24

nr 10 (470) 30.05.­12.06. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Medaliki ­ skarby sprzed lat (cz. 7)

Matka Boska z sanktuarium w Borku Starym, w Skępem i w austriackim Mariazell

Od kilku miesięcy pracuję

zarys sylwetki. Może to jakiś święty z pa-

nad kolekcją medalików,

storalem? W końcu domyślam się, że może

znajdywanych w różnych

to być Matka Boska z Dzieciątkiem, syl-

miejscach w okolicach Lwowa,

wetka jest podobna do bardzo charaktery-

kataloguję je, zanim trafią

stycznej rzeźby z austriackiego Mariazell.

do muzeum. Jedne daje się

Bez trudu znajduję w katalogu analogiczny

latwo określić, nad innymi

medalik, ma nawet niemalże dokladnie ta-

trzeba dlużej popracować,

kie samo uszko! I nawet już wiem, co bylo

spróbować je rozpoznać

nieziemsko piękną rzeźbę, stojącą w kącie

na rewersie, chociaż na moim medaliku

wedlug niklych zachowanych

pracowni. Chwycila figurę, a zdezoriento-

nie ma tam najmniejszego śladu rysunku

szczególów. Najtrudniej

wany rzeźbiarz odpowiedzial: statua ani

czy napisu. A więc mamy awers z rzeźbą

jest z tymi, które pochodzą

jest mi znaną, ani też moim dlutem wyko-

i lakonicznym napisem Maria Zell po obu

z lokalnych sanktuariów,

naną. Jest ona chyba dzielem Najwyższego,

stronach figury, a na rewersie reprodukcję

zupelnie nieznanych na

proszę ją darmo zabrać do Skępego ­ takie

obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem i na-

naszych terenach, polożonych

slowa przetrwaly w tekście pieśni.

pis Gnaden Bild in der Schatz, wskazujący,

daleko od Lwowa. Jak się

Kasztelan na miejscu krzyża wystawil

że chodzi o Matkę Boską Laskawą czy też

znalazly na naszych terenach?

kaplicę i w niej umieścil przywiezioną figu-

Skarbnicę Lask. Pewnie kiedyś znajdę wię-

Pewnie należaly do kogoś

sanktuarium czy też może ­ uznania tego

dar nadprzyrodzony ­ nie nam sądzić. Po

rę. Wszystko to dzialo się blyskawicznie,

cej materialów na ten temat, ale i tak cieszę

z tamtych stron, kto przeniósl

miejsca za cudowne ­ rok 1418.

bliższych oględzinach okazalo się, że ma

minąl zaledwie rok od czasu, kiedy spadl

się, że zidentyfikowalam medalik, tak trud-

się w nasze strony, a może mial

Cudowny obraz jest w ozdobnej zloco-

na powierzchni ślady w ksztalcie krzyży.

kamień, a już stala kaplica, byla piękna

ny do określenia.

je przy sobie podróżny albo

nej, ażurowej ramie, znajduje się w glów-

I znów nie wiemy, czy byl to tylko wynik

rzeźba i byly coraz większe rzesze pątni-

Czy medalik przywędrowal do nas

żolnierz?

nym oltarzu i jak w wielu podobnych miej-

wyobraźni ludzkiej, czy rzeczywiście śla-

ków. Po kolejnych dwóch latach, w 1498

z kimś z mieszkańców Styrii, gdzie znaj-

scach, jest zaslaniany innym obrazem, na

dy byly wyraźne. W dodatku kuśnierz

roku zaczęto budowę kościola i klaszto-

duje się sanktuarium Mariazell? Mógl też

którym Matka Boska podaje różaniec św.

Jan z Pobiedzisk powiedzial, że obok ka-

ru oo. bernardynów. Figura zajęla godne

tam zaglądnąć ktoś z mieszkańców na-

KRYSTYNA ADAMSKA

Dominikowi i św. Katarzynie Sieneńskiej.

mienia zobaczyl Matkę Boską. Wieść się

miejsce, przybywalo coraz więcej pąt-

szych terenów, na przyklad po drodze do

Na jednym z medalików z przedstawie-

W trakcie zaslaniania i odslaniania cudow-

rozniosla, ludzie zaczęli tam przychodzić

ników. Pierwsza większa pielgrzymka

Wloch, bądź nawet specjalnie pielgrzymo-

niem Matki Boskiej z Dzieciątkiem jest do-

nego obrazu śpiewane są specjalne pieśni.

