14

nr 12 (448) 28.06.­15.07. 2024

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Marcin Wiatr: Galicja jest jakby ponad

to wszystko, co nas otacza

Nie tak dawno

Europy Środkowo-Wschodniej: ję-

niż normalne nogi. Nic dziwnego, że

Milości moja, gdzież są, dokąd idą

w Drohobyczu oraz

zyków urzędowych, wlasnych szkól

w tych nadliczbowych stawach za-

Blysk ręki, linia biegu, szelest grud ­

we Lwowie odbyla się

i uniwersytetów, udzialu w decyzjach

lamują się żalośnie i to nie tylko na

Nie z żalu pytam, ale z zamyślenia.

politycznych, realizacji wlasnych

boki, ale i ku przodowi i we wszyst-

prezentacja książki

Tak, chyba jest tak, że spotkania takie

aspiracji kulturowych, poczucia pod-

kich kierunkach. Edzio porusza się

polskiego i niemieckiego

jak te z Drohobyczem i w Drohobyczu

stawowego poziomu podmiotowości.

tedy przy pomocy dwóch szczudel,

historyka Marcina Wiatra

można opisać jedynie w wierszach...

Tego wszystkiego, co w historii Galicji

szczudel doskonalej roboty, pięknie

,,Literacki przewodnik po

konfliktowe, nie należy więc lekce-

na mahoń politurowanych. O tych

Galicji. Podróżując przez

Co opowiadal Pan i co jest naj-

ważyć. A jednak ten region oferowal

szczudlach schodzi codziennie na

Polskę i Ukrainę".

ważniejsze, co musimy wie-

również wiele form tożsamości, któ-

dól kupować gazetę i to jest jedyny

dzieć i rozumieć o Galicji, nie

re nie musialy się wykluczać. Ważne

jego spacer i jedyne urozmaicenie.

tylko literackiej?

jest więc to, aby zwrócić uwagę na te

Przykro jest patrzeć na jego przepra-

Z Marcinem Wiatrem

Mnie się wydaje, że Galicja to nie tyl-

aspekty historii Galicji, które jedno-

wę przez schody. Jego nogi wybocza-

rozmawial

ko w sensie literackim jest nieco inna

tylko w sensie geograficznym. Jest

czą nas do dziś, nie tracąc z oczu wielu

ją się nieregularnie to w bok, to ku

Leonid Golberg.

planeta albo, mówiąc językiem pilkar-

jednak taka stacja, która jako źró-

przyczyn historycznych podzialów.

tylowi, zalamują się w niespodzia-

skim, liga mistrzów. Galicja wymyka

dlo rozumienia Galicji jest niemniej

nych miejscach, a stopy, jak kopyta

Dziś porozmawiamy o tej pracy,

Jakie miejsce posiada w prze-

się z granic i ograniczeń geograficz-

istotna. To stacja o nazwie ,,wieloję-

końskie, krótkie i wysokie, stukocą

o fenomenie Galicji, z jej auto-

wodniku miasto Franki i Schul-

nych, jest jakby ponad to wszystko, co

zyczna literatura". Co prawda, loko-

jak klody po deskach. Ale znalazlszy

rem. Niedawno byl Pan w Dro-

za? O jakich postaciach musimy

nas otacza. Z reguly, kiedy myślimy

motywę, która przez niemal 150 lat

się na plaszczyźnie, Edzio zmienia

hobyczu, gdzie prezentowal

wiedzieć więcej?

czy opowiadamy o Galicji, powraca-

po wytyczonych przez Austriaków

się niespodziewanie. Wyprostowu-

swoją książkę o Galicji. Jakie są

my do tych konkretnych przestrzeni

torach ciągnęla wagoniki z nazwą

Może to tylko przypadek, który za-

je się, tors jego wzdyma się okazale,

glówne wrażenia z drugiej wi-

geograficznych, tak jakby nie dalo się

,,Galizien" dawno już, bo grubo ponad

wdzięczam skladowi książki, ale jeśli

a cialo bierze rozmach. Wspierając

zyty w tym mieście?

