22

nr 9 (469) 16­29.05.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Kombatanci Powstania Styczniowego w życiu Lwowa

w drugiej polowie XIX i na początku XX wieku (cz. 2)

Salon Żulińskich we

Emigracji Polskiej. Glosil potrzebę wzno-

OSKAR STANISLAW CZARNIK

Lwowie odwiedzal też

wienia w sprzyjających warunkach wy-

Dorobek zawodowy

gaslego powstania, postulowal zarazem

często Agaton Giller.

i spoleczny dawnych

zmianę sposobów walki.

Urodzony w 1831 r.

powstańców (przyklady)

Pragnąl jednak powrócić do kraju, by

w Opatówku, uczyl się

Jak już wspomniano we Wstępie, za-

pracować dla dobra swych rodaków. Na

w Kaliszu, Warszawie

mieszkalo we Lwowie okolo tysiąca kom-

początku lat 70. przybyl do Lwowa. Poli-

i w Lomży. Od 1852 r.

batantów. Przybyli do stolicy Galicji glów-

cja austriacka potraktowala go podejrzli-

uczęszczal jako wolny

nie w drugiej polowie lat 60. i na początku

wie. Widziala w nim osobę zagrażającą po-

sluchacz na zajęcia

lat 70. XIX w. Wielu z nich odegralo wy-

kojowi spolecznemu w monarchii. Dopiero

bitną rolę w życiu Lwowa, a także innych

po kilku latach usilnych starań wladze

na Uniwersytecie

miejscowości zaboru austriackiego.

centralne państwa zezwolily mu na pobyt

Jagiellońskim

Należal do nich Józef Kajetan Janowski.

staly we Lwowie i podjęcie tam regularnej

w Krakowie.

Urodzony w 1832 r. w Warszawie, ukoń-

pracy. W 1881 r. uzyskal obywatelstwo au-

Zaangażowal się w tym

czyl tam studia w Wyższej Szkole Sztuk

tonomicznej Galicji.

AGATON GILLER

czasie w dzialalność

Pięknych. Program tej uczelni uwzględnial

Dawny sekretarz

większych miastach

konspiracyjną. Odkryla

architekturę i budownictwo. W 1859 r. J. K.

JÓZEF KAJETAN JANOWSKI

Rządu Narodowego

Królestwa.

Janowski uzyskal w niej dyplom budowni-

to policja austriacka.

czego I klasy.

i ponownie NKWD/KGB, że ten obiekt zapi-

stal się budowniczym

Po aresztowaniu

W lipcu 1862 r. zostal czlonkiem tajnej

Dnia 17 stycznia J. K. Janowski wy-

sze się tak tragicznie w pamięci mieszkań-

królewskiego

przekazala go

Organizacji Narodowej. Dzięki poparciu

ruszyl do lasów w pobliżu Serocka, by

ców Lwowa.

stolecznego miasta

w kwietniu 1853 r.

Oskara Awejdy wszedl do Komitetu Cen-

sprawdzić, w jakich warunkach przeby-

Lwowa. Wladze

Byly powstaniec

żandarmerii rosyjskiej.

tralnego Narodowego, który później stal

wają tam uciekinierzy z Warszawy. Mlo-

samorządowe miasta

odznaczal się też

się podziemnym Rządem Narodowym.

dzi ludzie domagali się natychmiastowego

powierzaly mu ważne

Podobnie jak większość kierownictwa Or-

rozpoczęcia walki, każdy dzień zwloki na-

Wladze carskie potraktowaly A. Gillera

aktywnością w innych

zadania. Janowski

ganizacji Narodowej wyznawal pogląd, że

pelnial ich oburzeniem. J. K. Janowski po-

jako niebezpiecznego ,,polskiego buntowni-

dziedzinach. W latach

konieczną odpowiedzią na tak zwaną bran-

wrócil do Warszawy i zlożyl Centralnemu

ka". Zeslaly go na wschodnią Syberię. Pę-

na ich zlecenie

1879­1884 pelnil funkcję

kę będzie natychmiastowe podjęcie walki

Komitetowi Narodowemu sprawozdanie

dzono go tam pieszo w ciągu 16 miesięcy

uzupelnil projekt

dyrektora Towarzystwa

zbrojnej. W toku branki (masowej oblawy)

z tej dwudniowej inspekcji. Komitet prze-

przykutego do żelaznego drąga. W 1858

Leonarda Marconiego

Przemyslowego we

policja i żandarmeria rosyjska miala aresz-

ksztalcil się w tajny Rząd Narodowy.

