15

nr 6 (418) |31.03.­13.04.2023

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Domowe komediopisarstwo Aleksandra Fredry

,,Pokój:

wartościom wyksztalcil

Komediopisarz panuje nad

z jednej strony kanapa,

światami  przedstawionymi

Fredro w sobie na

w swych utworach, wpisu-

z drugiej stól okrągly (...)

wzorach molierowskich

jąc w klasyczne, oświeceniowe

w glębi fortepian" ­ taką

­ ustalono od dawna

jeszcze schematy konstrukcyj-

wskazówką sceniczną

w krytyce jego dorobku

ne, z wymyślonymi na modlę

zaczyna się Mąż i żona

komediopisarskiego.

romantyczną czy pozytywi-

Aleksandra Fredry. Kolejna

styczną idealizowanymi po-

jego komedia Śluby

Jeśli jednak poszerzyć jego

staciami  pierwszoplanowy-

panieńskie ­ podobną; tym

twórczość o poezję, jeśli posze-

mi (podupadlych ziemian i ich

progenitury z Pana Jowialskie-

rzyć dalej o jego memuarystykę

razem jest to ,,duży pokój

go, Zemsty czy Dożywocia), bar-

i publicystykę (nadal nieprze-

­ dwoje drzwi w glębi,

badane do końca) ­ to odsloni

dzo nowocześnie realistyczne

trzecie drzwi po prawej do

postacie drugoplanowe z Dam

się przed nami glębsza podstawa

pokojów pani Dobrójskiej,

i huzarów, Cudzoziemczyzny

owej pedagogii. To familiarność,

czwarte po lewej do pokoju

czy Gwaltu, co się dzieje: kom-

godząca w wyniesiony z oświe-

Gustawa". A jeszcze,

ceniowego domu sarkazm wobec

batantów zaborczych armii,

wszelkiej powagi celebrowanej

bylych konspiratorów, bylych

jak w Panu Geldhabie,

(także religijnej) z domową, we-

lwic salonowych, mocno już

sztuce poprzedzającej

wnętrzną potrzebą wiary, nie

wylinialych, ale też spsialych

dwie wymienione:

deklarowanej tylko, ale przeży-

urzędników galicyjskich, czy

,,tapicer przybija firanki",

wanej najglębiej. Jak w wierszu

odzyskujących podmiotowość

nie przeszkadzając

Pod portretem zmarlego syna:

chlopów, raczej na Szelę, niż

poruszaniu się po pokoju

,,Jest Bóg ­ mądrość niepoję-

na chlopomańskie awanse się

ta/ Nad światy rozpięta/ Niech

oglądających. Slychać już we

gospodarza ,,Komisantowi,

ludzką myślą czlowiek jej nie

fredrowskich utworach z dru-

Krawcowi, kupczykom,

mierzy/ Lecz w swą nicość wie-

giej polowy wieku zapowiedzi

kamerdynerom i lokajom".

rzy/ I w pierś się uderzy/ I wola

antymieszczańskiej komedii

mlodopolskiej, a to w Wielkim

w pokorze/ Niech się Twoja wola

czlowieku do malych interesów,

dzieje/ W Tobie skladam me

JAN MUSIAL

W

Wychowance czy wspomnianej

nadzieje/ Mój Ty dobry, dobry

Ostatniej woli.

Boże", które to przeslanie naj-

zdycha wspólczesny

cichsze (wiersz nie byl pisany do

czytelnik, jakież to

Aleksander Fredro jako wy-

publikacji) koresponduje prze-

biegający w przyszlość upra-

musialy być metra-

cież wyraźnie z finalem najglo-

wianego przez siebie gatunku

że owych pokojów (!), lecz dla

śniejszej komedii Fredry: ,,Niech

dramaturg, jako bez mala za-

autora i pierwszych czytelni-

się dzieje wola Nieba!/ Z nią się

powiadający Gabrielę Zapol-

nie gubi w swym ­ na miarę

ków oraz widzów teatralnych

ma innego zadania [...] jak strzec

zawsze zgadzać trzeba".