w potrzebie, opowiadano, że Matka Boska

przywędrowala tu już w 1608 roku z Wlo-

wać, ponieważ jest to jeden z najslynniej-

brze widoczny napis ,,Matka Boska Różań-

Warto wstąpić do Borka Starego, nawet na

ukazuje się przy kamieniu pod postacią

clawka z prośbami o zażegnanie zarazy.

szych europejskich ośrodków kultu maryj-

cowa Staro Borkowska 15/VIII 1886", na

chwilkę, w drodze z przejścia granicznego

cudownej poświaty. Kasztelan kruszwic-

Przyszly i kolejne ­ nie tylko z okolicznych

nego. Do Wielkiej Matki Laskawej Austrii

odwrocie jest sylwetka kościola, ta sama

albo na dlużej ­ jest to piękne i uduchowio-

ki Mikolaj Kościelecki postawil przy ka-

miast, ale nawet z Częstochowy i Warsza-

i Możnej Pani Węgier, zwanej też Matką

data i napis ,,Jasna Góra Maryi w Borku

ne miejsce! Warto dodać, że sanktuarium

mieniu krzyż ­ może z czci i pobożności,

wy. Świadectwem wysluchanych próśb

Narodów Slowiańskich, pielgrzymują nie

Starym". Bez trudu znalazlam miejsco-

w Borku Starym jest pierwszym miejscem,

a może na wszelki wypadek, żeby się

staly się liczne vota, spośród których

tylko Austriacy, ale też Bawarczycy, Chor-

wość. Jest na Pogórzu Dynowskim, bli-

gdzie w wolnej Polsce, po odzyskaniu Nie-

jakieś nieboskie sily w tym miejscu nie

najstarsze jest z 1509 r. ­ to obrazek Mat-

waci, Czesi, Morawianie, Niemcy, Polacy,

ziutko Rzeszowa, przy drodze prowadzą-

podleglości odbyla się koronacja obrazu ­

zadomowily. Czas mijal, ludzie wciąż przy-

ki Bożej oprawiony w srebro. Kolejni wla-

Węgrzy, Wlosi i wierni z innych zakątków

cej z przejścia granicznego w Krościenku.

w święto Wniebowzięcia 1919 roku dokonal

chodzili do kamienia, modlili się, pojawialo

ściciele dóbr dbali o rozwój sanktuarium.

Starego Kontynentu, co roku blisko pól-

Tyle razy przejeżdżalam obok i nawet nie

jej biskup przemyski, dziś już święty Józef

się coraz więcej świadectw o uzdrowie-

Ustanowiono odpusty, które staly się też

tora miliona pielgrzymów, choć nie jest

podejrzewalam, że jest tu ważne i ciekawe

Sebastian Pelczar.

niach i innych cudach, mimo szalejącej

okazją dla okolicznych rzemieślników ­ nie

to ani miejsce prywatnych objawień, ani

miejsce. Sanktuarium trudno zauważyć,

Jeszcze jeden medalik mamy w jednym

dżumy nie zachorowali ci, co odwiedzali

musieli już jechać z wyrobami na targowi-

nie zyskalo slawy ze względu na jakieś

ponieważ wzgórze tak dokladnie zaroslo

tylko egzemplarzu. Jest na nim figurka Mat-

to miejsce.

ska, kupujący przyjeżdżali sami, po modli-

szczególne cuda. Przybywają papieże, ce-

drzewami, że trudno jest zrobić zdjęcie

ki Boskiej w koronie, nad glową ma wieniec

Zachorowala za to córka kasztelana,

twach i nabożeństwach szlo się na straga-

sarze i monarchowie, papież Jan Pawel II

zabudowań nawet w porze bezlistnej. Na

z gwiazd, u podstawy ­ pólksiężyc, a jesz-

Zofia Kościelecka, na szczęście nie na

ny. Cala droga, na przestrzeni trzech wiorst

odwiedzil Mariazell z okazji 300. rocznicy

medaliku natomiast jest piękna sylwetka

cze niżej ­ dwa aniolki. Na rewersie przed-

dżumę. Zaniemogla na nogi, nie mogla

od miasteczka ku Lipnu, straganami po obu

odsieczy wiedeńskiej. Przypomnial wtedy,

kościola ­ kiedyś albo nie bylo drzew, albo

stawiono sylwetkę sanktuarium w Skępem

chodzić, leżala, porażona naglym kalec-

stronach zastawiona, ludem natloczona

że wlaśnie w Mariazell modlil się cesarz

byly malutkie i kościól ślicznie się prezen-

­ to nietypowa budowla, z wieloplaszczy-

twem. We śnie ­ w marzeniu zlotym, jak

byla. Kupowano pamiątkowe dewocjona-

Austrii Leopold I, prosząc o obronę, kiedy

towal z dolu od strony drogi.