zwolniono go ze slużby w karnym batalio-

poświęcony budowie

Lwowie, a w 1894 r.

tować tysiące mlodych ludzi podejrzanych

Od stycznia 1863 aż do kwietnia 1864 r.

nie. Otrzymal zarazem nakaz zamieszkania

Miejskiego Muzeum

zostal gospodarzem

o polską dzialalność patriotyczną. Grozila

J. K. Janowski pelnil w Rządzie Narodowym

w Troicko-Szewsku, a następnie w Irkucku.

Przemyslowego na

im wieloletnia slużba w armii rosyjskiej,

różne funkcje. Byl dyrektorem Wydzialu

Nowo przybyly zeslaniec zalożyl w Irkuc-

pawilonu architektury

przymusowe uczestnictwo w podbojach

Wojny, dyrektorem Wydzialu Spraw We-

ku szkolę polską dla dzieci osiedlonych tam

Walach Hetmańskich.

na Wystawie Krajowej

prowadzonych przez Rosję, w tym na Kau-

wnętrznych, sekretarzem rządu. Dzierżyl

przymusowo rodaków.

Pracami wykonawczymi

zorganizowanej

kazie, gdzie wciąż jeszcze niektóre narody

w swym ręku najważniejsze ogniwa organi-

W październiku 1860 r. wladze ro-

kierowal Zychowicz.

w stolicy Galicji.

stawialy zbrojny opór carskiemu imperium.

zacyjne państwa podziemnego. W pierwszej

syjskie zwolnily go z zeslania. A. Giller

Fasadę budynku

W okresie 1889­1902

polowie lutego udal się w podróż w wybrane

przybyl do Warszawy. Mimo doznanych

Przewidywana oblawa rozpoczęla się

ozdobil swymi rzeźbami

prowadzil jako docent

okolice Królestwa, by nawiązać bezpośred-

dotąd cierpień niedawny więzień znów

w Warszawie w nocy z 14 na 15 stycznia

Wojtowicz. Janowski

nią lączność z oddzialami partyzanckimi.

podjąl dzialalność konspiracyjną. Wstąpil

1863 r. Policja i żandarmeria wkroczy-

zajęcia na Politechnice

Dotarl m. in. do zgrupowania Mariana Lan-

do Organizacji Narodowej. Zyskal w War-

la do setek mieszkań i zatrzymala 1657

nadal ostateczny

Lwowskiej w zakresie

giewicza w Górach Świętokrzyskich. Obser-

szawie szczególnie mocne poparcie tzw.

osób. Część z nich zwolniono, jednak nadal

ksztalt calemu dzielu.

budownictwa. Od 1885

wowal bitwę powstańców z armią rosyjską

Organizacji Miejskiej. Dzięki tej okoliczno-

przetrzymywano kilkaset innych ofiar. Na

r. byl radnym miasta

w pobliżu miejscowości Nowa Slupia. Grozi-

Gmach oddano do użytku w 1904 r.

ści zostal wkrótce czlonkiem Centralnego

wieść o zbliżającej się oblawie spore grupy

Lwowa.

lo mu niebezpieczeństwo utraty życia, gdy

Stal się siedzibą Miejskiego Muzeum Prze-

Komitetu Narodowego. Stal się inicjatorem

mlodzieży już 13 i 14 stycznia wyruszyly

w czasie walki znajdowal się pod murami

myslowego. Budzilo ono podziw zwie-

tworzenia tzw. tajnego państwa polskiego.

w podwarszawskie lasy. Pisal o tym J. K.

klasztoru na Świętym Krzyżu, szturmowa-

Do końca życia pozostal wierny ide-

dzających bogactwem swych zbiorów

Zabiegal jednocześnie, by zachować w nim

Janowski. ,,Wygląd miasta w dniach 13 i 14

nego przez Rosjan. Po kilku tygodniach tej

alom Powstania Styczniowego. W 1887 r.

z różnych dziedzin rzemiosla i przemyslu.