Pustakówki - szaleństwie lite-

byly one po prostu przestrze-

ską, a nawet Stanislawa Wy-

święcie w tajnikach serca wia-

Bogdan Zakrzewski, wni-

rackim (i co za autoironia w tej

niami tak naturalnymi, że nie

spiańskiego, to wcale nie za

rę swoją. [...] Stać zawsze przed

kliwy badacz tych dysonansów

kreacji!). Familiarna milość jako

wymagającymi dodatkowych

silna supozycja. Nie dostrzegli

nieprzyjaciólmi jak kamień

emocjonalnych naszego auto-

tlumaczeń. Byly przestrze-

tego kierunku ewolucji geno-

podwalina stosunków domo-

grobowy zamordowanego, jak

ra, cytuje relację jego żony Zofii

niami domowymi, w domowej

wych rozciąga się zresztą także

logicznej rówieśni (jak Sewe-

opoka, która martwością swoją

ze spotkania z ich synem, Ja-

topografii dworów czy dwor-

poza rodziców i dzieci. Ambroży

ryn Goszczyński), ale i później-

straszyć powinna na jawie i we

ków, jak w Ostatniej woli, gdzie

nem Aleksandrem, skazanym na

si (jak Henryk Barycz) krytycy

Jenialkiewicz, ,,wielki czlowiek

śnie nieprawych swoich zdo-

emigrację po udziale tegoż w re-

,,rzecz się dzieje na wsi, w ma-

do malych interesów" stryjecz-

Fredry, nie doceniający geno-

bywców. [...] Kajdany i śmiech

wolucji węgierskiej ­ ze spotka-

jętności jenerala"...

nym uczuciem czystym darzy

logicznej przebieglości poety,

znać się nie powinny".

nia w Paryżu w styczniu 1850

Domowe są także wszyst-

przecież bratanicę Matyldę, a ona

który świadomie wybral ko-

,,Kajdany i śmiech

roku, kiedy to: ,,ojciec odsunąl

kie przywolane i dalsze (z ko-

jego podobnym, chociaż przekor-

medię jako gatunek dramatur-

znać się nie powinny" ­

syna, który chcial mu się rzucić

medii dalszych) postacie sce-

nym, deklamując na koniec: ,,ile

giczny najsposobniejszy dla gry

na szyję, mówiąc: ,,pierwej po-

niczne.  Aleksander  Fredro

razy mi stryjaszek co poradzil, ja

z epoką - na jego warunkach.

jakże to autoironiczne

dziękuję Bogu" i sam rzucil się na

niewątpliwie świadomie za-

zawsze przeciwnie zrobilam".

Przenikliwie dojrzal on pod

podsumowanie

kolana, a wznióslszy ręce w górę,

praszal widzów teatrów Lwo-

Tak zakorzenione domostwa

maskami stylistyk okresów li-

jego wlaśnie dziela.

zlożyl glośną dziękczynną mo-

wa czy Warszawy, teatrów

są też ostoją świętego prawa go-

terackich caliznę niezmiennego

Jawi się ów sarkazm

dlitwę, dopiero potem przytulil

administrowanych, bądź tyl-

ścinności polskiej, której nawet

przez caly wiek dziewiętnasty

Fredry zasloną mylącą

ukochane dziecko do serca".

ko nadzorowanych i cenzuro-

zemsta nie jest w stanie naru-

uzależnienia kultury ­ z defi-

najpoważniejszych

wanych przez zaborcze wladze

szyć i zwaśnionym na amen

nicji wolnej ­ od niewolnej sy-

Nie bylby jednak

austriackie lub rosyjskie ­ na

Cześnikowi oraz Rejentowi wy-

tuacji politycznej, egzysten-

uczuć, przenikających

Aleksander Fredro

powrót do ich, owych widzów

trąca karabele z dloni. Wolaniem

cjalnej Polski. I realistycznie

duszę twórcy. Te

domów, które w najtragiczniej-

powszechnym o zgodę koń-

ocenil swoje możliwości w ka-

sobą, gdyby to nie

uczucia w jego

szych opresjach zewnętrznych

czy się zatem ta najslawniejsza

muflowanej walce ze zniewo-

ukochanej a przyszlej

komediach nie tracą

z komedii fredrowskich. Dalekie

pozostawaly polskie, a więc

leniem. Przecież także na wal-

żonie, o której

jednak nic z powagi,

wewnętrznie wolne, bo takie

echo tego odezwie się w ostatniej

kę bezpośrednią bylo go stać

poślubienie zabiegal

pierwotnie posiadanej.

