25

nr 3 (415) |14­27.02.2023

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

,,Prywatne" wojska w I Rzeczypospolitej

Dziś omówimy temat

Polski i Litwy. Podobne jednost-

nadwornych, ,,prywatnych"

ki, chociaż tworzone z mniej-

oddzialów zbrojnych

szym rozmachem, istnialy na

w wojskach I Rzeczypospolitej.

terenach obecnej Hiszpanii,

Temat jest bardzo ważny,

Węgier, Niemiec, Wloch i in-

ponieważ byly one jedną

nych państw. W XVII wieku ab-

z przyczyn upadku państwa

solutyzm z charakterystyczną

pod koniec XVIII w. Poniżej

dla niego centralizacją wladzy

omówimy go dokladniej.

i tzw. ,,rewolucja militarna" na-

bieraly obrotów w Europie, pod-

ważając znaczenie oddzialów

PETRO HAWRYLYSZYN

nadwornych. Transformacje te

Zagadnienie to studiowa-

odbywaly się jednak stopniowo,

lo wielu polskich historyków

a często ­ częściowo. Między

(Krzysztof Dembski, Wladyslaw

innymi, w Hiszpanii formal-

Czapliński, Jerzy Teodorczyk,

nie silna wladza królewska nie

Radoslaw Sikora i inni), bada-

sprzeciwiala się utrzymywaniu

li go również historycy ukra-

przez możnych wlasnych od-

ińscy (Iwan Hawryluk, Olek-

dzialów zbrojnych.

sij Sokirko). W okresie rozpadu

Termin ,,rewolucja militar-

WOJSKO POLSKO-LITEWSKIE, KONIEC XVI W.

ŻOLNIERZ JAZDY KOZACKIEJ

średniowiecznego modelu or-

na" po raz pierwszy wprowadzil

W BITWIE POD LUBISZEWEM

ganizacji wojska i przejściu do

konflikty wojskowe. Jak twierdzi

odzianych w srebro", utrzymy-

brytyjski historyk Michael Ro-

(1577)

tworzenia armii państwowych,

Iwan Hawryluk, każdy walczyl

wanych bardziej dla parady niż

bertson (1908-1996). Określenie

prywatne oddzialy wojskowe

na swoim poziomie: magnaci

do obrony, posiadal 200 dra-

oddzialów nadwornych byl tzw.

dość szybko przyjęlo się w eu-

magnaterii w Europie pozosta-

dzielili ziemie, średnia szlachta ­

gonów i czterysta węgierskich

Sejm Niemy w 1717 r., który trwal

ropejskiej, a z czasem w świa-

waly jednymi z niewielu stalych

wioski i chutory, drobna szlach-

piechurów. Drugi pod względem

zaledwie jeden dzień ­ 1 lutego.

towej historiografii i określalo

formacji wojskowych. W XV w.

ta ­ grusze i miedze. Regularnie,

zamożności magnat w Koronie

Określenie ,,niemy" wzięlo się

serię fundamentalnych zmian

stopniowo przeksztalcaly się

szczególnie po 1620 r., wybucha-

Wladyslaw Dominik Zaslaw-

stąd, iż wszystkie decyzje po-

w wojskowości. Mowa tu o roz-

one w prywatne oddzialy gwar-

ly powstania kozackie, odbywa-

ski-Ostrogski mial na slużbie

dejmowano bez dyskusji, w celu

woju broni palnej i podobnych

dii poszczególnych dostojni-

ly się najazdy Tatarów krym-

w okresie pokoju okolo stu pie-

uniknięcia sporów. Sejm dekla-

technologii, powstanie takty-

ków. Jednocześnie wiele państw

skich, a na terenach ukrainnych

churów, pięćdziesięciu dra-

rowal również reformy wojsko-

ki liniowej, organizacja stalych

europejskich przechodzilo do

kwaterowaly wojska kwarciane,

gonów i trzydziestu Tatarów

we. Regularne wojsko koronne

armii, stalych posad dowód-

praktyki wykorzystywania na

które ze względu na brak fundu-

­ razem ponad sto pięćdziesiąt

mialo liczyć 18 tys. żolnierzy (10

ców, regularnych szkoleń i wy-

okres wojny wojsk najemnych

szy w kasie państwowej na ich

żolnierzy" ­ pisali Wladyslaw

tys. kawalerii i 8 tys. piecho-

ksztalcenia żolnierzy, logistyki

oddzialów zawodowych, tzw.