równowagę polityczną. Dlatego przeciw-

stycznia byl bardzo poważny. Kościoly

inspekcji powrócil do swych stalych obo-

Slużylo zainteresowanej publiczności

wraz z Leonem Syroczyńskim oraz Ignacym

stawial się pewnym radykalnym wystą-

byly zapelnione, szczególnie mlodzieżą,

wiązków w Warszawie.

w ciągu kilkudziesięciu lat. Niestety po II

Kurniewiczem przygotowal statut nowo za-

pieniom niektórych dzialaczy zarówno

która otaczala konfesjonaly i przystępo-

W czerwcu i we wrześniu 1863 r. rady-

wojnie światowej okupanci sowieccy za-

kladanego Towarzystwa Weteranów 1863

z obozu ,,bialych", jak i ,,czerwonych".

wala do Stolu Pańskiego. Z calą gotowo-

r. Policja austriacka potraktowala jednak tę

W końcu września 1862 r. odwiedzil

kalne i zarazem krótkotrwale nowe ekipy

grabili znajdujące się tutaj eksponaty. Wy-

ścią i świadomością bliskiego boju z wro-

inicjatywę podejrzliwie i rozwiązala powsta-

rządowe pozbawialy go dotychczasowych

wieźli je do różnych miejscowości w glębi

wraz z Z. Padlewskim Londyn. W czasie

giem, z calym przekonaniem o obowiązku

swego imperium. Obecnie znajduje się

jącą organizację. Nieustępliwy Janowski zdo-

krótkotrwalego pobytu zawarli oni uklad

funkcji, ale po kilku czy kilkunastu dniach

względem Ojczyzny opuszczali swe progi

w tym budynku ukraińskie Muzeum Na-

lal ją przywrócić pod nazwą Towarzystwo

z redakcją emigracyjnego wolnościowego

przywracano mu dotychczasowe kompe-

rodzinne. Gotowali się na śmierć, bo wszy-

rodowe. Dzielo Marconiego, Janowskiego

Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania

pisma rosyjskiego ,,Kolokol". Liczyli na

tencje. J. K. Janowski byl niezbędny każde-

scy wychodzili z tym przekonaniem, że

oraz innych twórców sluży nadal miesz-

Polskiego z roku 1863/1864. Wladze au-

wspóldzialanie polskich bojowników o nie-

mu kolejnemu rządowi jako koordynator

muszą zwyciężyć lub zginąć".

striackie zatwierdzily ją pod nieco zmienioną

podleglość z rewolucjonistami rosyjskimi.

kańcom Lwowa.

dzialalności ważnych ogniw organizacyj-

Dnia 15 stycznia 1863

Janowski zaprojektowal inne ważne

nazwą. Jej zebrania odbywaly się zazwyczaj

A. Giller zająl się też tworzeniem prasy

nych Polski Podziemnej. W październiku

o godzinie 8:00 rano

obiekty we Lwowie. Przyczynil się jako

w niedzielne przedpoludnia, natomiast popo-

Polski Podziemnej. Wspólkierowal wraz

1863 r. stal się jednym z najważniejszych

ludnia spędzal chętnie w mieszkaniu rodziny

architekt do wzniesienia poszczególnych

z Joachimem Szycem i Aleksandrem Krajew-

wspólpracowników nowego naczelnika

w mieszkaniu ks. Karola

budynków dla Wydzialu Medycznego Uni-

Żulińskich. Byl z nią zresztą spokrewniony.

skim jej pierwszym pismem ­ ,,Strażnicą"

powstania ­ Romualda Traugutta.

Mikoszewskiego zebral

wersytetu Lwowskiego. Zaprojektowal

Dawny sekretarz Rządu Narodowego

(Warszawa 1 VIII 1861­22 V 1863). Odegrala

Byl nadal sekretarzem kierownictwa

się Centralny Komitet

kamienicę na rogu ulic Rutowskiego i Kiliń-

opracowal też w ostatnich latach swego

ona ważną rolę w przygotowaniu powsta-

tajnego państwa polskiego. Pelnil sumien-

Narodowy w skladzie:

skiego (obecnie Beryndy i Teatralnej). Zdo-

życia obszerne ,,Pamiętniki o Powstaniu

nia. Odbiorcami ,,Strażnicy" byli zwlaszcza

nie swe obowiązki aż do wiosny 1864 r.

