19

nr 4 (416) |28.02.­16.03.2023

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Joseph Roth ­ pisarz z Galicji

Austriacką Galicję

miejsca, z jednego hotelu do drugiego.

często nazywają ,,malą

Stwierdzono, że Roth często mistyfikowal

dane autobiograficzne, starając się ukryć

ojczyzną" wielu narodów.

swoją przynależność do wschodnich Ży-

Dzięki swemu polożeniu

dów, często znieważanych.

geograficznemu

Literaturoznawca Halyna Perosaniak

i cywilizacyjnemu byla

podkreśla: ,,Ale wlaśnie te tereny, tak nie-

pelna różnorodności

pojęta dla cudzoziemców ,,Galicja", zmie-

kulturowej i wartości,

niają się w fantazji pisarza w efemerycz-

ny obraz ziemi magicznej, znajdującej się

charakterystycznych

w innym wymiarze ­ coś na ksztalt osiedla

dla terenów pogranicza

Makongo Garcii Marcesa czy Yoknapataw-

i różnych cywilizacyjnych

pha Faulknera. Im dalej Roth oddalal się

wplywów. Znalazlo to

od swojej ojczyzny w przestrzeni i czasie,

swe odbicie w twórczości

tym częściej pojawialy się zmienione przez

Józefa Rotha (1894-1939),

optykę pasje, pejzaże i dziwni mieszkańcy

o którym dziś opowiemy.

w powieściach i opowiadaniach pisarza".

W wielu utworach są smutne, a cza-

JÓZEF ROTH (ROK 1926)

sami nawet zlowieszcze krajobrazy, ma-

PETRO HAWRYLYSZYN

dobrze wyuczyl się niemieckiego. Polski

leńkie prowincjonalne miasteczka na

Jak w tym kontekście nie wspomnieć

i ukraiński też znal, chociaż niedoskonale.

wschodzie monarchii Habsburgów, gdzie

o slynnej ,,teorii pogranicza". Charaktery-

Często bywal we Lwowie, odwiedza-

wszystko przyjmowane jest jako symbol.

styczna atmosfera granicy, styku narodo-

jąc na wakacjach swego wuja Zygmunta

W jego najbardziej znanej powieści ,,Marsz

wości slowiańskich (polskiej i ukraińskiej),

Grubela, finansowo wspierającego rodzi-

Radetzky'ego" możemy przeczytać: ,,Przy-

żydowskiej, ormiańskiej i niemieckiej, mie-

nę Rothów. W 1913 r. rozpocząl naukę na

graniczny pas między Austrią i Rosją na

szanki języków, tradycji, religii ­ cala ta

Uniwersytecie Lwowskim, gdzie studio-

pólnocnym wschodzie byl w tym czasie

egzotyka (ta prawdziwa i ta wyobrażona)

wal germanistykę i filozofię. Mieszkal we

dziwnym terenem. W miasteczku z 10 tys.

zdobyly dla tych terenów slawę ,,Dzikiego

Lwowie u wuja przy ul. Hofmanstrasse 7

mieszkańców, gdzie stacjonowal batalion

Zachodu" imperium Habsburgów.

(dziś ul. Czechowa). Z wujem nie ukladalo

strzelców górskich Karola Józefa, byl dość

Galicja, dzięki swej mentalności i oso-

mu się najlepiej, bo stale odczuwal zależ-

szeroki plac, w centrum którego krzyżo-

bliwościom, dala podstawę twórczości

ność finansową i presję ze strony krew-

waly się dwie wielkie ulice. Jedna biegla

POPIERSIE JÓZEFA ROTHA W BRODACH, ODSLONIĘTE W 2019 R.

