22

nr 5 (441) 15­25.03.2024

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Polski historyk Aleksander Czolowski

Bohaterem naszego

naukowy, pozytywnie oceniany

jeszcze za jego życia. Opubliko-

dzisiejszego artykulu

wal ponad 100 prac z dziedziny

będzie Aleksander

archeologii, sztuki, archiwistyki,

Czolowski (1865­1944),

muzeologii, wojskowości i krajo-

wybitny polski historyk,

znawstwa. Byl wylącznie czlon-

antykwariusz archiwista,

kiem towarzystw naukowych,

dyrektor Muzeum

unikając czlonkostwa w partiach

Historycznego miasta

politycznych. Jego wklad, jako

organizatora szeregu instytucji

Lwowa i Muzeum

muzealnych i uzupelniania ich

Narodowego im. Jana III

zbiorów, jest nieoceniony. Należy

we Lwowie.

tu też podkreślić jego ofiarność

w tworzeniu tych kolekcji.

Byl czlonkiem Polskiego To-

PETRO HAWRYLYSZYN

ALEKSANDER CZOLOWSKI, OK.

warzystwa  Gimnastycznego

1935 R.

K. Badecki (,,Lwowskie zbio-

,,Sokól" oraz czlonkiem wybra-

ry naukowe i muzealne". Lwow,

22 grudnia 1892 r. prezydent

nym wydzialu historyczno-

1932), podkreśla, że dzięki Alek-

miasta Lwowa Edmund Moch-

-filozoficznego Towarzystwa

KAMIENICA KRÓLEWSKA, DAWNA SIEDZIBA MUZEUM NARODOWE

sandrowi Czolowskiemu, ,,wy-

nacki i kustosz Archiwum miej-

Naukowego we Lwowie. Byl

IM. KRÓLA JANA III WE LWOWIE, RYNEK 6

bitnemu znawcy historii Lwowa,

skiego podpisują umowę, która

czlowiekiem rozleglej wiedzy.

wielkiemu milośnikowi zabyt-

uroczyście zapoczątkowala zalo-

osobistych zbiorów: 24 portrety

Ziemialkowskiej pomiędzy mu-

Dzięki jego staraniom w 1893

ków, początkowo archiwariu-

żenie Muzeum Historycznego m.

i 150 rodzajów broni i uzbroje-

zea lwowskie. W wyniku tego

roku powstalo Muzeum Histo-

szowi, a później dyrektorowi

Lwowa. Początkowo mieścilo się

nia. Dzięki mecenasom w latach

Muzeum Jana III otrzymuje 156

ryczne miasta Lwowa, a także

kilku miejskich muzeów powo-

ono w niewielkim pomieszczeniu

1912­1913 kolekcja sięgala już

nowych eksponatów.

Muzeum Narodowe im. kró-

lanych do życia dzięki jego ini-

w gmachu ratusza miejskiego. Po

prawie 2000 przedmiotów. M.

Gdy w 1915 r. Przemyśl okrą-

la Jana III. Bral aktywny udzial

cjatywie i pracy" ukierunkowalo

Wielkiej Wojnie w 1918 r. Mu-

Seńkiw przytacza interesujące

żyly wojska rosyjskie, kolek-

w bieżącym życiu miasta, w or-

się gminne kolekcjonowanie.

zeum przenosi się do dawnej Ka-

dane: ,,W 1912 r. po śmierci Lo-

cjoner Boleslaw Orzechowicz

ganizacji wystaw i zjazdów, pra-

W 1884 r. Czolowski ukoń-

mienicy Królewskiej przy Rynku

zińskiego zgodnie z testamentem

w obawie utraty kolekcji ukryl

cach Towarzystwa Milośników

czyl gimnazjum w Stanislawo-

6. Jego darczyńcą byl Wladyslaw

miasto otrzymalo na wlasność

część zbiorów i zwrócil się do

Przeszlości Lwowa i Polskiego

wie, po czym podjąl studia na

Loziński, polski powieściopisarz,

jego zbiory, mianowicie wielką

wladz Lwowa po pomoc. Wów-

Towarzystwa Historycznego.