napić wody bez odnalezienia źródla,

sto lat temu, odstawiono na boczny

do niej zaglądnąć ­ do czego bardzo

się na szczudlach jak na poręczach,

Trudno oddać te wrażenia, bo to coś

z którego wyplywa. To w końcu bardzo

tor. Ale Galicja żyje nadal ­ w lite-

serdecznie zachęcam ­ to okazuje się,

wyrzuca daleko przed siebie nogi,

więcej, to rodzaj przeżycia, które

ludzkie ­ bo czlowiek jak ptaki powra-

raturze, bo to ona ożywia ten region

że Drohobycz zajmuje rzeczywiście

które uderzają z nierównym tupo-

wykracza poza doświadczenie da-

ca w te pierwsze, w te konkretne stro-

kulturowy w calej gamie barw.

centralne jej miejsce (str. 152­ 87).

tem w ziemię, potem przenosi szczu-

nej chwili. Trzeba by je chyba spisać

ny świata, który niegdyś przytulil go

Każdy, kto zaglębia się w literaturę ga-

To oczywiście nie musi nic znaczyć.

dla z miejsca i z nowego rozmachu

w jakimś dzienniku, może to kiedyś

do siebie i oswoil z wielkim darem, ja-

licyjską, przekracza próg zapoznanego

Ale znaczy, przynajmniej dla mnie

znów wyrzuca się z mocą naprzód.

uczynię, choć uważam, że pisania

kim jest życie. Tak więc gdy myślimy

świata z dzielami napisanymi w języ-

jako wnuka drohobyczanina uro-

Takimi rzutami ciala zdobywa on

nie powinno się traktować jak jakiejś

o Galicji, to zwykle sięgamy do tych

ku polskim, niemieckim, ukraińskim,

dzonego w tym mieście w 1929 roku,

przestrzeń".

nonszalancji, winno się to robić tyl-

historycznych i geograficznych kon-

w jidysz i ­ czy to nam się podoba, czy

a więc niemal sto lat temu. Tak więc

Pamiętam, że gdy po raz pierwszy,

ko, jeśli się czuje, że dzięki temu da

kretów bylej krainy monarchii Habs-

nie ­ także po rosyjsku. Ale pamiętaj-

Drohobycz to także miasto mojego

jeszcze jako chlopiec czytalem to opo-

się w innych poruszyć jakichś glaz

burgów, rozciągającą się mniej więcej

my, że narodziny Galicji opieraly się

dziadka, to także miasto, gdzie mam

wiadanie, mialem lzy w oczach, ale

emocji, a przez to ubogacić kogoś ja-

od Oświęcimia na zachodzie po mia-

na akcie przemocy z 1772 roku, czyli

poczucie bycia u siebie. Może rze-

bylem niesamowicie dumny z Edzia,

kąś napisaną myślą, obrazem, wzru-

steczko Brody na wschodzie, od No-

pierwszym rozbiorze wielonarodo-

czywiście jest już tak, że wartość

kiedy ten poszkodowany przez los

szyć. A co do mojej wizyty w Dro-

wego Sącza i Zakopanego na poludniu

wego bytu państwowego, jakim byla

ma tylko to, co czlowiek utracil. To

mlody czlowiek nagle wyprostowuje

hobyczu, to muszę powiedzieć, że tu

po Zamość na pólnocy, z Krakowem,

Rzeczpospolita. Ten fakt wielokrotnie

nie jest kwestia tęsknoty do miejsca

się, a ,,tors jego wzdyma się okazale".

