23

nr 6 (466) 28.03.­14.04.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Sila woli przezwycięża wszystko

Niezwykla historia życia Benedykta Dybowskiego

Przyrodnik, podróżnik,

liczne wyzwania. Walcząc z klopotami oraz

20-letnią Heleną Lipnicką. Jako mąż i ojciec

odkrywca, niestrudzony

ekstremalnymi warunkami pogodowymi,

musial odrzucić niektóre swoje kawalerskie

naukowiec, lekarz,

niezlomni badacze dotarli do Blagowiesz-

przyzwyczajenia i więcej czasu poświęcać

spolecznik i wizjoner, autor

czeńska, gdzie prowadzili swoje badania.

rodzinie i dzieciom: Halinie, Janinie i Wlady-

blisko 400 prac i artykulów

W trakcie podróży spotkali się z rosyjskim

slawowi. Po przejściu na emeryturę w 1906

naukowych, odkrywca

generalem Afanasjewem, który odmówil im

roku przeniósl się z calą rodziną do willi

kilkudziesięciu gatunków

wsparcia i nie okazal żadnego zrozumienia

zwanej ,,Bialym Dworkiem" i tam otworzyl

dla ich naukowych celów, a ponadto stwier-

swój gabinet, a nawet prywatne muzeum.

zwierząt ­ Benedykt

dzil, że badania fauny morskiej są obowiąz-

Z pasją wracal do swoich badań, pisal ko-

Dybowski. Za dzialalność

kiem innych krajów.

lejne prace z anatomii porównawczej, syste-

niepodleglościową oraz

Mimo trudności, ci trzej polscy nie-

matyki i antropologii. Zastanawial się także

udzial w powstaniu

ustraszeni zeslańcy zdolali zakończyć

nad planem odnowy Europy, by przeciw-

styczniowym zostaje zeslany

badania nad morzem i szczęśliwie wrócić

dzialać przemocy, nierówności spolecznej

na Sybir i tu gdzie życie

do Irkucka, a stamtąd po raz drugi nad

i walczyć z różnego rodzaju nalogami. Wie-

wielu polskich zeslańców

Bajkal. Tym razem Dybowski i Godlewski

lokrotnie podejmowal temat szkodliwości

się kończylo, dla niego

zbudowali przenośny domek, który stal

picia alkoholu, podkreślając jego zly wplyw

się... zaczęlo. Przebywając

się ich mobilną bazą badawczą na lodzie

nie tylko dla zdrowia, ale i na moralność.

na tej ,,nieludzkiej ziemi"

jeziora. Skonstruowany z desek obitych

Wypowiadal się też na temat nierówności

pokazal, że nie tylko

grubym filcem domek byl wyposażony

plci i cenil kobiety za ich altruizm ­ poświę-

można tam przetrwać,

w żelazny piecyk, który zapewnial cieplo

cenie dla rodziny. Uważal, że należy zerwać

ale nawet dokonać wielu

podczas syberyjskiej zimy. Male okienka

z przesądami i pozwolić kobietom na zdo-

odkryć i zeslanie zamienić

z wojlokowymi zaslonkami chronily przed

bywanie wyksztalcenia. Mial więc wklad

w twórcze życie.

wiatrem. Umieszczony na plozach bez

w rozwój polskiej filozofii ­ ,,pragnąl wycho-

Benedykt Dybowski urodzil się 12 maja

większego trudu mógl się przemieszczać,

wać spoleczeństwo postępowe, wolne od

1833 roku w Adamarynie w powiecie miń-

co pozwalalo badaczom na eksplorację

rozlewu krwi, wyzysku, klamstwa i obludy;

skim (obecnie Bialoruś), w rodzinie o ko-

różnych obszarów jeziora bez konieczno-

spoleczeństwo moralne z równym prawem

rzeniach wielkopolskich. Od wczesnych lat

ści powrotu na ląd. Na noc byl mocowany

dla kobiet, szacunkiem dla innych narodów

ze szczególnym upodobaniem traktowal

do kotwicy, a pod plozy podkladano dlu-

i wyznań".

