18

nr 4 (416) |28.02.­16.03.2023

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Architekci naszego miasta  (cz. 2)

Dziś, niestety, nie są znane

nazwiska wszystkich

budowniczych, którzy

tworzyli oblicze

architektoniczne

Stanislawowa. A i zdjęcia

tych, których udalo się

ustalić, nie zachowaly się.

Jednak co nieco udalo się

ustalić, więc przejdźmy do

architektów z końca XIX

TEOFIL WIŚNIOWSKI (1869-1936)

wieku.

JÓZEF LAPICKI (1851-?)

inteligencji, adwokaci, lekarze,

DONAT CIFFERER (1845-1909)

Kasyno zaprojektowal

inżynierowie, przedsiębiorcy.

IWAN BONDAREW

JÓZEF BRAUNZAJS (1837-1915)

kolomyjanin

przeniósl się z Wiednia do Stani-

Pieniądze mieli. Pod koniec XIX

Trzech ojców więzienia

W 1893 r. w Stanislawowie

slawowa. Ten obiekt nie byl je-

wieku postanowili wybudować

,,Dąbrowa"

startowal kolejny konkurs bu-

dyny w jego karierze ­ nadzoro-

swoją synagogę, która miala być

Największym

obiektem

dowlany. Tym razem ojcowie

wal budowę odesskiej opery.

największą w mieście.

w naszym mieście, który pozo-

miasta umyślili wybudować

Początkowo wykonanie ry-

Architekt incognito

stawila po sobie Austria, bylo...

kasyno miejskie. Mialo po-

sunków doręczono architekcie

więzienie. Znajdowalo się w po-

Przed budową jakiegoś waż-

wstać przy ul. Sapieżyńskiej

Maksymilianowi  Szlossowi.

ludniowej okolicy miasta i mo-

nego obiektu w starym Sta-

­ dziś jest to Obwodowa Bi-

W 1894 r. przedstawil projekt,

glo pomieścić tysiąc więźniów,

nislawowie

organizowano

blioteka dla Mlodzieży przy ul.

który w rozmachu niewiele

mialo dwa piętra i mnóstwo bu-

konkurs na najlepszy projekt

Niezależności 12.

ustępowal soborowi św. Izaaka

dynków, tworzących literę ,,H".

architektoniczny. Bylo to coś

Do konkursu stanęlo 15 ar-

w Sankt Petersburgu. Zarząd

Zaklad byl wyposażony wedlug

w rodzaju dzisiejszego tende-

chitektów, ale do finalu do-

towarzystwa budowy synago-

ostatnich (na tamte czasy) wy-

ru. Przez dluższy czas nie mie-

tarl jeden ­ Teofil Wiśniow-

gi zwrócil się do wiedeńskiego

magań ­ ogrzewanie piecowe,

liśmy w mieście normalnego

ski. Mieszkal w Krakowie,

architekta Wilhelma Stiasnego

wodociągi i kanalizacja. Nie

lecz śmialo można go uznać za

teatru, ale w 1887 r. zebrano

z prośbą o przeróbkę projektu, by

wszystkie hotele w mieście mo-

odpowiednie fundusze i oglo-

naszego krajana ­ urodzil się

zmniejszyć koszty budowy.

gly pochwalić się takimi osią-

szono konkurs. Wygral go ni-

w Kolomyi i uczyl się w stani-

Ten uznal, że nie ma nic gor-

WILHELM STIASNY (1842-1910)

gnięciami cywilizacji. Miejsco-

komu nieznany architekt Wi-

slawowskiej szkole realnej.

szego, jak przerabiać po kimś

wi mieszkańcy od razu nazwali

told Milkowski. Byla to postać

W chwili wygrania konkur-

W niektórych źródlach figu-

i przedstawil wlasny pro-

więzienie ,,Dąbrową", bo leżalo

dość tajemnicza ­ do Stanisla-

su mial 24 lat i pobil na glowę

ruje nazwisko lwowskiego ar-

jekt. Ale zarząd również ten

w dzielnicy o tej nazwie.

wielu znanych budowniczych.

chitekta Józefa Braunzajsa. Ale

wowa nie przyjeżdżal, rysun-

projekt odrzucil, wysuwając

Wartość budowy byla na

Kasyno zostalo otwarte w listo-

ki nadeslal przez pocztę i nikt

nie jest to calkiem tak. Zmody-

nowe ograniczenia finansowe.

tamte czasy astronomiczna ­

z komitetu budowy ani razu go

padzie 1896 r. Gmach byl pię-

fikowal on projekt Maurusa i za-

W końcu Stiasny uprościl mak-

1,2 mln florenów. Zaklad zbu-

nie widzial.

trowy z wielką salą balową na

adoptowal do warunków tere-

symalnie rysunki i dopiero ten

dowano bardzo szybko: ziemię

Kierowanie budową powie-

piętrze. Gazety pisaly, że kiedyś

nowych. Oprócz tego Braunzajs

projekt zarząd zaakceptowal

zakupiono w 1878 r., a 1 lipca

rzono inżynierowi kolei Jó-

do tańca na zakończenie balu

kierowal budową i wielokrotnie

w 1895 r. Na wmurowanie ka-

1883 r. więzienie ,,gościnnie"

zefowi Lapickiemu. Na uro-

stanęlo 38 par. Po kilku latach

bywal w Stanislawowie w la-

mienia węgielnego zaproszo-

otworzylo swe bramy.