znową fasadą i wieżami, odtworzona do-

śpiewano w pieśni ­Najświętsza Panna jej

lia z wizerunkiem Matki Boskiej Skępskiej:

imperium osmańskie coraz śmielej atako-

Barokowy zespól klasztorny stoi na

kladnie, niemalże fotograficznie, widać na-

się objawila w postaci jakby dzieweczką

medaliki, plakietki, buteleczki na wodę

walo chrześcijańską Europę.

zboczu góry, dotąd bije tu źródelko, od

wet malutkie drzewka przy kościele.

byla. Uzdrowila dziewczynkę i polecila

święconą, porcelanowe lub gipsowe figur-

Początki sanktuarium sięgają XII wie-

którego jeszcze w czasach kazimierzow-

Medalik pochodzi z jednego najważ-

jej pozyskanie wizerunku, najbardziej

ki oraz drewniane rzeźby Madonny.

ku. Benedyktyński mnich Magnus ruszyl

skich rozpocząl się kult Maryjny. Ponoć

niejszych polskich sanktuariów, polożone-

zbliżonego do tej sennej, mistycznej wizji.

W 1755 roku odbyla się uroczysta ko-

z opactwa św. Lamberta w stronę alpej-

w tajemniczy sposób na drzewie kolo

go na Ziemi Dobrzyńskiej. Miejsce, które

Rodzice zabrali Zofię do Poznania, chodzili

ronacja figury. Gotycką rzeźbę ofiarowaną

skich dolin, by tam krzewić wiarę. Zabral

źródelka pojawil się obraz Matki Bo-

same Niebiosa ofiarowaly ludziom, a lu-

po pracowniach rzeźbiarzy i malarzy, ale

przez Zofię Kościelecką, przedstawiającą

lipową figurkę Matki Boskiej z Dzieciąt-

skiej. Zaczęli przychodzić ludzie, modlili

dzie przyjęli dar i tu od wieków pielgrzy-

żadne dzielo nie przypominalo obrazu ze

mlodziutką Marię, z delikatnie wygiętym

kiem, ale w drodze zostal napadnięty przez

się, nabierali wody, pili ją bądź obmywali

mują, modlą się i otrzymują laski. Dlaczego

snu. Wstąpili w końcu do ostatniego drze-

tulowiem i dlońmi zlożonymi do modlitwy,

zbójców. Uciekal, jednak drogę zatarasowal

chore miejsca, a w dowód wdzięczności

Niebiosa?

wiarza, już niemalże bez żadnej nadziei, że

przybrano w sztywny plaszcz z blachy, na

mu duży odlam skalny, spojrzal na figurkę,

zaczęli w tym miejscu budować kapliczki

W XVI-wiecznej w kronice Jana z Ko-

znajdą tu coś godnego ­ mówiono, że ten

glowę nalożono koronę, a pod nogami

pomodlil się żarliwie i skala pękla! Mnich

i umieszczać w nich obrazy Matki Boskiej.

morowa mamy wzmiankę o tym, że w 1495

rzemieślnik nie ma talentu i rzeczywiście ­

ulożono księżyc z profilem ludzkiej twa-

znalazl schronienie w szczelinie. Znana jest

Możliwe, że w ten sposób trafil tu obraz,

roku, kiedy na tym terenie szalala zaraza,

jego rzeźby byly chyba najbrzydsze. Zofia

rzy, symbolizujący szatana ­ taki wlaśnie

nawet dokladna data cudu: 21 grudnia 1157

który dziś jest w glównym oltarzu i jest

spadl przy drodze kamień. Spadl z nie-

stracila już wszelką nadzieję, wychodzila

wizerunek Matki Boskiej Skępskiej znamy

roku ­ benedyktyni są skrupulatni! Inna

uznany za cudowny. Mówi się, że przy-

ba! A czy byl to zwykly meteoryt, czy

zrezygnowana, kiedy nagle zobaczyla

i taki jest przedstawiony na medaliku.