przyrodoznawstwo. Skończyl gimnazjum

gie żerdzie w przypadku silnego wiatru,

Jego osiągnięcia zostaly docenione na

w Mińsku, a po maturze studiowal nauki

który mógl go wywrócić. Ten przenośny

calym świecie, a holdy i wyrazy uznania

lekarskie i przyrodnicze na uniwersytecie

domek zapewnial nie tylko względną wy-

plynęly zarówno od polskich uczonych,

w Dorpacie (obecnie Tartu w Estonii). Mimo

godę i bezpieczeństwo, ale także stano-

jak i zagranicznych instytucji. Niezwykle

wyjątkowych zdolności oraz świetnych

wil laboratorium oraz bazę logistyczną,

wzruszający gest wdzięczności otrzymal

wyników w nauce za sekundowanie w po-

z której naukowcy przeprowadzali swoje

od ludności Wyspy Beringa, która z okazji

jedynku zostal wydalony z uczelni i zmu-

badania Bajkalu, tworząc tym samym jed-

jubileuszu 45-lecia pracy naukowej prze-

szony byl kontynuować studia najpierw we

ną z pierwszych mobilnych stacji badaw-

slala ukochanemu doktorowi unikalny

Wroclawiu, a potem w Berlinie, gdzie uzy-

czych w historii badań polarnych.

eksponat ­ szkielet krowy morskiej, wytę-

BENEDYKT DYBOWSKI

skal stopień doktora medycyny i chirurgii.

W 1876 roku po dlugich latach zeslania

pionej już w 1768 roku.

Po powrocie do Dorpatu mial ambitne

samym zakwestionowal wcześniejsze

nieznanych gatunków ryb, mięczaków,

Benedykt Dybowski szczęśliwie wrócil do

Wielki badacz za swoje wszechstronne

plany badawcze, m.in. wyprawę do Mada-

tezy rosyjskich naukowców.

skorupiaków, robaków i gąbek. O osią-

Warszawy. Zmiana statusu, z ,,przestępcy"

zaslugi w sierpniu 1921 roku otrzymuje

gaskaru. Jednak los kieruje go w wydarzenia

Pierwsze lata na Syberii Dybowski spę-

gnięciach Benedykta Dybowskiego bylo

na uznawanego naukowca, byla nie tylko

Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Od-

polityczne i angażuje mlodego naukowca do

dzil w miejscowościach Siwakowa i Czyta,

coraz glośniej, a on sam znalazl się w cen-

osobistym sukcesem, ale też znakiem

rodzenia Polski, a siedem lat później zosta-

konspiracyjnej dzialalności patriotycznej.

gdzie zacząl badać lokalną faunę. W Czycie,

trum uwagi naukowej szczególnie za spra-

zmian w jego życiu i karierze. I chociaż

je Honorowym Obywatelem Lwowa.

Za udzial w manifestacji po raz pierwszy

mimo statusu więźnia, otrzymal pozwolenie

wą swojej teorii pochodzenia Bajkalu, jak

otrzymal kilka propozycji wspólpracy,

Mimo wielu przykrych doświadczeń, ja-

zostal aresztowany. Pomimo wielu prze-

na praktykę lekarską, co pozwolilo mu zdo-

i odkryć dotyczących masowego śnięcia

on marzyl o wyprawie na ...Kamczatkę.