z nich ­ ,,bajędzie dramatycznej"

byly rodziny polskie. Domo-

­ jako żolnierza napoleońskie-

ortodoksyjnie

Pierwsze z nich ­

Brytan Bryś, na Ezopową modlę

wość i rodzinność pozwala-

go czy obywatela galicyjskie-

dekadę z okladem,

upodobnionej. Aksjologia do-

ly dramaturgowi manifesto-

go, posla do Sejmu Stanowego,

rodziców do dzieci

mowa Aleksandra Fredry, zasa-

wać bez skrępowania polskość

z otwartą przylbicą występu-

gdyby jej wlaśnie nie

i dzieci do rodziców;

dzona na wspólnocie wartości,

nieskrępowaną; nawet jeśli

jącego przeciw austriackiej po-

dedykowal skrycie swej

zawsze jest bez mala

nienaruszalnej przez zewnętrz-

idealizowaną, to przecież nie-

lityce antypolskiej, sprawczyni

jednej z pierwszych

nabożne.

ne, wrogie sily, bo nie mającej

jednokrotnie  sarkastycznie

rabacji galicyjskiej, za co za-

i najprzewrotniejszej

dostępu do domowego miru Po-

przerysowywaną przez wyty-

placil więzieniem, a syn jego,

komedii ­ Męża i żony.

laków, kwitla zatem bezpiecznie

W najbezwzględniej kry-

kanie rodakom wad, w cieplym

Jan za udzial w powstaniu wę-

tycznie rysowanych postaciach,

w obrębie wybranego przezeń

jednak, bo domowym przeko-

gierskim ­ banicją. Na dluższą

Tak gorsząca - dla ówczesnej

począwszy od dorobkiewicza

gatunku dramatycznego. Byla

marzaniu się z nimi.

metę byla to jednak walka bez

publiczności - się okazala, że

kwintesencją jego przewrotnej

i kutwy Geldhaba oraz intere-

szans, dlatego wybral niedo-

Wlaśnie sarkazm, a nie

ukochany syn Jan zmienić mial

sownej córki jego, Flory (czego

pedagogii narodowej.

stępny dla tępoglowej polityki

pozowane rozdzieranie

potem jej final na bardziej straw-

ponoszą zaslużone konsekwen-

opór komediopisarza.

Tę pozornie

ny dla nadal czujnych stróży mo-

cje) stosunek tych obojga do sie-

Zszedlszy na poziom trudniej

szat w romantycznym

wewnętrznie

ralności; mianowicie, uznaną za

bie jest przecież budujący i kome-

dostępny dla polityki, poslugu-

stylu czy grubymi nićmi

najbardziej winną niemoralnej

diopisarz niczego mu nie ujmuje.

jącej się represjami i cenzurą ­

sprzeczną postawę

szyte moralizowanie

intrygi Justysię nie do... klasz-

Niejako równoważy tą nienaru-

poziom domu polskiego ­ mógl

­ ostentacyjnego

i pedagogizowanie

toru mieli odeslać Waclaw z Al-

szalną familiarnością pierwot-

zglębiać i rozwinąć aksjologię

szyderstwa

pozytywistyczne

fredem, lecz pogodziwszy się...

ną nabyte, indywidualne wady

nigdzie już wówczas niedostęp-

z zewnętrznych

jest stalą kanwą jego

splacić. Ale i tutaj odniósl poeta

glównych bohaterów. Takoż pan

ną tak, jak na polskich ziemiach

objawów cnót,

zza grobu zwycięstwo: wszak

Jowialski z niedwuznacznie ne-

rozebranych. Jej wykladnię wy-

utworów ­ przez

a równocześnie

tę pierwszą, intencjonalną fre-

gatywnie ocenianej przez autora

slowil jawnie w pisanym wsze-

wszystkie epoki,

lako do szuflady Aneksie do pa-

drowską amoralność staropolską

Pustakówki kocha swoją cór-

pokornego holdowania

w których przyszlo mu

miętnika Trzy po trzy: ,,Naród

jedynie zastąpila perfidniejsza

kę, ,,romansową glówkę" Helenę

ich wewnętrznym

tworzyć.

amoralność mlodopolska.

i tylko tej milości rodzicielskiej

ujarzmiony przemocą [...] nie