19

nr 9 (469) 16­29.05.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

U źródel tożsamości.

Na marginesie twórczości Olhi Kobylanśkiej (1863­1942)

Ostatni raz bylem we

jednak Kobylanśka ma świa-

do kultury polskiej tego, co jej

Lwowie prawie rok

domość, jak powinno być po

się slusznie bądź nieslusznie

polsku, bo w innym miejscu

należy, lecz o trudny i skom-

temu. Obejrzalem wtedy

w nieodleglym sąsiedztwie cy-

plikowany proces budowa-

w Teatrze Dramatycznym

towanych przykladów możemy

nia tożsamości indywidualnej

im. Marii Zańkowećkiej,

przeczytać: Dziś rano przyje-

i zbiorowej w warunkach wie-

który mieści się w gmachu

chalam tu i zaraz piszę. Tu koń-

lokulturowości, wielojęzyczno-

Teatru Skarbkowskiego,

cówka czasu przeszlego m jak

ści i wieloreligijności.

tj. w budynku teatralnym

w polszczyźnie standardowej.

Jak napisala Eulalia

To samo dotyczy innych form

wzniesionym pod koniec

Papla, krakowska

fleksyjnych czasu przeszlego,

I pol. XIX w. przez hr.

a więc obok standardowego jeź-

literaturoznawczyni

Stanislawa Skarbka,

dziliśmy mamy my jechali (za-

i teoretyczka

przedstawienie na

miast jechaliśmy). W zakresie

literatury, Olha

podstawie powieści

slownictwa możemy dostrzec

Kobylanśka urodzila

Olhi Kobylanśkiej

kilka slów, które są niewątpli-

się w miasteczku Hura-

,,Ziemia". Moja ­

wymi zapożyczeniami, np. dur-

Humora na poludniu

niczka czyli darmocha, okazja

jedynie funkcjonalna

(por. ukr. дурнички ,,даром,

Bukowiny (obecnie

­ znajomość języka

без  оплати") prostor, czyli

Rumunia). Jej ojciec,

ukraińskiego okazala

przestrzeń (por. ukr. простір),

Julian, przybyl tu

się niewystarczająca,

straszenny tj. ogromny, duży

z Galicji w wieku lat

by zrozumieć przekaz

(ukr. страшенний. Czasem

czternastu, nauczyl się

sztuki. Oglądalem

trudno określić, czy wyraz jest

języka niemieckiego,

obcy, czy rodzimy. Tak jest np.

przedstawienie tak,

odbyl kurs elementów

ze slowem naród, którego Ko-

jak się patrzy na sztuki

bylanśka użyla w znaczeniu

prawa i rozpocząl pracę

plastyczne, gdzie dźwięk

«lud, chlopstwoČ: trochę dziw-

jako sekretarz sądowy.

i obraz przekazuje raczej

nie, że przy takiej masie ziemi

Matka Maria byla córką

emocje niż wyraźnie

naród wywędrowuje [...]. W tym

Niemca Józefa Wernera,

sformulowany przekaz

znaczeniu wyraz mógl być uży-

który osiedliwszy się

wany w dawniejszej polszczyź-

ideowy. Teatr byl pelen

w bukowińskiej wsi

nie. Polski archaizm czy wplyw

widzów, a rzęsiste oklaski

ruski? Zresztą do dziś to archa-

Dymka, pracowal jako

na koniec przedstawienia

iczne znaczenie utrzymuje się

zarządca polskiego

świadczyly dowodnie,

w polskich gwarach, np. w wy-

dworu ziemiańskiego

że nie dostrzeglem

rażeniu kupa narodu, tj. dużo

i tam ożenil się z Polką,

w przedstawieniu tego, co

ludzi.

Lucją Kuczmajewską

dla Ukraińców w tej sztuce

Cytowana wyżej

(korzenie rodziny

bylo ważne, najważniejsze.

Halyna Tarasiuk ­ jak

pozostaje ­ obym się mylil ­ cal-

o zwyklych w takich sytu-

babki Olgi sięgają

kowicie nieznana, ani w Polsce,

acjach problemach (trudy po-

HENRYK DUDA

pamiętamy ­ pytala,

uchodźców polskich

O

ani w Ukrainie. Czy w tej spra-

dróży, prośba o pieniądze etc.).

dlaczego Kobylanśka

z czasów powstania

wie zmieni coś nowe dziesię-

lhę Kobylanśką znam nie

Ukraińców zainteresują przede

,,wybrala los córki

listopadowego),

ciotomowe wydanie ,,Utworów

z lektur, lecz z podró-

wszystkim jej spostrzeżenia

cierpiącego, rozdartego

wychowującą się

ży po Bukowinie, przede

zebranych" pisarki (pod red. W.

dotyczące języka ukraińskiego

wiekami i granicami

w domu wlaściciela

i rosyjskiego (Sama bym byla

Antrofijczuka), którego ostatni

wszystkim do Czerniowiec

ukraińskiego narodu".

dworu, hr.

nie jechala, bo trzeba przesia-

dziesiąty tom wkrótce się uka-

(ulica Kobylanśkiej, Teatr im.

dywać, a to wszystko po rosyj-

że w Czerniowcach?

Kobylanśkiej i Muzeum pisar-

Niestety, w jej tekście

Goluchowskiego. Byla

sku, nic nie rozumiem, to mnie

ki w jej domu przy ul. S. Oku-

nie znajdziemy na to

więc Olga w polowie

W 1899 r. Olha

by bylo bardzo trudno), o sytu-

newśkiej 5). W Polsce chyba nie

pytanie odpowiedzi.