odczuwam z jakąś zdwojoną mocą, że

Lwowem i ­ oczywiście ­ z Drohoby-

powodowal napięcia na tle etnicznym

­ choć i taki fenomen nie jest nam

Tak wlaśnie trzeba żyć, każdy z nas

są takie spotkania, takie rozmowy,

czem na czele... Mamy więc na myśli

i politycznym w ciągu następnego

jako ludziom przecież obcy ­ ale do

ma jakichś powód i do wstydu, i do

takie obrazy zapisujące się w naszym

region, który jako jednostka admini-

póltora wieku. Galicyjski tygiel znal

ludzi, także tych, którzy są wytwo-

żalu, ale i do dumy, i pięknie jest pa-

odczuwaniu rzeczywistości, które

stracyjna powstal pod koniec XVIII

swoje niemieckie, polskie, ukraińskie,

rem literackiej wyobraźni Schulza.

trzyć na ludzi, którzy potrafią wal-

aktywizują w nas nieznane dotąd po-

wieku i który po I wojnie światowej

żydowskie, a nawet czeskie ,,twierdze".

Weźmy choćby opowiadanie ,,Edzio"

czyć o zachowanie godności, zacho-

klady energii, świadomości, refleksji.

zniknąl na zawsze ­ a tak przynaj-

Byly wsie i kolonie (jak u Niemców,

z ,,Sanatorium pod klepsydrą". Kiedy

wanie prawa do bycia takimi, jakimi

Być może także uczuć, których szept

los czy Stwórca ich stworzyl czy ja-

mniej się moglo wydawać.

Czechów, Rusinów/Ukraińców i Hu-

je czytam, mam wrażenie, że ten bo-

zwykle zagluszany jest codzien-

kimi po prostu chcą być. To nie zna-

Kiedy trzy lata zabieralem się za pi-

culów), niezliczone sztetle (red. jest to

hater towarzyszy mi już od zawsze,

nością spraw i zmartwień, przede

czy, że wtedy wszystko się nam jakoś

sanie ,,Literackiego przewodnika po

male skupisko miejskie zachowujące

bo przecież samo to, z czym się Edzio

wszystkim cierpień tego świata. Ja

pouklada, bo czasem się nie pouklada,

Galicji", wiedzialem, że to przedsię-

tradycyjną obyczajowość żydowską),

zmaga, przypomina niejednemu z nas

a ich sam Edzio ­ co slychać na caly

w każdym razie mam wrażenie, że za

wzięcie zaprowadzi mnie do waż-

ale też większe czy mniejsze miasta

naszą ludzką kondycję przepelnioną

Drohobycz ­ klóci się ze swoimi do-

każdym razem, kiedy jestem w Dro-

nych miejsc w historii Europy. Nawet

jak Zakopane, Tarnów czy Drohobycz,

fizycznym bólem, pelnym samotno-

mownikami i śpiewa, choć talentu

hobyczu, coś we mnie umiera i coś

jeśli ów ponadnarodowy byt zwany

no i oczywiście dwie metropolie no-

ści, ale i woli walki, a także zachowa-

pewnie nie ma za grosz. Ale ma wolę

rodzi się na nowo. A powracam tu nie

Monarchią Habsburgów nie istnieje

woczesności, Kraków i Lwów z ich

nia nawet najmniejszej resztki ludz-

życia i docenia to, co w nim najprost-

tylko przecież fizycznie, bo i zdarza

już w swojej dawnej formie z jej kul-

uniwersytetami i kosmopolitycznymi

kiej godności. No, zerknijmy więc do

sze i chyba najbardziej autentyczne.

się, że i w snach, a na pewno za każ-

turową, etniczną i religijną różno-

elitami. A jednak te metropolie, szcze-

Edzia ­ albo spójrzmy w lustro: ,,Edzio

Bycie i walka o godność każdej formy

dym razem, kiedy sięgam po wielką

rodnością, to jednak on wciąż tu jest

gólnie od polowy XIX wieku, staly się

ma sklonność do korpulencji, jedna-

bytu.