wersja mówi, że zbójców nie bylo, tylko że

wiózl go ktoś z podróży na wschód, ale czy

A już niedlugo przyszly zabory i car-

mnich zablądzil i natknąl się na skalę, któ-

bylo to, jak chcą niektórzy, w XIII wieku,

skie ukazy, na mocy których usilowano

ra przegrodzila mu dalszą drogę. Pewne jest

czy później ­ nie wiemy. W kronikach za-

zniwelować kult i ruch pielgrzymkowy.

jedno ­ po modlitwie skala pękla i mnich

chowala się data powstania sanktuarium

Po powstaniu styczniowym nastąpila ka-

znalazl schronienie, zamieszkal w malut-

­ rok 1336, są też wzmianki o tym, że przed

sata klasztoru. Na znak protestu ludność

kim pomieszczeniu w skale i stąd udawal

obrazem modlila się królowa Jadwiga. Czy

zaczęla budować kapliczki z Maryją Skęp-

się na wędrówki misyjne. Figurka zostala

mialoby to jakiś związek z tym, że na od-

ską, która na tym terenie stala się symbo-

na miejscu cudu, bowiem mnich zbudowal

wrocie obrazu umieszczony jest podwójny

lem Polski, katolicyzmu i walki o wolność.

tu dziękczynną kapliczkę. Miejsca bylo nie-

krzyż ­ herb Jagiellonów?

Kult trwal mimo zakazów, a na jubileusz

wiele, kapliczka byla raczej podobna do celi

Wedlug badań naukowych obraz po-

400-lecia sprowadzenia figury przybylo

pustelnika, więc mówiono o niej: ,,Maria der

wstal w Krakowie, jest niewielki, nama-

aż 50 tysięcy pielgrzymów. Ludowi rzeź-

Zelle" i tak zostalo.

lowany olejnymi farbami na lipowej desce.

biarze zaczęli masowo produkować figurki

Już pól wieku później powstal tu nie-

Matka Boska trzyma Dzieciątko i wska-

Matki Boskiej Skępskiej, które staly się

wielki romański kościól, a po kolejnych

zuje na nie, a Jezusek ma w ręku książkę,

ikonami polskiej sztuki ludowej. Wszyst-

stu pięćdziesięciu latach ojciec królowej

a drugą ręką nam blogoslawi. Naukowcy

ko za sprawą wspomnianej sukienki ko-

Jadwigi, król Ludwik Węgierski, w dowód

datują obraz na XV ­ XVIII wiek, pierwot-

ronacyjnej z XVIII w., która okryla rzeźbę

wdzięczności za zwycięstwo nad Turkami

ny, piętnastowieczny obraz byl kilkakrot-

w ksztalt stożka, z dodanym księżycem

ufundowal wspanialą gotycką świątynię.

nie odnawiany, a robiono to wówczas po-

u stóp, i stala się w ten sposób możliwie

Z czasem gotycki kościól powiększono,

przez nakladanie kolejnej warstwy farby.

prostą formą chętnie rzeźbioną przez ludo-

rozbudowując go w stylu barokowym,

Wiadomo, że na początku XV wieku kolo

wych artystów.

wtedy stal się on największym kościolem

źródelka powstala pierwsza murowana

Czasem trafiają się medaliki ­ zagad-

w Austrii, udalo się jednak zachować kilka

kaplica i być może wtedy obraz sprowa-

ki, tak zniszczone, że tracę nadzieję na ich

elementów gotyckich. Wspaniala wieża

dzono z Krakowa. W XVII wieku miejscem

identyfikację. Tym razem trafilam na meda-

gotycka zostala umiejętnie wkompono-

zaopiekowali się dominikanie i wlaśnie oni

lik, wykonany solidnie ze stopu o zawarto-

wana pomiędzy dwie wieże barokowej

zbudowali kościól. Na ścianie kościola jest

ści miedzi. Można go śmialo datować nawet

fasady, zachowano też romańską kaplicz-

tablica z lacińskim napisem, gdzie wymie-

na XVIII wiek, jest jednak wytarty, niemalże

kę, gdzie do tej pory odbiera cześć ta sama

niona jest jeszcze jedna data powstania

gladki i tylko na jednej stronie ma delikatny

figura Matki Boskiej.