Leopolda von Zacher-Masocha, Bruno

nego. Wkrótce przeniósl się na studia do

z zachodu na wschód, inna ­ z pólnocy na

Schulza, Manesa Sperbera i, oczywiście,

Wiednia. Inną przyczyną wyjazdu bylo to,

Niestety Friederika wkrótce zapadla na

atmosfery i postaci ze wszelkimi ich cha-

poludnie. Jedna prowadzila z dworca na

Józefa Rotha. Dzięki różnorodności kultur

że widzial swoją przyszlość za granicą, bo-

schizofrenię. To doprowadzilo Rotha do al-

rakterystycznymi osobliwościami. Czyta-

cmentarz, a inna ­ od ruin zamku do mlyna

ich malej ojczyzny udalo się im wszystkim

wiem na Uniwersytecie znalazl się szybko

koholizmu i tarapatów finansowych. Żona

jąc jego utwory widzimy, że w opisie jed-

parowego".

wyjść poza granice zamkniętej przestrzeni

w centrum polsko-ukraińsko-żydowskich

pisarza leczyla się kilka lat w sanatorium.

nego miasteczka, pewnej osobistości z jej

Po raz pierwszy ta powieść histo-

jednej kultury. Przez to Galicja stala się dla

konfliktów, częstych w okresie przedwo-

Zginęla później z rąk nazistów.

szczególnymi walorami, historią narodo-

ryczna zostala wydana w 1932 roku.

nich pojęciem ponadnarodowym, szczegól-

jennym. Szybko pojąl, że ani polski czy

W 1933 r. Józef Roth zostaje zmuszony

wą, zachowaniem i manierami, zwyczaja-

Poprzez historię trzech generacji rodu

nym fenomenem językowym, charaktery-

ukraiński nacjonalizm, ani żydowski sy-

do opuszczenia Niemiec, ponieważ do wla-

mi i poglądami autor przedstawia typowe

Trotta opowiada ona o schylku i upadku

stycznym dla wielokulturowych i pogra-

jonizm go nie pociągają. W tym okresie

dzy przyszli naziści i jego książki zostaly

osobliwości tej lub innej grupy narodowej

Austro-Węgier.

nicznych przestrzeni.

Roth postanowil asymilować się z kulturą

zakazane. Przeniósl się do Wiednia i po-

czy spolecznej.

Jak twierdzi polska badaczka twórczo-

Literackie teksty Józefa Rotha studio-

austriacką i stać się niemieckim pisarzem.

dróżowal po Europie. Kontynuowal dzia-

Szczególną oznaką kulturowego pejza-

ści Rotha M. Klańska, stosunek Rotha do

wali wśród ukraińskich naukowców Haly-

W ciągu swego życia, już jako osoba zna-

lalność dziennikarską w Paryżu i Pradze.

żu ojczyzny Rotha byl jej wielonarodowo-

swej ojczyzny byl ambiwalentny. Z jednej

na Petrosaniak, Tymofij Hawryliw, Taras

na, powracal czasem do Lwowa, by odwie-

Po zabójstwie austriackiego kanclerza En-

ściowy charakter. Ma to znaczenie przy-

strony, brak chęci mlodego ambicyjne-

Dziś, Tatiana Monolatyj i Oleś Jaremczuk.

dzić krewnych.

gelberta Dollfussa przenosi się do Paryża.

najmniej dla austriackiej Galicji, gdzie co

go literata do ujawniania w wiedeńskich

Józef Roth urodzil się 2 września 1894 r.

W 1916 roku zmuszony byl do prze-

Coraz bardziej popada w alkoholizm.

najmniej kilka różnych narodowych grup

i berlińskich kolach arystokratów swego

w malym galicyjskim miasteczku Brody za

rwania nauki przez powolanie do wojska

W latach 1936­1938 Roth związany

mieszkalo wspólnie: Ukraińcy (Rusini), Po-

pochodzenia, a z drugiej ­ duma i świado-

czasów imperium Austro-Węgierskiego. Pi-

i udzial w I wojnie światowej jako dzien-

byl z niemiecką pisarką Irmgard Keun. Od-

lacy, Żydzi, Niemcy. Ta różnorodność po-

mość wyjątkowości i niepowtarzalności

sarz austriacki żydowskiego pochodzenia,

nikarz wojskowy. Po wojnie kontynuowal

byli liczne podróże, m.in. do Paryża, Wilna,

rywala Rotha, czynila jego malą ojczyznę

ziemi rodzinnej, jej duchowego bogactwa,

autor licznych beletryzowanych biografii

dzialalność dziennikarską, początkowo

Warszawy, Wiednia, Salzburga, Brukseli

swego rodzaju symbolem wielonarodowej

dziecięcej bezpośredniości jego mieszkań-

Stefan Zwejg o ,,zlotym stuleciu stabilno-

we Wiedniu, a od 1920 r. ­ w Berlinie.

i Amsterdamu.

monarchii dunajskiej. Narodowo-socjalny

ców. Stąd wynika inny aspekt stosunku

ści" dualistycznego imperium pisal: ,,W tym

Pracuje w znanych niemieckich gazetach.