Oskar Awejde, Stefan

Styczniowym", które już po jego śmierci

rzemieślnicy, uczniowie i studenci. Jej kolej-

bią ją popiersia Kochanowskiego, Mickiewi-

Wladze rosyjskie w wyniku dlugotrwalego

Bobrowski, Józef

ukazaly we Lwowie i w Warszawie. Pu-

cza, Slowackiego, Krasińskiego, Asnyka. Do

ne numery czytano na zebraniach kól Orga-

śledztwa wykryly glówne ośrodki wladz

Kajetan Janowski, Jan

jego dorobku należy kościól Józefitek przy

blikację dziela zapewnila ofiarność kilku

nizacji Narodowej. Drugim ważnym pismem

naczelnych powstania. W kwietniu 1864

instytucji: Wydzialu Nauki Ministerstwa

ul. Kurkowej (obecnie cerkiew Kosmy i Da-

kierowanym przez A. Gillera byl ,,Ruch"

zostal aresztowany Romuald Traugutt.

Majkowski, ks. Karol

miana), a także domy przy ul. Kleinowskiej

Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz-

(Warszawa 5 VII 1862­14 VII 1863). Byl to

Żandarmeria i policja usilnie tropila Janow-

Mikoszewski, Zygmunt

5 i 7 (obecnie Kamieniarów). Podobnie jego

nego, Komitetu Jubileuszowego Obchodów

oficjalny organ Komitetu Centralnego Na-

skiego. Ukrywal się on nadal w Warszawie.

Padlewski. Zgodnie

60. rocznicy Powstania, Kasy im. Mianow-

dzielem jest budynek, w którym umieszczo-

rodowego, następnie Rządu Narodowego.

Poruszal się po ulicach w różnych przebra-

z przyjętą już koncepcją

skiego oraz Funduszu Kultury Narodowej.

no Zaklad dla Nieuleczalnie Chorych Funda-

Jego kontynuacją byl periodyk ,,Niepodle-

niach, ale niebezpieczeństwo wzrastalo.

postanowiono rozpocząć

cji Wiktorii i Antoniego Bilińskich przy ul.

glość", wychodzący w Warszawie od lipca

Pod koniec kwietnia 1864 Janowski opuścil

Do końca swego

walkę zbrojną.

Bilińskich (obecnie Smal-Stockiego), gmach

1863 do wczesnej wiosny 1864.

Warszawę i dzięki różnym skrytym zabie-

życia Józef Kajetan

Zakladu dla Ociemnialych przy ul. Świętej

Na przelomie 1862 i 1863 r. doszlo do

gom przedostal się do Europy Zachodniej.

Wybuch powstania

Zofii (obecnie Iwana Franki), kościól Świę-

konfliktu między A. Gillerem a pozostalymi

Zamieszkal tymczasowo we Francji.

Janowski byl dla

ogloszono na noc z 22

tego Krzyża przy ul. Glowińskiego (obecnie

czlonkami Centralnego Komitetu Narodo-

W 1865 r. zatrudniono go tam jako specja-

na 23 stycznia 1863 r.,

lwowian wysokim

róg Czernichowskiej i Lyczakowskiej), a tak-

wego. Byly zeslaniec gorąco protestowal

listę w Kompanii Zachodnich Dróg Żelaznych.

by uprzedzić dalszą

autorytetem moralnym

że kościól św. Piotra i Pawla w Rzęsnej.

przeciw decyzji, by zacząć powstanie na-

Zyskal uznanie pracodawców. W 1869 r. zo-

oblawę, którą wladze

oraz pracownikiem

Wedlug projektu Janowskiego zbudowano

tychmiast po rozpoczęciu przez wladze

stal naczelnym architektem przedsiębior-

rosyjskie planowaly

koszary na rogu ówczesnych ulic Sapiehy

rosyjskie tak zwanej branki. Uważal, że spi-

stwa, które zajmowalo się budową kanalów

i dzialaczem spolecznym

i Kopernika. Twórca nie mógl przewidzieć,

skowcy nie są wystarczająco przygotowani

wodnych na poludniu Francji.

przeprowadzić 25

wielce zaslużonym

iż w czasie II wojny światowej znajdzie się

do podjęcia walki zbrojnej. Zawiesil na kilka

Nadal zajmowal się dzialalnością pa-

stycznia w pozostalych

dla ich miasta.

tam więzienie NKWD, następnie Gestapo

tygodni swe czynności w Komitecie.

triotyczną. Byl czlonkiem Zjednoczenia