Rusinką, w jednej

Kobylanśka wyjeżdża

jest znana szerszemu kręgowi

acji prawnej i socjalnej języ-

Ja też nie potrafię jej

czwartej Niemką

czytelników, choć kilka waż-

ka ,,ruskiego" /,,maloruskiego"

z Bukowiny do

jeszcze udzielić. Wiem

i w jednej czwartej

(W Kijowie [...] na zjeździe nie

nych utworów na język polski

Kijowa i Cesarstwa

jednak, że nie wolno

Polką.

wolno bylo po rusku referaty

przelożono i ciągle można je

Rosyjskiego. Choć

odpowiadać pochopnie,

czytać. To imaginacja, że co ro-

kupić na aukcjach interneto-

w liście z Hadziacza

wych (Ziemia, Warszawa 1965;

syjskie a ruskie jedno i to samo

Zmarla 21 marca 1942 r.

w kontekście doraźnych

­ o którym dalej ­

W niedzielę rano ziele zbierala,

­ taże w mowie straszenna róż-

w okupowanych wtedy przez

sporów i porachunków

pisze, że jest ,,mocno

Lublin 1981; Księżniczka, Po-

nica ­ rozumie się, kiedy się

Niemców Czerniowcach. Jak

politycznych. Wymaga

prawdziwie po rosyjsku mówi!).

znań 2022). Gdyby nie podró-

napisala na stronie interneto-

w glębi Rosji", to

ona gruntownych

że na Bukowinę oraz lwowskie

wej Obwodowego Towarzystwa

Polaków zainteresuje także

poruszala się po

studiów nad życiem

przedstawienie, zapewne Ko-

Kultury Polskiej w im Adama

polszczyzna tego listu, uksztal-

terytorium dzisiejszej

i twórczością pisarzy,

bylanśka pozostalaby w mojej

Mickiewicza w Czerniowcach

towana pod wplywem domu

Ukrainy. Obraca się

pamięci jako jeszcze jedna au-

Halyna Tarasiuk, Kobylanś-

i języka polskiego wyizolowa-

których wielkość

w kręgu ówczesnej

torka, której twórczość potrafię

ka umarla, zabrawszy ze sobą

nych grup polskich na Buko-

rodzila się w tyglu

inteligencji rosyjskiej

umieścić na mapie literackiej

swoją największą tajemnicę,

winie pod koniec wieku XIX.

kultur. Potrzeba

i ,,maloruskiej", jak

i ­ gdyby zaszla taka potrzeba ­

dlaczego Ta, w żylach której

A jest to polszczyzna general-

także studiów nad

powiedzieć kilka slów, zgodnie

plynęla krew kilku wielkich

nie poprawna, zgodna w swym

wtedy mówilo się

marginalizowaną

z tym, czego nauczyl mnie Pier-

i potężnych narodów europej-

zasadniczym zrębie z językiem

o Ukraińcach. Listy do

często twórczością

re Bayard, autor wyśmienitej

skich, wybrala los córki cier-

literackim tego okresu, choć

rodziców z tej podróży

pracy ,,Jak rozmawiać o książ-

piącego, rozdartego wieka-

z charakterystycznymi cecha-

w innych językach

pisarka ukraińska pisze

kach, których się nie czytalo".

mi i granicami ukraińskiego

mi języka ksztaltującego się

niż ten dominujących

po polsku ­ pamiętamy,

narodu.

Polecam!

w kontakcie z językiem ukra-

w twórczości danego

z pochodzenia ,,w jednej

W ogólnie dostępnych źró-

Pretekstem poniższych uwag

ińskim, z dala od ówczesnych

pisarza. Jeśli nie

dlach można jeszcze przeczytać,

jest jednak biografia pisarki.

centrów polszczyzny.

czwartej Polka".

uwzględnimy faktu,

że ,,swoje utwory pisala w języ-

Przedstawiam je, by zwrócić

Zwracają w tym liście naj-

że w korespondencji

ku ukraińskim,  niemieckim

W znajdującym się w zbio-

uwagę badaczy literatur i ję-

pier w

charakterystyczne

z rodzicami Olha

oraz polskim" (strona www Po-

rach Biblioteki Uniwersytetu

zyków pogranicza na niezba-

dla polszczyzny w kontakcie

znańskiego Towarzystwa im.

Czerniowieckiego liście z Ha-

dany jeszcze w jej twórczości

z językiem ukraińskim proble-

Kobylanśka używala

Iwana Franki). Jeśli powątpie-

dziacza (z 21 sierpnia 1899) ­

­ i w twórczości wielu innych

my z formami czasu przeszlego,

języka polskiego, to

a więc: do Kosaczów ja ze sta-

wam w znajomość ukraińskich

miasta szczególnie ważne-

twórców pogranicza nie tylko

zamiast zbliżyć się do

rym przyjechala zamiast ze sta-

utworów Olhi Kobylanśkiej

go w historii Rzeczpospolitej,

polsko ukraińskiego ­ wątek

sedna jej ukraińskiej

rym przyjechalam; jak ja miala

w przekladach na język pol-

Ukrainy i Rosji, bo tu zawarto

polski. By uniknąć nieporo-

twórczości, będziemy

już wyjeżdżać zamiast jak mia-

ski, to jestem przekonany, że

brzemienną w skutki umowę

zumień i swarów ­ nie chodzi

się od niego oddalać.

lam już wyjeżdżać etc. Niemniej

jej twórczość w języku polskim

hadziacką ­ Kobylanśka pisze

o rewindykację, o przypisanie