Zmarl w maju 1939 roku na zapale-

sklad postaci jego utworów przekazal

pisarza do Galicji ­ swego rodzaju dycho-

szerokim imperium mocno i niewzruszenie

Początkowo w Neue Berliner Zeitung, a od

nie pluc, którego przebieg wzmagal się

calą różnorodność wschodnio galicyjskiej

tomia ojczyzny-obczyzny, sprzeczna i zlo-

wszystko stalo na swoim miejscu i ponad

1921 ­ w Berliner Börsen-Courier. W latach

w związku z nadużywaniem alkoholu. Zo-

mozaiki. Jedynie proporcje nie odpowiada-

żona wizja, przybierająca w różnych utwo-

wszystko ­ stary cesarz; i wszyscy wie-

dwudziestych byl najlepiej oplacanym

stal pochowany w Paryżu.

ją demograficznemu stanowi rzeczy, lecz

rach różne formy.

dzieli (lub mieli nadzieję) iż jeżeli przyjdzie

dziennikarzem w Berlinie. Z początku za-

Joseph Roth jest autorem trzynastu po-

ukazują zainteresowanie pisarza określo-

Nie jest latwo określić narodowość

mu umrzeć, to przyjdzie inny, i nic się nie

fascynowany byl komunizmem, szybko

wieści, ośmiu tomów opowiadań, esejów

nymi narodowymi spolecznościami.

znanego pisarza. Postrzegal siebie w tra-

zmieni w uporządkowanym ustroju. Nikt

jednak zmienil poglądy polityczne, jeż-

i artykulów prasowych. Tworzyl w kon-

Akcja ,,galicyjskich" utworów Józefa

dycjach literatury austriackiej i nie bez

nie wierzyl w wojny, w rewolucje, w prze-

dżąc do Rosji jako dziennikarz w r. 1926.

wencji realizmu psychologicznego (konty-

Rotha nie zawsze odbywa się na terenach

podstaw uważany jest za niemieckiego pi-

wroty. Wszystko radykalne, wszystko wy-

W polowie lat 30. opublikowal artykuly

nuacja francuskich i rosyjskich prozaików

historycznej Galicji. Mowa tu o powieści

sarza żydowskiego pochodzenia. Mimo iż

muszone zdawalo się niemożliwym w epo-

antykomunistyczne, gdzie socjaliści i ko-

dziewiętnastowiecznych). Ironicznie, ale

,,Hotel Savoy". Olbrzymi hotel w przemy-

ostatnie lata życia pisarz spędzil w Pary-

ce zdrowego rozsądku. To uczucie pewności

muniści byli przedstawiani jako bezbożni-

i z melancholią, przedstawial znane sobie

slowym środkowoeuropejskim mieście

żu, byl oddany monarchii austro-węgier-

byl największym osiągnięciem milionów,

cy, którzy torowali drogę nazistom. Roth

z czasów dzieciństwa środowisko żydow-

bardzo podobnym do Lodzi, kilka lat po

skiej z jej mieszanką narodów i kultur, z jej

ogólnym życiowym idealem... jakiekolwiek

byl monarchistą i wielkim zwolennikiem

skie wschodniej Galicji na historycznym

zakończeniu wojny. Tymczasowe siedlisko

skomplikowaną historią i dziesiątkami ob-

katastrofy dzialy się poza Austrią, na krań-

Cesarstwa Habsburgów. Znal język polski,

tle schylku i upadku monarchii austro-

najróżniejszych losów ludzi, którzy starają

cych sobie języków. Byli tu Czesi i Niemcy,

cach świata ­ żadna z nich nie przechodzila

przyjaźń lączyla go z polskim pisarzem Jó-

-węgierskiej. Krytycy dostrzegają w jego

się odnaleźć sens istnienia w czasach, gdy

Węgrzy i Wlosi, Slowacy i Chorwaci, Dal-

przez mocno wymurowaną ścianę ,,stabil-

zefem Wittlinem, z którym studiowal na

twórczości mitologizację Habsburgów.