utrzymanie często utrzymywaly

Czapliński i Józef Dlugosz w ,,Ży-

ty), oddzialy litewskie ­ 6 tys.

prowadzenia wojny i podobnych

,,wojsk zaciężnych". Zmiana so-

się z grabieży i konfiskat. To z ko-

ciu codziennym magnaterii pol-

żolnierzy (3,7 tys. konnicy i 2,3

rzeczy, które wplynęly na po-

cjalnej podstawy armii, której

lei zmuszalo ludność miejscową

skiej w XVII w." (s. 14).

piechoty). Ograniczono również

wstanie zcentralizowanych mo-

podstawę nie stanowily już ry-

,,trzymać szablę w gotowości".

Natomiast podczas chmiel-

przywileje hetmanów koron-

deli państw, przyczyniając się

cerska kawaleria, lecz piechota

Odpowiednio, lokalni ,,książąt-

nicczyzny, od roku 1648, ksią-

nych i litewskich. Lokalne sej-

do militarnego przywództwa

utworzona z chlopów i miesz-

ka" ­ magnaci, nie mieli klo-

żę Jarema Wiśniowiecki mógl

miki utracily prawo tworzenia

Zachodu w skali świata.

czan, zwiększenie jej liczeb-

potów z tworzeniem wlasnych

w razie potrzeby wystawić, we-

wojewódzkich oddzialów najem-

W II polowie XX wieku kon-

ności, pojawienie się nowych

oddzialów i, co najważniejsze,

dlug najskromniejszych ocen,

nych i zbierania podatków ,,na

cepcja  militarnej  rewolucji

technologii walki i rozwój broni

z ich użyciem. Oprócz obrony od

do 6 tys. żolnierza. Nieco mniej

wojnę". Sejm Niemy byl faktycz-

byla wielokrotnie krytykowa-

palnej doprowadzily do stop-

tatarskich najazdów i powstań

zmobilizować mogli na swych

nie pierwszą w Rzeczypospolitej

na przez historyków i zaznala

niowego wyparcia przez woj-

kozackich prywatne oddzialy

terenach Radziwillowie, Za-

próbą utworzenia zorganizowa-

licznych interpretacji. Spro-

wadzaly się one wszystkie do

ska koronne (państwowe) pry-

wielokrotnie wykorzystywano

slawscy, Potoccy, Lubomirscy

nej armii państwowej. Mimo, iż

dwóch aspektów: wątpliwości

watnych oddzialów zbrojnych

do umocnienia pozycji magna-

czy Koniecpolscy. W razie woj-

jak, jak na tamte czasy, byla ona

co do samego określenia ,,rewo-

w większości rozwiniętych

ta na dworze królewskim lub do

ny magnaci przerzucali utrzy-

mizerna, ale umożliwiala wa-

lucji" i szerszych interpretacji

państw europejskich pod koniec

rokoszów, konfederacji, publicz-

manie wlasnych oddzialów na

runki do likwidacji prywatnych

zmian w wojskowości. Rewo-

XVII wieku.

nych demonstracji sily, również

skarb państwa, przekazując te

oddzialów magnaterii, oslabiając

lucja militarna powstaje więc

Natomiast w I Rzeczypo-

w zagranicznych pochodach na

oddzialy pod dowództwo het-

ich potęgę. Niestety, w rozdartej

w nowożytnej Europie jako fe-

spolitej w ciągu XV­XVI wie-

Moskowię czy na Moldawię na

manów polnych lub koronnych.

sporami Rzeczypospolitej decy-

nomen cywilizacyjny, lączący

ków dzięki poszerzeniu swo-

przelomie XVI-XVII w.

Dzialo się to jednak rzadko.

zji tych wprowadzić w życie nie

aspekty wojskowe ze spolecz-

bód szlacheckich widoczna jest

Stwierdzić można, że sto-

Część oddzialów prywatnych

udalo się, bowiem zapanowala

no-politycznymi, ekonomicz-

transformacja oddzialów ksią-

sunek wojsk magnackich do

stanowily chorągwie konne,

tu bezwolna i daleka od polskich

nymi i kulturowymi.

żęcych w oddzialy nadwor-

kwarcianych (najbardziej bo-

zlożone z miejscowej szlachty:

problemów dynastia saksońska.