Wydziale prawa Uniwersyte-

historyk i encyklopedysta, ba-

kolekcję miniatur. W 1914 r. do

czas Czolowski na 15 wozach

Czlonek-korespondent Towa-

tu Lwowskiego. Przeniósl się

dacz przeszlości kultury polskiej,

kolekcji dochodzą też pamiątki,

przewiózl pod ostrzalem kolek-

rzystwa Muzeum Narodowe-

wkrótce na Wydzial Filozoficz-

sekretarz Ossolineum, czlonek

które miasto wykupilo od jego

cję do Lwowa. Wdzięczny Orze-

go Polskiego w Rapperswilu od

ny uniwersytetu w Wiedniu.

Izby Panów austriackiej Rady

spadkobiercy, Walerego Loziń-

chowicz sprezentowal ją miastu

1897 roku. W kręgu jego zain-

W 1890 r. ukończyl studia na

Państwa. Przekazuje on 12 rycin

skiego, znanego gruntoznawcy

i stala się ona częścią Galerii

teresowań byly zarówno rządo-

Wydziale Filozoficznym Uni-

portretów lwowskich mieszczan

i geologa".

Miejskiej pod nazwą ,,Zbiory

we archiwa we Lwowie, jak też

wersytetu Lwowskiego, uzy-

i patrycjuszy oraz dwie pieczęcie

Aleksander Czolowski staral

Boleslawa Orzechowicza". Zgod-

klasztorne i cechowe. W lipcu

skując stopień doktora filozofii.

­ cechu mydlarzy i milicji lwow-

się w miarę możliwości uzu-

nie z wolą darczyńcy opieka nad

1905 wraz z Józefem Bialynią-

Byl uczniem prof. Liskego. Fran-

skiej z 1797 r. Kolekcję muzeum

pelniać zbiory. W chwili wybu-

kolekcją zostala powierzona

-Cholodeckim odkryl w pod-

ciszek Ksawery Liske (1838­

uzupelniają swymi darowiznami

chu I wojny światowej wielkość

Aleksandrowi Czolowskiemu.

ziemiach kościola w Witkowie

1891) ­ polski historyk, twórca

również inni. Dr Tadeusz Rutow-

zbiorów sięgala 10 tys. ekspo-

W latach 1921­1922 Czolow-

grobowiec Gertrudy Potockiej.

lwowskiej szkoly historycznej,

ski, znany historyk i eseista, pre-

natów. W czasie wojny kolekcję

ski pracuje w Moskwie i Peters-

W 1906 zostal sekretarzem za-

zalożyciel oraz pierwszy prezes

zydent miasta Lwowa poparl ini-

wywieziono do Krakowa i prze-

burgu w komisji ds. zwrotu dziel

lożonego wówczas Towarzystwa

Polskiego Towarzystwa Histo-

cjatywę przekazania na potrzeby

chowywano ją w podziemiach

sztuki przejętych przez Rosjan.

Milośników Przeszlości Lwowa.

rycznego (1886­1891).

Muzeum budynku przy Rynku 6.

Muzeum Narodowego. Należy

W tym czasie dyrektorem Ar-

Po wybuchu I wojny świato-

Historyk M. Seńkiw podkre-

W 1908 r. Rada miasta uchwali-

tu wspomnieć, że w r. 1915 Czo-

chiwum miejskiego, Muzeum

wej w roku 1914 zostal czlonkiem

śla: ,,Aleksander Czolowski, po

la decyzję o otwarciu tu Muzeum

lowski jako jeden z 37 zaklad-

historycznego i Muzeum Jana

Miejskiej Straży Obywatelskiej

otrzymaniu rekomendacji zna-

Narodowego im. króla Jana III.

ników wojsk rosyjskich zostal

III jest Karol Badecki. Dzialając

we Lwowie (sekcja IV w dziel-

nego historyka, literata i kolek-

Interesujące jest to, że Alek-

wzięty do niewoli. Wrócil z niej

spolecznie, przeprowadza upo-

nicy I). 8 marca 1925 zostal wy-

cjonera Wladyslawa Lozińskie-

sander Czolowski przekazal Mu-

w 1917 r. W 1919 organizuje po-

rządkowanie zbiorów muzeal-

brany na wiceprezesa Polskiego

go, zostaje w 1890 r. asystentem

zeum wiele pozycji ze swoich

dzial zbiorów baronowej Seleny

nych i zaklada katalog aktów

Towarzystwa Heraldycznego we

archiwariusza Lwowskiego ar-

dawnych Archiwum.