literaturę, która wyszla z tego mia-

u siebie, w domu. W historii samego

arenami zmagań nacjonalistów. Po-

kowoż nie do tej gąbczastej i mięk-

Jeśli natomiast wrócić do pytania

sta i która nadal ma naszemu światu

choćby XX wieku nie brakuje ,,ga-

szczególne grupy etniczne coraz bar-

kiej formy, ale raczej do atletycznej

o drohobyczan, którym należy się

coś ważnego do powiedzenia. Może

licyjskich stacji", na których każdy

dziej oddalaly się od siebie. Polacy

i muskularnej odmiany. Jest on sil-

pamięć i popularyzacja, a może i od-

to wlaśnie dlatego zawsze chcialem

pociąg przemierzający mapę histo-

i Rusini/Ukraińcy w Galicji przyjęli

ny w ramionach jak niedźwiedź, cóż

krycie na nowo, to jest nią z pewno-

opowiedzieć moje odczytywanie ta-

rii Europy i świata musi się zatrzy-

nacjonalistyczny ton dialogu, aby ich

z tego, kiedy nogi jego, calkiem zwy-

ścią Maurycy/Ephraim Moses Lilien,

kiego regionu jak Galicja? Bo ta lite-

mać. Jedna z nich to oczywiście sta-

postulaty uslyszano także w Wiedniu,

rodniale i bezksztaltne, są niezdatne

wielki grafik, malarz, fotograf, prze-

ratura, która stąd wyplynęla w świat

cja o nazwie Auschwitz. Jak napisala

gdzie zapadaly przecież najważniejsze

do użytku. Nie wiadomo wlaściwie,

konany syjonista, autor ilustracji do

i w przyszlość, w jakichś sposób po-

niemiecka historyk i publicystka Ve-

decyzje. Ale warto dostrzec, że kon-

gdy się patrzy na nogi Edzia, na czym

książek, w tym do wydanej w 1914

ruszyla i mnie, pootwierala jakieś

rena Dohrn w swojej książce ,,Podróż

flikty nad rzekami Prut, Zbrucz i San

polega to dziwne kalectwo. Wyglą-

roku Biblii w tlumaczeniu Martina

tam drzwi i okna świata, który mnie

do Galicji", Oświęcim ­ Auschwitz

rozpalaly się wokól kwestii podob-

da to tak, jakby mialy one za wiele

Lutra. Jego ilustracje zdradzają nie

zajmuje. Być może jest i tak, że i ta ga-

jest ostatecznie ,,bramą prowadzą-

nych do tych, jakie tlily się na obrze-

przegubów, między kolanem a kost-

tylko wielkiego artystę, ale i czlo-

licyjsko-drohobycka literatura spo-

cą do Galicji". To prawda. Prawda nie

żach innych ówczesnych imperiów

ką, co najmniej o dwa stawy więcej

wieka, który ufal w silę marzeń i byl

wodowala, że gdy w marcu 2024 roku

zaangażowanym ­ także artystycz-

­ w czasie szczególnie trudnym, bo

nie ­ syjonistą. To on jest autorem

przecież w stanie wojny, jaką rozpę-

znanego zdjęcia Theodora Herzla

tala Rosja, przyjechalem do Drohoby-

zrobionego na balkonie hotelu ,,Drei

cza, pomyślalem o wierszu Czeslawa

Könige" podczas kongresu syjoni-

Milosza ,,Spotkanie", który powstal

stycznego w Bazylei. 23 maja tego

w 1937 roku:

roku minie dokladnie 150 lat, gdy

przyszedl na świat w tym mieście,

Jechaliśmy przed świtem po zamarzlych

a w lipcu przyszlego roku minie do-

polach,

kladnie sto lat od jego śmierci. Jego

Czerwone skrzydlo wstawalo, jeszcze noc.

grób, który na szczęście przetrwal

pożogę narodowego socjalizmu, do

I zając przebiegl nagle tuż przed nami,

dziś się zachowal w mieście, w któ-

A jeden z nas pokazal go ręką.

rym mieszkam, w Braunschweigu.

Kto wie, czy gdybym jako chlopak

To bylo dawno. Dzisiaj już nie żyją

trafil na jego rysunki, nie poszedlbym

Ni zając, ani ten, co go wskazywal.