kie przyniosly mu lata wojny i prześladowań,

ciwności Dybowski realizowal swoją na-

być szacunek i życzliwość mieszkańców,

ryb, zwlaszcza golomianki. Udowodnil, że

Wkrótce otrzymal zgodę i stanowisko le-

Dybowski pozostal wierny swej pasji nauko-

ukową i spoleczną dzialalność. Otrzymal

a oni jak tylko mogli odwdzięczali się temu

ryba ta jest żyworodna i ginie po wydaniu

karza w Pietropawlowsku. Po pólrocznej

wej. Pracowal niestrudzenie aż do końca ży-

także propozycję objęcia katedry zoologii

powszechnie szanowanemu Polakowi. Na-

potomstwa, stąd pojawianie się martwych

podróży dotarl na miejsce, gdzie udzielal

cia, zachowując świeżość umyslu i energię

na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niestety,

wiązal kontakt z ornitologiem Wiktorem

okazów na powierzchni jeziora. Jednak-

nie tylko bezplatnych porad medycznych,

nawet w podeszlym wieku. Jego dziedzictwo

z powodów politycznych rząd austriacki

Godlewskim, również politycznym zeslań-

że, mimo sukcesów, praca nad zebranym

ale zajmowal się również dzialalnością

to nie tylko imponujący dorobek naukowy,

nie zatwierdza tej nominacji i ostatecznie,

cem, który stal się jego pomocnikiem w pro-

materialem byla niezwykle żmudna, cza-

humanitarną ­ zalożyl szpitale dla trędo-

to przede wszystkim przyklad szlachetnej

w 1862 roku po opuszczeniu aresztu, Dy-

wadzeniu dzialalności badawczej. Ich praca

sochlonna i wymagająca cierpliwości. Do-

watych, zwalczal epidemie, wprowadzal

i niezlomnej postawy czlowieka ­ naukow-

bowski podejmuje pracę profesora zoologii

ca i patrioty. Wielu ówczesnych osobistości

wymagala niezwyklej wytrzymalości, ale

datkowo musial walczyć z trudnościami

szczepienia ochronne i próbowal polep-

w Szkole Glównej w Warszawie. Tutaj nie

bylo pod wrażeniem jego odkryć, ekspedycji

dzięki przyjaźni i zrozumieniu udawalo im

finansowymi i oporem uczonych, którzy

szyć los tamtejszym mieszkańcom, czę-

tylko z zapalem prowadzil wyklady, ale

i dzialalności humanitarnej.

się przetrwać niejedną trudną sytuację. By

podważali wartość jego pracy. Mimo tych

sto glodującym. Z myślą o nich zalożyl

także wspólpracowal z Centralnym Komi-

W swoim pamiętniku napisal: ,,Żadne

kontynuować badania prosil o zmianę miej-

przeciwności Dybowski zyskal uznanie

hodowlę kóz i królików, natomiast dla

tetem Narodowym i jako emisariusz po-

przeciwności mnie nie zrażą, w pól drogi

sca zamieszkania. Kiedy wreszcie przyszlo

w Irkucku i otrzymal zloty medal za bada-

Aleutów, zasiedlonej ludności z wyspy Be-

nie stanę i nie spocznę, dopóki nie doko-

wstania styczniowego wiele podróżowal,

pozwolenie, razem z Wiktorem osiedlil się

nia nad fauną ,,świętego morza Buriatów".

ringa, kupil z wlasnych pieniędzy konie,

nam com zamierzyl".

kontaktując się z komisarzami z Litwy, Wo-

we wsi Kultuk nad Bajkalem i przy prawie

Zdecydowanie jednak odmówil dodania do

a z Kamczatki sprowadzil dla nich renife-

Kiedy kończy swoje dlugie 97-letnie ży-

lynia, Bialorusi oraz Ukrainy. Narastające

40-stopniowym mrozie rozpoczęli badania

swojego nazwiska rosyjskiego przydomka

ry. Lokalna spoleczność z wdzięczności

cie, na ,,górce powstańców styczniowych"

represje sprawily, że zostal aresztowany

fauny jeziora, dotąd uważanego za ,,puste".

,,Bajkalski".

nazwala go ,,dobrym bialym bogiem", po-

na Cmentarzu Lyczakowskim żegnają go

i wraz z 13 oskarżonymi, wyrokiem sądu

Zaskakujące materialy z odkryć, nowe ga-

W 1868 roku wziąl udzial w ekspedycji

nadto zaangażowanie zostalo docenione

tlumy mieszkańców Lwowa i naukowa elita.

wojskowego, skazany na śmierć. Dawni

tunki ryb i skorupiaków mające niezwyklą

generala Skalkowa, co pozwolilo mu po-

przez wladzę. Mimo wielu obowiązków

,,Są ludzie, wielcy umyslem, którzy

profesorowie z berlińskiej uczelni u samego

wartość naukową, wysylal do różnych

znać kraj Amurski i Ussuryjski. Po powro-

nie zaniedbal swoich badań zoologicznych

odszedlszy od nas w zaświaty już za ży-

kanclerza Bismarcka próbują ratować zdol-

laboratoriów uniwersyteckich, również

cie kontynuuje liczne naukowe wyprawy,

i antropologicznych.

cia wytworzyli kolo siebie legendę, która

nego naukowca. Ostatecznie Dybowskiemu

do Warszawy, skąd jeden z warszawskich

do jednej z nich przyczynil się Michal Jan-

Po wielu latach wypraw naukowych

staje się nie tylko natchnieniem dla na-

zamieniono karę na 12 lat katorżniczej pracy

przyjaciól ­ Wieslaw Taczanowski ­ w lite-

kowski, który byl nie tylko zeslańcem, ale

i pracy na Kamczatce oraz Wyspach Ko-

stępców, ale przykladem szczytnego nie-

na Syberii.

