25

nr 6 (442) 26.03.­15.04.2024

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Jak Stanislawów wychodzil z mroku

W miejskich kronikach

często widnieje data

13 stycznia 1897 r.

W tym dniu mieszkańcy

Stanislawowa oglądali

nowe osiągnięcie postępu

naukowo-technicznego

­ na dworcu kolejowym

zaplonęly elektryczne

żarówki. Ale prawdziwy

triumf elektryczności

nastąpil dopiero po

trzydziestu latach.

IWAN BONDAREW

Światlo braci Chowańców

Zrozumiale jest, że same z siebie żarów-

ki nie zaplonęly. Do tego potrzebna byla

POD KONIEC XIX W. ROBOTNICY WARSZTATÓW KOLEJOWYCH

elektrownia. Skladala się wówczas z trzech

PRACOWALI PRZY ŚWIETLE ELEKTRYCZNYM

dynamomaszyn o mocy 75 KM (koni mecha-

nicznych) wyprodukowanych w znanej firmie

,,Siemens & Halske". Glównym zadaniem elek-

trowni bylo oświetlenie peronów i placu przed

dworcem oraz doprowadzenie prądu do zakla-

ELEKTRYFIKACJĘ MIAST EUROPEJSKICH NA POCZĄTKU XX W.

dów kolejowych. Reszta Stanislawowa z naj-

KARYKATURZYŚCI PORÓWNYWALI Z PAJĘCZYNĄ

nowszych zdobyczy cywilizacji korzystać, nie-

elektryczne". Swą mocą przewyższala tę

stety, nie mogla.

elektryczne" oświetlalo już cale ulice: Ha-

Chowańców i obliczona byla na 80 kW.

Rozwój nastąpil dopiero w 1912 r., gdy

licką, Mazepy, Czornowola, Szewczenki

bracia Chowańcy wybudowali w samym

i Strzelców Siczowych. Ogólna moc sięgala

Jeżeli hotel ,,Union"

centrum miasta olbrzymią kamienicę (ob.

208 kW a liczba abonentów ­ 380. Kapitula

chwalil się pierwszą

Niezależności 4). Na górnych kondygnacjach

greckokatolicka pieniądze liczyla na worki.

windą, to ,,Austria"

mieścil się hotel ,,Union", na piętrze ­ restau-

Światla na okolicach

zaslynęla... niezwyklą

racja, a na parterze ­ popularna cukiernia

Krowickiego i olbrzymie sklepy. Ale to, co

W czasie, gdy większość mieszkańców

paradą. Wcześniej

najciekawsze ukryte bylo na podwórzu. Tam

Stanislawowa używala lamp naftowych,

wszelkie uroczyste

w niewielkiej przybudówce dzialala pierw-

w gminie Kniahinin - w wiosce, która bylo od-

procesje i defilady

sza w mieście prywatna elektrownia.

dzielną osadą, elektryfikacja szla pelna parą.

odbywaly się przy świetle

OD 1912 R. NA DZIEDZIŃCU HOTELU ,,UNION" DZIALALA PIERWSZA

Skladala się ona z dwóch generato-

Okolo 1912 r., równolegle z Chowańca-

PRYWATNA ELEKTROWNIA W STANISLAWOWIE

dziennym, ale to 3 stycznia

rów stalego prądu o mocy 50 kW. Wy-

mi, wybudowano tu niewielką elektrownię.

1919 r. odbyla się pierwsza

potrzeby jego garbarni ­ ówczesnego lidera

produkowala je również firma Siemens,

Mieścila się przy ul. Piastów, gdzie dziś

przedsiębiorstwa. Zwykli mieszkańcy nie

defilada przy świetle

stanislawowskiego przemyslu lekkiego.

która już pochlonęla kompanię Schukker-

stoi blok przy ul. Puluja 15. Nocny mrok na

mogli pozwolić sobie na taki zbytek. Na-

elektrycznym. I to jaka!

Rozszerzając swoją produkcję Margoszes

twerke i teraz występowala pod nazwą

ulicach rozświetlaly uliczne latarnie. Prąd

wet, gdyby mogli, to mocy prywatnych

,,Siemens-Schukkertwerke.

zakupil lokomobil ­ specjalny pojazd, który

Wówczas Stanislawów byl stolicą ZURL,

mialy też domki osiedla, które niczym nie

elektrowni nie starczyloby na elektryfika-

spalając węgiel kręcil generator i produko-

Dzięki wlasnej elektrowni hotel mógl

a hotel nazywal się ,,Odessa". W sali kina mia-

różnily się od wiejskich. Niestety epoka

cję calego miasta.

z dumą informować w reklamie, że każdy po-

lo miejsce posiedzenie parlamentu, poslowie

bycia w czolówce elektrycznej nie trwala

wal 240 kW mocy, której nie starczylo na-

Sytuacja zmienila się dopiero w 1930

tu dlugo. W czasie I wojny światowej front

wet do produkcji i wlaściciel zmuszony byl

kój posiada światlo elektryczne. Kamienica

zaś mieszkali w pokojach hotelowych. W tym

r. Wówczas uruchomiono stanislawowską

do kupna elektrowni, ale o ,,eksporcie" jego

przez pewien czas stal na linii Bystrzycy

Chowańców miala cztery piętra i byla pierw-

dniu glosowano nad kwestią polączenia się

miejską elektrownię, którą budowano dwa

prądu mowy być nie moglo.