,,świat zwichnąl sobie wszystkie stawy".

matyńczycy i Huculi, Czarnogórcy i Ukra-

nego życia".

Uniwersytecie Wiedeńskim.

Badacz twórczości Rotha D. Bronsen

Roth przedstawia ten hotel jako metaforę

ińcy-Rusini. Byli tu Żydzi i muzulmanie,

W tym czasie Brody byly przygranicz-

W 1922 roku poślubil Friederike Re-

podkreśla fakt, że miasto jego dzieciństwa

calej wyniszczonej powojennej Europy.

rzymscy katolicy i luteranie, grekokatolicy

nym miasteczkiem, bo sąsiedni Wolyń na-

ichler, z prostej rodziny galicyjskich Ży-

­ Brody, bylo dla jego najważniejszych

Setki tysięcy żolnierzy bez wiary, penetra-

i prawoslawni.

leżal do Rosji. Na ulicach slyszalo się cztery

dów, która byla nadzwyczajną pięknością.

utworów źródlem obrazów środowiska,

cja idei komunistycznych, ogólne moralne

W październiku 1986 roku w Brodach

języki: jidysz, ukraiński, polski i niemiecki.

bankructwo, powierzchnię nowego życia

na dziedzińcu gimnazjum im. Iwana Trusza

W rodzinnym domu przyszlego pisarza roz-

nagle opanowaly szumowiny socjalne:

odslonięto pomnik znanych uczniów i pro-

mawiano po niemiecku. Józef byl jedynym

cinkciarze, sutenerzy, spekulanci, wyrzut-

fesorów szkoly. Jest tam również imię Jó-

dzieckiem w ortodoksyjnej rodzinie żydow-

ki. Oto tlo, na którym autor mistrzowsko

zefa Rotha. W okresie niezależności Ukra-

skiej. Swego ojca, Nauma, nie znal ­ ten

maluje intymny świat wrażliwego i uta-

iny 8 października 2009 r. na frontonie

zwariowal jeszcze przed jego przyjściem

lentowanego bohatera z jego beznadzieją

gmachu przy ul. Czechowa 7 we Lwowie

na świat i przebywal gdzieś w klinice psy-

i niespelnioną milością.

uroczyście odslonięto tablicę pamiątkową

chiatrycznej, chociaż matka mówila Józefo-

,,Tam, gdzie żyje mi się źle ­ tam jest

Józefa Rotha, który mieszkal tu w latach

wi, że umarl. Istnieje wersja, że przyczyną

moja ojczyzna" ­ mawial Józef Roth, pa-

1913­1914 jako student Uniwersytetu

choroby ojca byly klopoty w pracy, gdy byl

rafrazując lacińskie powiedzenie. Przez

Lwowskiego.

komiwojażerem (agentem handlowym).

cale życie Rothowi towarzyszy uczucie

4 sierpnia 2019 r. w ramach projektu

Józef rozpocząl naukę w początkowej

nieuporządkowania, bezdomności, utraty

,,Bukowińsko-Galicyjska trasa literacka"

szkole barona Chirsza, z czasem kontynu-

korzeni. Pod naciskiem różnych okolicz-

w gimnazjum w Brodach odslonięto popier-

owal ją w Cesarsko-królewskim gimna-

ności pisarz zmuszony byl często zmie-

sie Józefa Rotha, autorstwa znanego lwow-

BRODY, DAWNA ULICA ŻYDOWSKA

zjum im. Arcyksięcia Rudolfa, gdzie dość

niać miejsce pobytu, przenosić się w inne

skiego rzeźbiarza Wolodymyra Cysaryka.