23

nr 10 (470) 30.05.­12.06. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Księga Szkocka, czyli matematyka w kawiarni

Ku zdziwieniu Szkotów

ze Szkocją ta księga nie

ma nic wspólnego. To

jedyna w świecie książka

matematyczna, która

powstala w kawiarni, a jej

twórcami byli znani na

calym świecie lwowscy

matematycy. W okresie

międzywojennym polska

matematyka byla potęgą

w skali światowej.

PIERWSZY WPIS

Nazwa Księga Szkocka

pochodzi od lwowskiej

Kawiarni Szkockiej,

która byla miejscem

spotkań tych genialnych

zeszytu z marmurkową oklad-

Problem  dotyczyl  rozkladu

ludzi. Matematycy

ką, który stal się legendarną

prawdopodobieństwa zapalek

siedzieli zazwyczaj przy

Księgą Szkocką. Pierwszy pro-

w pudelku i byl zainspirowany

centralnie umieszczonym,

blemat (wpis) pojawil się 90 lat

prawie bezustannym paleniem

temu ­ 17 lipca 1935 r. Jego au-

papierosów przez S. Banacha.

największym stole i to oni

torem byl S. Banach. Wpisy-

W latach 1935­1941 wpisano

rozslawili to miejsce.

wane problematy opatrywano

do Księgi Szkockiej 193 proble-

datą, nazwiskiem i informacją

maty, średnio 27 rocznie, z któ-

ZBIGNIEW DURCZOK

M

o nagrodzie, którą często ofia-

rych kilka rozwiązano dopiero

atematykę można upra-

rowal autor zagadnienia au-

po wojnie, a niektóre wciąż są

wiać przecież wszędzie.

torowi rozwiązania. Nagrody

nierozwiązane.

poeta Krzysztof Ślusarczyk, mój

Dowodem na to byl jeden

byly przeróżne, zależaly od ja-

22 czerwca Niemcy zaata-

szkolny kolega.

z największych polskich mate-

kości problematu, pomyslowo-

kowali Związek Radziecki. Po

Ilekroć jestem we Lwowie

OSTATNI WPIS

matyków Stefan Banach, któ-

ści i poczuciu humoru autora:

zdobyciu Lwowa nie pojawil

zaglądam do dawnej Kawiar-

remu nie przeszkadzal nie tylko

mala kawa (H. Steinhaus), bu-

się już żaden nowy wpis. Dru-

ofiarować żywą gęś. Po trzy-

ni Szkockiej, w której pisa-

kawiarniany halas i zgielk, ale

telka wina (S. Banach i in.), bu-

ga wojna światowa zburzy-

dziestu sześciu latach, w grud-

no Księgę Szkocką. Po 1945

nawet atmosfera lwowskie-

telka whisky ,,miary większej

la istniejący porządek świata.

niu 1972 r. w Warszawie, żywą

r. dzialala jako podrzędny

Десертный Бар (Diesert-

go dworca kolejowego. To on

niż zero" (John von Neumann),

Okupacja niemiecka dla wielu

gęś odebral szwedzki matema-

byl inicjatorem kawiarnia-

szampan i lunch w restauracji

lwowskich matematyków, au-

tyk P. H. Enflö. Następnego dnia

nyj Bar). W 2014 r. zostala po-

nych spotkań. Lokal ten tętnil

Dorothy w Cambridge (Ward),

torów wpisów zakończyla się

mial lecieć do Sztokholmu i nie

nownie otwarta jako Szkocka

caly czas życiem, a oprócz ma-

obiad w najlepszym lwowskim

tragicznie. Zginęli m.in.: An-

mógl zabrać gęsi w żadnej po-

Restaurant & Bar. Zaraz przy

tematyków bywali tam Bruno

hotelu George (H. Steinhaus),

toni Lomnicki, Wlodzimierz

staci, zatem nieszczęsny ptak

wejściu na pólce stoi model

Schulz, Franz Kafka i Stanislaw

fondue w Genewie i fondant we

Stożek, Stanislaw Ruziewicz,

zostal zjedzony przez Pera, S.

gęsi, która byla nagrodą za roz-

Lem, a także późniejszy lowca

Lwowie (Wavre), a nawet żywa

Juliusz Schauder i Herman Au-

Mazura i innych matematyków.

wiązanie problemu S. Mazura

nazistów Szymon Wiesenthal

gęś (S. Mazur).

erbach. Niektórzy, jak S. Banach

Per jest ponadto doskona-

nr 153. Jest mniejsza i przytul-

oraz twórca terminu ,,ludobój-

I tak w ciągu kilku lat naro-

i Wladyslaw Orlicz, żeby prze-

lym pianistą i od dzieciństwa

niejsza, a wnętrze lączy w so-

stwo" Rafal Lemkin.