Prywatne oddzialy szyb-

ne, a po kolejnych stu latach ­

jowych oddzialów armii ko-

slug i klientów magnata. Inne

Brak tradycji absolutyzmu, ak-

ko w ciągu XVI-XVII wieków

w prywatne wojska magnackie.

ronnej),  opierających  się

oddzialy (piechota i dragoni)

tywny sprzeciw wobec reform

zaczęly tracić swe znaczenie,

W ciągu XVII­XVIII wieków

o tereny ziem ukrainnych Rze-

kompletowano spośród chlopów,

ze strony oligarchii szlacheckiej

jednak istnialy w niektórych

chorągwie nadworne odegraly

czypospolitej i przeznaczonych

którzy i tak byli przeważnie

oraz regionalna specyfika budo-

państwach europejskich wbrew

ważną rolę w życiu Rzeczypo-

do obrony przed najazdami Ta-

uzbrojeni z racji częstych na-

wania armii i prowadzenia dzia-

próbom ich likwidacji. Regio-

spolitej, zaś specyfika ustroju

tarów, odpowiadal proporcjom

jazdów tatarskich. Pod warun-

lań wojennych nie pozwolily na

nalna specyfika ich organizacji

państwowego i struktury so-

ziem, należących do poszcze-

kiem zwolnienia z pańszczyzny

transformację sil zbrojnych Rze-

polegala na tym, że byly mniej

cjalnej państwa Polsko-Litew-

gólnych magnatów i do króla.

zobowiązywali się oni do slużby

czypospolitej zgodnie z wymo-

lub więcej kontrolowane przez

skiego udaremnila kilka prób

Jak twierdzi Jerzy Teodorczyk,

w nadwornych oddzialach.

gami chwili.

wladzę centralną. Im surowsza

ich uśmierzenia.

gdy wojsko kwarciane nie prze-

Jedyną możliwością ograni-

Prywatne wojska, utrzymy-

byla to kontrola, tym mniejsza

Największy wzrost liczeb-

wyższalo liczby 4 tys. żolnierzy,

czenia w Rzeczypospolitej po-

wane przez magnatów, nie byly

byla ich liczebność i ich zna-

ności i znaczenia prywatnych

to prywatne oddzialy ,,ukraiń-

tęgi i wplywów przestarzalych

charakterystyczne jedynie dla

czenie. Przy tym forma ustroju

oddzialów w Rzeczypospolitej

skich" magnatów liczyly oko-

danego państwa nie odgrywala

przypada na okres od końca XVI

lo 30 tys. żolnierzy. Cyfra ta jest

tu decydującej roli. Styl utrzy-

do polowy XVII wieków. Wią-

wprawdzie wątpliwa z powodu

mania prywatnych oddzialów

zalo się to z kolonizacją terenów

niemożności dokladnego obli-

szybko przeniósl się do wojsk

obecnej Ukrainy: ,,Kto bylby na

czenia wojsk ,,prywatnych", lecz

państwowych (koronnych). Pod

tyle zainteresowany i zdolny,

mimo wszystko nadworne cho-

koniec XVII wieku prywatne

by po calej Polsce i Litwie zli-

rągwie kilkakrotnie przewyż-

i państwowe wojska nie byly

czyć ilości nadwornego woj-

szaly wojska koronne.

oddzielnie funkcjonującymi or-

ska u wszystkich magnatów, to

Liczba żolnierzy, którą sta-

ganizacjami. Jednak w Rzeczy-

z pewnością bylo go więcej niż

le utrzymywali magnaci, byla

pospolitej nadworne oddzialy

komputowego. Trudno znaleźć

o wiele wyższa niż mobilizowa-

nadal byly decydującą silą woj-

senatora czy ministra, któryby

nych na czas wojny i rozpuszcza-

skową i często przewyższaly

nie mial nadwornych żolnierzy"

nych po zakończeniu kampanii

liczebnością wojska koronne.

(Krzysztof Dembski, Wojska

wojskowej lub przekazywanych

W przypadku I Rzeczypospoli-

nadworne magnatów polskich

na żold państwowy. Najbogat-

tej doprowadzilo to do jej upad-

w XVI i XVII wieku, 1956, s. 53).

si magnaci mogli pozwolić sobie

ku i zniknięcia z mapy Euro-

W tym okresie na poludnio-

na stale utrzymywanie kilkuty-

py wskutek trzech rozbiorów

wo-wschodnich terenach Rze-

sięcznych oddzialów. ,,Stanislaw

Polski.

czypospolitej toczyly się stale

Lubomirski, oprócz ,,kozaków,

MUSZKIETER I PIKINIER. MUZEUM WOJSK LĄDOWYCH W BYDGOSZCZY