32

nr 3 (415) |14­27.02.2023

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Kolorowa zagadka starej bramy w Satanowie

,,Nowy Kurier Galicyjski"

otwory okienne. Jednak glów-

nym elementem dekoracyj-

już drukowal mój

nym byla wspomniana tablica

material o dawnej bramie

ozdobiona herbem Sieniaw-

miejskiej w Satanowie

skich ,,Leliwą", umieszczonym

w obw. chmielnickim. Ta

na tle militarnej kompozycji

budowla fortyfikacyjna

ze sztandarów, buńczuków,

warta jest jednak kolejnej

dzid, armat, kul, bębnów i po-

wzmianki. Dlaczego?

dobnej wojskowej atrybutyki.

Wszystko to bylo wkompono-

Chociażby dlatego,

wane w ornamentykę w stylu

że średniowieczno-

barokowym.

renesansowe bramy

Z dużym prawdopodobień-

miejskie już same

stwem możemy przypuszczać,

w sobie są unikatowymi

że od początku kompozycja ta

zabytkami.

mogla być pokryta polichromią

­ czyli pomalowana w stosow-

ne kolory. Takiego przypusz-

TEKST I ZDJECIA

czenia dokonalem na podstawie

DMYTRO POLUCHOWYCZ

Z

badań wielu faktów.

Po pierwsze ­ polichromia

amkowych, fortecznych

,,architektonicznych" herbów

czy klasztornych bram

nie jest rzadkością. Podobną

obronnych na Ukrainie

możemy znaleźć w kościele św.

jest wiele. A bram miejskich ­

Antoniego w sąsiednim Husia-

praktycznie nie pozostalo. Na-

tynie. Ta husiatyńska jest ró-

wet w slynnym Lwowie, gdzie

wieśniczką ,,Leliwy" z satanow-

zabytkowych budowli miej-

WYGLĄD OGÓLNY BRAMY W SATANOWIE

skiej bramy, a sama świątynia

skich jest do woli, ta pozostala...

oprócz funkcji sakralnej miala

Wystarczy wspomnieć tu

jedynie w herbie. Bramy miej-

bramę Isztar w Babilonie, wy-

też obronną.

skie, oprócz Satanowa, zacho-

Po drugie ­ polichromia pla-

stawioną w 575 r. p.n. z rozka-

waly się jedynie w Kamieńcu

skorzeźb na fasadach budowli

zu cesarza Nabuchodonozora II

Podolskim, Ostrogu, Dubnie,

nie jest czymś unikalnym. Dość

czy Zlote Wrota w Konstanty-

Olyce i Kijowie. I to wszystko...

wspomnieć kościól św. Trójcy

nopolu i Kijowie. Bramy miej-

Jeżeli Brama Wietrzna w Ka-

w Olyce.

skie byly swego rodzaju arka-

mieńcu Podolskim, wchodzą-

Ale najważniejsze, co moglo

mi triumfalnymi, przez które

ca w kompleks obronny Stefana

UTRACONA TABLICA ZE

naprowadzić myśl na polichro-

do miasta wjeżdżali szanowa-

Batorego, jest największą pośród

ZNISZCZONEGO BUDYNKU. NA

mię herbu, znajduje się w sa-

ni obywatele czy wchodzilo

bram, zaś kompleks Bramy Pol-

TAŚMIE NA DOLE WIDOCZNE SĄ

mym Satanowie. Przed 7­8 laty

zwycięskie wojsko. Starano

skiej ­ najbardziej malowniczy,

ŚLADY CZERWONEJ FARBY

w historycznym centrum mia-

się odpowiednio je dekorować

to brama miejska w Satanowie

steczka stala kamienica, której

i ozdabiać. Nie wszystkie,

jest najbardziej udekorowaną

oddawać będzie swe klucze ­

fronton dekorowala rzeźbiona

rzecz jasna, tylko te odgrywa-

bramą na Ukrainie. Jednocze-

RP 1724".

tablica. Na niej byl jakiś herb

jące rolę glównego, paradnego

śnie jest najbardziej ,,graniczną".

Autorem tego chwalebne-

PRÓBA KOLORYZACJI HERBU

zwieńczony koroną książęcą

wjazdu do miasta.

To wlaśnie o jej ozdobach będzie

go tekstu byl prawdopodob-

i plecione litery monogramu:

Poludniowa brama Satanowa,

mowa, ale na razie zróbmy wę-

nie sam pan Sieniawski. Nie

a potem sowieccy, wykorzy-

IMSLK. Ze względu na książę-

od której rozpoczynala się droga

drówkę przez historię...

tylko dobrze machal szabelką,

stywali bramę do 1939 r.

ca koronę możemy przypusz-

do Kamieńca ­ ówczesnej stolicy

Bramę wybudowano w XV

ale i doskonale wladal slowem.