raturze naukowej publikuje ,,nowości" z Sy-

także wybitnym cieślą i odegral kluczo-

mandorskich Benedykt Dybowski drogą

dościglego wprost idealu" ­ Wlodzimierz

Podróż z Warszawy do miejsca zesla-

berii. Oprócz badań Bajkalu obserwowal

wą rolę w budowie lodzi, gdyż dzięki niej

morską ostatecznie powrócil do Lwowa.

Kulmatycki, zoolog i dzialacz ekologiczny.

nia byla niezwykle wyczerpująca. Tysiące

syberyjskie ptaki i ssaki, a za pracę na ich

można bylo przedostać się rzekami Argun,

Odrzucając, z powodów patriotycznych,

Taki byl i jest dla mnie Benedykt

kilometrów, które należalo przemierzyć

temat otrzymal zloty medal Towarzystwa

Amur i Ussuri aż do Morza Mandżurskiego.

propozycję pracy w Tomsku, a także w Pe-

Dybowski!

różnymi środkami transportu, wlącznie

Geograficznego w Petersburgu.

Lódź o nazwie ,,Nadzieja", byla obszerną

tersburgu, w 1884 roku objąl katedrę zoo-

w wąskich kibitkach, stanowily prawdzi-

Dybowski i Godlewski prowadzili ba-

konstrukcją o podwójnym dnie, wyposa-

logii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we

Bibliografia:

we wyzwanie. Część podróży z Tobolska

dania w czasach, gdy nie bylo możliwości

żoną w trzy laweczki, maszt i żagiel. Na

Lwowie, co bylo dla niego spelnieniem ma-

1, B. Dybowski, ,,Badacz Dalekiej Pólnocy"

do Irkucka przebyl pieszo. Mimo trudów

zakupienia odpowiednich przyrządów na-

szczycie masztu powiewala bialo-czer-

rzeń i nagrodą za lata poświęconej pracy.

2. G. Brzęk, ,,Benedykt Dybowski, Życie

już w trakcie podróży rozpocząl swoje

ukowych. Wymyślali i konstruowali wla-

wona chorągiew, symbolizująca polskie

Na bazie gabinetu historii naturalnej organi-

i dzielo"

pierwsze obserwacje, m.in. zwrócil uwa-

sne ­ Godlewski przygotowywal wszyst-

pochodzenie i determinację badaczy. Byl

zuje Muzeum Etnograficzno-Przyrodnicze.

3. G. Brzęk, ,,Bajkalska szkola Benedykta

gę na syberyjskie ptaki. Pozyskane oka-

kie niezbędne elementy, a Dybowski je

to nie tylko środek transportu, ale tak-

Jego powrót oznaczal nie tylko kontynuację

Dybowskiego"

zy wysylal do Gabinetu Zoologicznego

testowal. Wycinając otwory w lodzie, za-

że symbol nadziei i wiary w powodzenie

naukowych badań, ale też ponowne zwią-

4. A. Sloniowska, ,,Benedykta Dybowskie-

w Warszawie, a w korespondencji pod-

nurzali w nich na dlugich sznurkach przy-

wyprawy w gląb niezbadanych obszarów

zanie się z ojczystą ziemią i spolecznością

go program odrodzenia ludzkości"

kreślal zróżnicowanie świata zwierzę-

rządy do pomiaru glębokości jeziora oraz

stepów Daurii.

akademicką. Przez ponad dwie dekady wy-

5. Inne teksty dostępne w Internecie

cego w regionie Bajkalu. Wskazywal na

urządzenia lowiące wodne zwierzęta.

Ta trwająca od 1873 do 1875 roku wy-

kladal na uniwersytecie, ksztalcąc kolejne

istnienie bogactwa przyrodniczego, które

Pomimo ograniczeń, udalo im się

prawa trzech badaczy, wiodla przez rwące

pokolenia zoologów i badaczy. Mając 53

jeszcze nie zostalo do końca zbadane i tym

zebrać imponującą ilość wcześniej

rzeki i burzliwe wody, stawiając przed nimi

lata ożenil się z zakochaną w nim niespelna

OLEKSANDR WALCZUK