Wiśniowski przeniósl się do

tach 1881­1882. Większą część

czystym otwarciu teatru 22

no Stiasnego do Stanislawowa,

Do powstania więzienia przy-

Warszawy, gdzie też pozostawil

listopada 1891 r. inżynier przy-

swego życia spędzil we Lwowie,

a w 1899 r. budowę ukończono.

czynilo się trzech architektów.

gdzie pozostawil po sobie kapitu-

znal się, że to on jest wlaśnie

po sobie znaczący ślad.

Sam Stiasny byl dość intere-

Krajoznawca Olena Buczyk pisze,

tym zagadkowym ,,architektem

lę cerkwi św. Jura, gmachy wy-

sującą osobistością. Nie pracowal

Interesujące jest jednak

że autorem projektu byl Austriak

Milkowskim".

dzialu Medycznego Uniwersy-

w żadnym biurze architekto-

to, że komitet budowy

Franc Maurus, który wspólpra-

tetu Lwowskiego, klinikę i wiele

nicznym ­ byl architektem-fri-

Zadowoleni mieszkańcy

cowal z Ministerstwem spraw

innych wspanialych budynków.

lanserem. Otworzyl pierwsze

przyjmując projekt

sprezentowali mu zloty

wewnętrznych. Zbudowal wie-

Trzecim budowniczym, który

na świecie żydowskie muzeum

Wiśniowskiego, mial

le więzień, w tym i w Grazu, ale

dolączyl do realizacji projektu,

i należal do loży masońskiej. Byl

pierścień, a bylo za co.

do niego szereg uwag.

,,Dąbrowa" byla projektem wzo-

byl architekt Donat Cifferer. Byl

syjonistą i nawet zaprojektowal

Stanislawowski teatr

Adaptację rysunków

rowym. Otrzymal za nią specjal-

bezpośrednim  kierownikiem

miasto Tel Awiw, nigdy nie bę-

byl bogato ozdobiony

doręczono inżynierowi

ne podziękowanie od cesarza.

budowy. W tym celu tymczasowo

dąc w Palestynie. Byl przyjacie-

w sztukaterię, portyk

kolei Karolowi Regerowi.

lem bankierskiego klanu Rot-

z kolumnami i wspanialą

szyldów. Dla nich zaprojektowal

O ironio ­ w konkursie na

kopulę. Niestety, teatr

rodzinne mauzoleum, kliniki

projekt kasyna zająl on

we Wiedniu i w Izmirze w Tur-

ucierpial w czasie wojny

drugie miejsce.

cji. Zapamiętano go jako twórcę

i zostal odbudowany

wspanialych synagog w Austrii,

w stylu ,,ekonom". Dziś

Przyjaciel Rotszyldów

Czechach i na Slowacji. Stanisla-

mieści się tu filharmonia.

Okolo polowę ludności Stani-

wowska bożnica byla jedynym

slawowa stanowili Żydzi, wśród

O samym Lapickim wia-

projektem, który Stiasny reali-

domo niewiele. Żanna Komar

których bylo wielu postępowców

zowal w naszym mieście. Dziś

zbadala, że urodzil się w 1851

­ tak nazywano liberalny odlam

jest czynna, ale czeka na przy-

r. w miasteczku Mikolajowie

judaizmu o bardziej demokra-

wrócenie jej czterech wież, które

tycznych poglądach niż ortodok-

nad Dniestrem. Ukończyl Po-

rozebrano w latach 1950.

(cdn.)

litechnikę Lwowską i pracowal

si. Bylo to wielu przedstawicieli:

na kolei ­ projektowal mosty

kolejowe. Po raz ostatni jego

nazwisko w dokumentach fi-

STANISLAWOWSKI TEATR MALO W CZYM PRZYPOMINAL OBECNY

guruje w 1914 r.

GMACH FILHARMONII

KASYNO MIEJSKIE OTWARTE W 1896 R.

STANISLAWOWSKIE WIĘZIENIE ,,DĄBROWA" BYLO NAJWIĘKSZYM OBIEKTEM W MIEŚCIE