Lwowie. Zostal pochowany na

chiwum miejskiego, a z czasem

W 1904 r. magistrat wy-

Cmentarzu Lyczakowskim.

zostaje kierownikiem tej insty-

kupuje z rąk prywatnych Ka-

tucji. Z powodu ciasnoty po-

mienicę Czarną przy Rynku 4.

Na podstawie:

mieszczeń zbiory archiwalne

Po koniecznych remontach, 22

1. Dyr. Al. Czolowski prze-

nie byly uporządkowane. 246

września otwarto tu Muzeum

szedl na emeryturę. ,,Gaze-

ksiąg i aktów byly przemiesza-

Historyczne m. Lwowa. Dyrek-

ta Lwowska", s. 2, Nr 123 z 3

ne i dochodzilo do zniknięcia

tor Aleksander Czolowski na-

czerwca 1939.

2.  Ісаєвич  Я.  Чолов-

dokumentów i spisów inwen-

wiązywal wspólpracę z podob-

ський-Сас Александер //

tarzowych. Dlatego Czolowski

nymi placówkami za granicą,

Енциклопедія історії Укра-

swoją dzialalność rozpocząl od

organizowal konferencje na-

їни : у 10 т. / редкол.: В. А.

poszukiwania utraconych doku-

ukowe i wymianę doświadczeń.

Смолій (голова) та ін. ; Ін-

mentów, które przywracal przy

Przez dluższy czas Galeria

ститут історії України НАН

interwencji policji. W 1891 r. Ar-

miejska nie miala wlasnego lo-

України. К.: Наукова дум-

chiwum faktycznie zostalo zre-

kum. Dopiero po śmierci Wla-

ка, 2013. Т. 10: Т­Я. С. 554.

organizowane na nowo, a w 1892

dyslawa Lozińskiego magistrat

r. otwarto je dla badań nauko-

nabyl jego budynek przy ul.

3. Leszek Pudlowski. Pol-

wych. Dzięki dotacjom miejskim

Ossolińskich 3. Do dziś mieści

skie Towarzystwo Heraldycz-

dyrektor zaczyna wcielać w ży-

się tu Lwowska galeria sztuki.

ne. Zarys dziejów 1906­1939.

cie swe zamysly: gromadzone są

Aleksander Czolowski po-

,,Rocznik Polskiego Towarzy-

zbiory archiwalne, wydawane są

zostawil po sobie spory dorobek

stwa Heraldycznego". I (XII), s.

najstarsze źródla i kompletowana

161, 1993.

jest biblioteka archiwalna. Czo-

4. Pamiętnik IV zlotu so-

lowski planuje polączyć biblio-

kolstwa polskiego we Lwo-

tekę, archiwum i muzeum".

wie w dniach 27­29 czerwca

W 1891 objąl stanowisko ar-

1903. Lwów: Związek Polskich

chiwariusza, a następnie dyrek-

Gimnastycznych Towarzystw,

tora archiwum i podleglych mu

1904, s. 24.

5. Сеньків М. Фунда-

muzeów (w tym Muzeum miej-

тори і меценати львів-

skiego) we Lwowie, piastując to

ських музеїв кінці ХІХ ­

stanowisko aż do czerwca 1939,

початку ХХ століть http://

gdy przeszedl na emeryturę. Byl

dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/

także kolekcjonerem dziel sztuki

GRÓB ALEKSANDRA

CZARNA KAMIENICA WE LWOWIE. MUZEUM HISTORYCZNE MIASTA

handle/123456789/42765/42-

i jednym z inicjatorów utworze-

CZOLOWSKIEGO NA CMENTARZU

LWOWA. W 1940 R. ZBIORY MUZEUM ZOSTALY PRZEJĘTE PRZEZ

Senkiv.pdf?sequence=1

nia we Lwowie Galerii sztuki.

LYCZAKOWSKIM

UKRAIŃSKIE MUZEUM HISTORYCZNE WE LWOWIE, RYNEK 4, 2009 R.