność miasta poparly pomysl

Pochowano Józefę Dzwon-

uwiecznienia na tym placu pa-

kowską na dawnym cmentarzu

trona miasta ­ Iwana Franki.

chrześcijańskim w Stanislawo-

26 sierpnia 1995 roku odbylo

wie (ob. skwer Pamięci za ho-

się uroczyste odslonięcie po-

telem ,,Nadija"). Przez dlugi czas

mnika Wielkiego Kamienia-

krajoznawcy nie wiedzieli, gdzie

rza. Idee życia poety ­ wolność,

byl jej grób. Dopiero w 1965 roku

buntowniczość i walka, przed-

Wolodymyr Polek, wieloletni

stawione zostaly w rozmachu

pracownik biblioteki, a z czasem

stylizowanych skrzydel, two-

profesor Uniwersytetu Przy-

rzących tlo do postaci poety.

karpackiego odszukal grób Jó-

Imię poety nosi również na-

zefy. Na tym miejscu staly dwie

ukowa biblioteka obwodowa.

wielkie plyty z piaskowca. Pod

Chociaż pośród pewnej gru-

jedną spoczywal jej ojciec Wla-

py mieszkańców miasta krą-

dyslaw, pod drugą spoczywa-

ży idea przywrócenia mu jego

ly Józefa, jej matka Antonina

historycznej nazwy ­ Stani-

i siostra Maria. Na początku lat

slawowa, uważamy, że wie-

1980. przy dewastacji starego

lokrotny pobyt Iwana Franki

cmentarza i przebudowaniu go

w naszym mieście usprawie-

na skwer, krajoznawcom udalo

dliwia jego nazwę. Jego obec-

się zachować dziewięć grobów

ność w mieście nie do końca

wybitnych osobistości.

zostala zbadana i dlatego warta

­ Kim ona byla dla Franki? Ja-

jest uwagi naukowców mlodego

kaś kochanka ­ wykazal swoją

pokolenia.

POPIERSIE IWANA FRANKI W OPRYSZKOWCACH Z 1956 ROKU