szym ,,drapaczem chmur" w mieście. Aby

z URL. Decyzję o przylączeniu podjęto i z tej

Solotwińskiej. Elektrownia znalazla się

lata. Magistrat przeznaczyl na to kolosalne

W latach 20. XX w. energię elektryczną

okazji o godz.19:00 wieczorem przed hotelem

w centrum walk i zostala częściowo znisz-

goście hotelowi nie wspinali się po schodach,

pieniądze, wykupil dzialkę w dzielnicy Kolo-

miala miejsce defilada wojskowa ­ pierwsza

czona ogniem artylerii. Resztę rozebrali

produkowalo w Stanislawowie trzydzieści

hotel zostal wyposażony w windę. Natural-

nia (okolice dzisiejszej ul. Industrialnej). Miej-

rosyjscy żolnierze, którzy stacjonowali

subiektów. Oprócz już wspomnianych nie-

w historii polączonej republiki. Na balkonie,

nie ­ również elektryczną. Wcześniej w Sta-

sce obrano w pobliżu torów kolejowych, by

wielkie generatory posiadaly: rzeźnia miej-

obok. Po wojnie już jej nie odnowiono.

nislawowie wind nie bylo w ogóle.

oświetlonym przez dwa potężne reflektory,

można bylo dowozić materialy i urządzenia.

ska, kilka mlynów, tartak parowy, Kasa Cho-

Kolejną ,,jasną plamą" byla fabryka

stal prezydent Hruszewski, a od strony ul.

Sąsiedzi z zazdrością spoglądali na ho-

Przed kupnem silników Diesla odby-

rych i nawet kamienica Hauswalda.

Lipowej maszerowaly kolumny piechoty,

spirytusu i drożdży Libermana, która mia-

tel, który o zmroku lśnil jak noworoczne

lo się coś w rodzaju konkursu. Wybrano

kawalerii, artylerii i orkiestra wojskowa.

la wlasną elektrownię. Od 1925 r. zaczęla

drzewko. Po I wojnie światowej Chowańcy

produkcję wiedeńskiej firmy ,,Deutz". Ale

Koniec epoki malych

Świadkowie opisują, że defiladę oświetlaly

zasilać Kniahinin.

zrozumieli, że oprócz drukarni i uslug ho-

wtrącilo się tu Ministerstwo finansów,

elektrowni

lampiony i pochodnie.

Ale rekord mocy należal do prywatnej

telowych zarabiać można też na sprzedaży

które zmusilo magistrat zakupić produkcję

elektrowni Margoszesa. Zostala urucho-

Jak twierdzi krajoznawca Mychajlo

prądu. W 1918 r. do ich elektrowni podlą-

Kto przede wszystkim pobieral

gdańskiej stoczni. Później nie raz żalowano

miona w 1928 r. i pracowala wylącznie na

Holowatyj, pod koniec lat 1920. ,,Światlo

czyl się Bank Austro-Węgierski, mieszczą-

wówczas prąd? Hotele, banki, urzędy,

tej decyzji ­ dostarczenie silników z Gdań-

cy się przy obecnej ul. Hruszewskiego 4. Da-

ska opóźnilo się o caly rok i jakość ich byla

lej podlączono kolejne banki (Niezależności

nie najlepsza.

19), kasyno Mieszczańskie (Niezależności

Z generatorami poszlo lepiej, bo dostar-

12), Radę Powiatową (Mickiewicza 4) i kilka

czyla je niemiecka firma ,,Brown Boveri",

innych urzędów.

która punktualnie wywiązala się z warun-

Tym sposobem w latach 1920. caly

ków kontraktu. Dostarczono trzy genera-

obecny deptak i przylegle ulice byly oświe-

tory o ogólnej mocy 1080 kW. Z czasem te

tlone dzięki elektrowni braci Chowańców.

parametry wzrastaly w zależności od dolą-

Możliwe, że ze względu na to starszy z bra-

czania kolejnych abonentów. Jeżeli w 1931 r.

ci, Waclaw, zostal w 1924 r. burmistrzem

elektrownia miala 2000 klientów, to w 1936

Stanislawowa.

r. bylo ich już 10 359.

Wraz ze wzrostem liczby klientów elek-

Pod patronatem biskupa

trownia miejska eliminowala prywatnych

Chowańcy jednak niedlugo cieszyli

konkurentów. W 1930 r. zlikwidowano elek-

się elektrycznym monopolem swego za-

trownię w szpitalu wojskowym, która rów-

kladu. Już w następnym 1913 r. o sto me-

nież sprzedawala prąd; w 1932 zamknięto

trów dalej wybudowano hotel ,,Austria"

,,Światlo elektryczne", a w 1936 r. zaprze-

(ob. ,,Dniestr"). Należal on do kurii grec-

stala dzialalności elektrownia w domu bra-

kokatolickiej, na czele której stal biskup

ci Chowańców.

Hryhorij Chomyszyn. Mial on dobrych

Dziś spadkobiercą miejskiej elektrow-

doradców, którzy mu podpowiedzieli, by

ni jest Towarzystwo Akcyjne ,,Prykarpa-

do kamienicy dobudować dodatkowe po-

toblenergo". Za datę jego zalożenia uzna-

mieszczenie na generator. Otóż pod koniec

je się 16 sierpnia 1930 r. ­ to w tym dniu

tegoż roku Stanislawów otrzymal kolejną

z elektrowni miejskiej poplynąl pierwszy

URUCHOMIENIE PIERWSZEJ MIEJSKIEJ ELEKTROWNI ZAPOCZĄTKOWALO MONOPOL NA PRĄD

prywatną elektrownię o nazwie ,,Światlo

prąd.