dzila się slynna Księga Szkoc-

żyć karmili wszy w Instytucie

grywa koncerty. Szwedzki ma-

bie secesję, europejską klasykę

Matematycy spotykali się

ka, która ze względu na treść

Badań nad Tyfusem Plamistym

tematyk gościl też w Krakowie

i styl retro. Jest to dość drogi,

codziennie na sesjach trwa-

i sposób powstania stala się

prof. Rudolfa Weigla. H. Stein-

na początku września 2019 r.,

jak na Ukrainę, lokal z bogatym

jących po kilka godzin. Żywo

legendą i relikwią nie tylko

haus ukrywal się jako Grzegorz

podczas Jubileuszowego Zjazdu

menu, w którym oprócz wielu

gestykulując dyskutowali z za-

polskich matematyków. Jest

Krochmalny. S. Mazur praco-

Matematyków Polskich z okazji

tradycyjnych dań kuchni eu-

palem i zapisywali swoje prze-

ona zbiorem matematycznych

wal jako sprzedawca. S. Ulam

100-lecia powstania Polskiego

ropejskiej, na szczęście można

myślenia na marmurowych

problematów, które rozważali

zdążyl przed wrześniem 1939

Towarzystwa Matematycznego.

znaleźć klasycznego sznycla

blatach stolów. Sesje te uczy-

lwowscy matematycy oraz ich

wrócić do USA i byl wykla-

Uczestnicy Zjazdu mieli możli-

wiedeńskiego. Być może wla-

nily atmosferę lwowską czymś

goście z różnych stron świata

dowcą na Wydziale Matema-

wość wysluchania wspanialego,

śnie takim sznyclem zajadali

unikalnym i jedynym w swoim

tacy jak m.in.: John von Neu-

tyki Uniwersytetu Harvarda.

granego z pamięci koncertu for-

się matematycy tworząc swoją

rodzaju. Byla nawet taka sesja,

mann, Norbert Wiener, Willard

Krótko po zakończeniu wojny,

tepianowego, 6 września w Ki-

księgę. Można poprosić kelnera

która trwala 17 godzin ­ jej re-

Quine, Siergiej Sobolew.

w sierpniu 1945 r. umiera S.

nie Kijów. Mialem przyjemność

o kopię Księgi Szkockiej i przy

zultatem byl dowód pewnego

Gdy po wrześniu 1939 r.

Banach. H. Steinhaus przenosi

zamienić z Perem kilka slów po

sznyclu wiedeńskim, piwie

ważnego twierdzenia, ale nikt

Lwów stal się miastem Ukra-

się do Wroclawia, S. Mazur do

jego koncercie. Okazal się bardzo

lub innym trunku, w tym dzi-

go nie zapisal... prawdopodob-

ińskiej Socjalistycznej Repu-

Warszawy. Tak wyglądal ko-

sympatycznym, uśmiechnię-

siaj cichym i spokojnym loka-

nie blat stolika pokryty ślada-

bliki Radzieckiej przyjechali

niec tego niesamowitego zjawi-

tym i otwartym czlowiekiem.

lu, wyobrazić sobie jaka żywa

mi chemicznego olówka zostal

do niego wybitni matematycy

ska jakim byla lwowska szkola

W 2002 r. w Nowym Jorku

i pelna radości tworzenia at-

po owej sesji, jak zwykle, zmy-

rosyjscy. Slawa Księgi Szkoc-

matematyczna.

wydano tom wierszy pt. The

mosfera panowala tutaj kie-

ty przez sprzątaczkę kawiar-

kiej dotarla i do nich. Zostawili

Księga Szkocka ocalala po-

Scottish Café autorstwa S. H.

dyś... i pomyśleć o zmienno-

ni. Trudno stwierdzić, ile w ten

też wpisy oraz propozycje na-

mimo burzliwych czasów II

Case. Poezja byla zainspiro-

ści oraz nieprzewidywalności

sposób przepadlo odkryć ma-

gród. H. Steinhaus, odkrywca

wojny światowej. Przewiozla

wana spotkaniami grupy ma-

historii... A tak niesamowite

tematycznych, twierdzeń i do-

geniuszu Banacha, byl auto-

ją do Wroclawia Lucja Banach,

tematyków w w/w kawiarni,

zjawisko jak książka matema-

wodów. Dlatego wielką zaslu-

rem ostatniego, wpisu nr 193

która wraz z synem Stefanem

w epoce nadciągającej II woj-

tyczna, która powstala w ka-

gą bylo zakupienie przez Lucję

z 31 maja 1941 r., krótko przed

przyjechala tam w 1946 roku.

ny światowej. Autorem wier-

wiarni moglo mieć miejsce...

Banach, żonę Stefana, za 2,50 zl

atakiem Niemców na ZSRR.

Po wojnie S. Ulam, któ-

sza Księga Szkocka jest też

tylko we Lwowie.

ry przebywal w USA otrzymal

od H. Steinhausa kopię Księgi

Szkockiej, przelożyl ją na język

angielski w 1957 r., a maszy-

nopis rozeslal do swoich przy-

jaciól matematyków w USA i za

granicą. Wzbudzila ona sensa-

cję i nadal stanowi przedmiot

analiz.

Ostatnim laureatem nagro-

dy za rozwiązanie problemu

z Księgi Szkockiej, byl Szwed

Per Henrik Enflö. 6 listopa-

da 1936 r. S. Mazur, bywalec

Kawiarni  Szkockiej  posta-

wil pewien problem opatrzo-

ny numerem 153. Za jego roz-

KAWIARNIA SZKOCKA DZISIAJ

wiązanie  profesor  obiecal

PER ENFLO PODCZAS KONCERTU W KRAKOWIE, 2019 R.