Od dawnych czasów

czać, że mógl to być monogram

Podola byla taką paradną. Stąd jej

w. i częściowo przebudowano

Slowa o tym, że nie raz bronil

bramy miejskie, oprócz

kolejnych wlaścicieli Satano-

nazwa ,,Kamieniecka".

w XVI. W czasie wojen turec-

Ojczyzny piersią nie są prze-

wa Izabelli i Stanislawa Lubo-

Hetman koronny dość boga-

kich zaznala znacznych rujna-

sadzone. Już mając lat 17 wziąl

stricte obronnej funkcji,

mirskich. Jednak ze względu na

to ozdobil ,,wizytówkę" swego

cji. W latach 1722­1724 kolej-

udzial w slynnej bitwie pod

pelnily ważną funkcję

niezrozumiale litery M i K nic

miasta. Arkę przejazdu udeko-

ny wlaściciel Satanowa, wielki

Wiedniem 1683 roku, gdzie

reprezentacyjną ­ byly

pewnego stwierdzać nie może-

rowano kamiennym ozdobnym

hetman koronny Adam Miko-

wojska sojusznicze dowodzo-

swego rodzaju obliczem

my. Niestety, kamienica zostala

obramieniem (nie zachowalo

laj Sieniawski kardynalnie ją

ne przez Jana III Sobieskiego

i symbolem miasta.

zniszczona, a tablica gdzieś zni-

się) i tak samo udekorowano

przebudowal. To wówczas z fa-

rozgromily wojska Imperium

kla. Zachowalo się zdjęcie tabli-

sady bramy znikla olbrzymia

Osmańskiego,

dowodzone

cy, na którym dobrze widoczna

tablica z napisem po lacinie:

przed Kara Mustafę.

jest polichromia ­ czerwona

,,Adam Mikolaj z Granowa

Niestety nie udalo się spraw-

farba na taśmie pod literami.

Sieniawski, wlaściciel Szklo-

dzić innej deklaracji fundatora:

Trudno tego nie zauważyć.

wa i Miszy, kasztelan krakow-

...jednemu tylko Bogu, królowi

Obecność polichromii na bra-

ski, najwyższy wódz koronne-

i Ojczyźnie oddawać swe klu-

mie satanowskiej moglaby oczy-

go wojska, dla bezpieczeństwa

cze będzie. Najazd janczarów

wiście być potwierdzona jedynie

obywatelskiego tę fortyfikację

w 1676 r byl ostatnią przygodą

analizą chemiczną plaskorzeźb.

odnowil RP 1722, mając zamiar

wojenną tej budowli.

Wątpliwe jest jednak, aby ktoś

murami obronić Ojczyznę, co

Po II rozbiorze Rzeczypo-

mial to zrobić w najbliższym

ją tyle razy bronil piersią. Otóż

spolitej w 1793 r. faktycznie

czasie. Chyba, że kiedyś znajdą

najwyższa myśl fundatora za-

pod samymi murami bramy

się fundusze na remont tego uni-

dbala zbudować tę bramę, żeby

legla granica pomiędzy Impe-

katowego zabytku, będącego dziś

Portcie Osmańskiej zagrodzić

riami Habsburgów i Romano-

w stanie awaryjnym.

drogę do Polski, żeby korzystać

wych. Niebawem trzypiętro-

Na razie odważylem się od-

z równej sily przeciwko napa-

wą basztę, stojąca nad samym

tworzyć hipotetyczny wygląd

dom barbarzyńców, zlemu Ta-

brzegiem Zbrucza, zajęli pogra-

polichromowanego herbu. Za

tarzynowi przeciwstawil Sa-

nicznicy. Uratowalo to budowlę

podstawę kolorystyki wziąlem

tanów, przeciwko czemu nawet

od smutnego losu innych forty-

heraldyczne kolory herbu ,,Le-

i wrota piekielne nie zdolają,

fikacji miasta, które po utracie

liwa", a militariów ­ analogicz-

nadto, gdy tę fortecę zamknię-

znaczenia obronnego zostaly

ne zdobnictwo z XVII ­ XVIII

to przed wrogami, jednemu tyl-

rozebrane na budulec. Strażni-

wieków.

ko Bogu, Królowi i Ojczyźnie

cy granicy, początkowo carscy,

DEKORACJE BRAMY

Partnerzy medialni