25

nr 10 (470) 30.05.­12.06. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Groby Ormian lwowskich na Cmentarzu Lyczakowskim (cz. 2)

Następca Samuela Cyryla

rozwinąl się na przestrzeni oko-

Stefanowicza arcybiskup

lo 2 km i ruszyl w stronę Cmen-

Grzegorz Michal Szymonowicz

tarza Lyczakowskiego.

rządzil archidiecezją w latach

Komitet obywatelski zwrócil

1859­1875 i zmarl 14 czerwca

się do wladz centralnych z proś-

1875 r. Na jego grobie na

bą o upoważnienie do zlożenia

Cmentarzu Lyczakowskim

szczątków zmarlego na Cmen-

na zamówienie kapituly

tarzu Orląt, na co Ministerstwo

ormiańskiej wzniesiony

Spraw Wewnętrznych udzieli-

zostal okazaly pomnik, dluta

lo przychylnej odpowiedzi. Nad

znanego artysty-rzeźbiarza

otwartą mogilą odprawiono mo-

Juliana Markowskiego.

dly żalobne. Orację wyglosil ks.

Pomnik arcybiskupa

kanonik A. Bogdanowicz. ,,Po-

uchodzil pomimo poważnego

chowano abpa J. Teodorowicza

uszkodzenia i nadal uchodzi

w lewej części cmentarza obok

za jeden z najladniejszych na

katakumb, niedaleko pomnika

cmentarzu.

lotników amerykańskich (kwa-

POMNIK NA GROBIE ABPA

tera II, g. 59). Serce jego zlożo-

GRZEGORZA JÓZEFA

no do urny, którą wmurowano

TEKST I ZDJĘCIA

ROMASZKANA

w ścianę Katedry Ormiańskiej.

JURIJ SMIRNOW

N

W sierpniu 1971 roku w dobie

agrobek sklada się z dwu-

dewastacji Cmentarza Orląt, jak

stopniowej podstawy oraz

podaje ks. prof. Józef Wolczań-

ustawionej na niej ka-

ski, zwloki arcybiskupa Józefa

pliczki zamkniętej ostroluko-

Teodorowicza potajemnie eks-

wo. Postać kaplana siedzącego

humowano (jak również zwloki

w niszy w szczególowo odda-

niektórych innych wybitnych

POMNIK NA GROBIE ABPA GRZEGORZA MICHALA SZYMONOWICZA

nych szatach pontyfikalnych

polskich polityków i generalów)

zostala wyrzeźbiona z dużym

Józef Romaszkan arcybiskup

pokoleń w pochodzie ku lepszej

i ,,zlożono w grobowcu rodziny

metropolita lwowski obrządku

realizmem. Górną część ka-

przyszlości Ojczyzny! Nie Lwów,

Klosowskich na Cmentarzu Ly-

ormiańskiego 12 maja 1809­11

pliczki zdobil krzyż (czy gotycki

nie Galicja, nie jedna dzielnica,

czakowskim". Przy odbudowie

kwiaton?) i cztery gotyckie pi-

grudnia 1881". Pomnik również

ale jak rozlega ziemia nasza pol-

Cmentarzu Orląt w 2005 roku na

nakle. Misternie wykonano de-

zostal odnowiony z funduszy

ska, caly naród w dniu dzisiej-

jego grobie ustawiono symbo-

tal szat, infuly i pastoralu. Prawą

polskiego Ministerstwa Kultury

szym sercem i duchem plynąl za

liczny krzyż z napisem. Od tego

rękę arcybiskup unosi w geście

i Dziedzictwa Narodowego.

rydwanem, na którym wieziono

czasu trwaly starania o przenie-

Następca arcybiskupa G. J.

blogoslawieństwa, twarz po-

trumnę ze zwlokami arcybisku-

sienie szczątków arcybiskupa

godna, spokojna, pelna dosto-

Romaszkana arcybiskup Izaak

pa Isakowicza. Tysiączne rzesze,

Józefa Teodorowicza z powrotem

jeństwa. Niestety w latach 80.

Mikolaj Isakowicz (1824­1901)

co uczestniczyly w żalobnym

na Cmentarz Obrońców Lwowa.

XX wieku pomnik zostal poważ-

zwany ,,Zlotoustym", zmarl 29

pochodzie jak fala potężna, to

Sprawą tą przez kilka lat zaj-

POMNIK NA GROBIE ABPA

nie uszkodzony: rozbito krzyż,

kwietnia 1901 roku na zawal

mowala się warszawska Rada

jeno cząstka tych milionów, któ-

IZAAKA MIKOLAJA ISAKOWICZA

odbito glowę i ręce, wyrwano

serca i byl pochowany na Cmen-

Fundacji Ormiańskiej Kola Za-

rych myśli w tej chwili plynęly

tablicę z napisem. Odnowienie

tarzu Lyczakowskim przy alei

interesowań Kulturą Ormian

ku świeżej mogile. Czuleś, że za

a w latach 1922­1923 ­ Senatu

pomnika w 2007 roku wzbudzi-

glównej obok grobu abpa S. C.

(prezes Maciej Bohosiewicz),

tym rydwanem kroczy Ojczyzna

RP. Wielki patriota i spolecz-

lo sporo kontrowersyjnych zdań

Stefanowicza. W testamencie

również Rada Ochrony Pamię-

cala i że Ojczyzna cala staje w ża-

nik obywatel honorowy Lwowa.

dotyczących poziomu wykona-

zmarly arcybiskup wyrazil swo-

ci Walk i Męczeństwa. Nie uda-

lobie nad grobem najlepszego ze

Zmarl 4 grudnia 1938 roku we

nych prac konserwatorskich.

ją ostatnią wolę: ,,Pogrzeb mój ma

lo się jednak szybko zalatwić

swych synów...".

Lwowie w 74 roku swego ży-

Dlatego w 2020 roku polskie

być najskromniejszy. Wieńców

wszystkich formalności. Dopie-

Na miejscu wiecznego spo-

cia, w 52 roku kaplaństwa i 36

Ministerstwo Kultury i Dzie-

na trumnie skladać nie pozwa-

ro w 2009 roku otrzymano zgodę

czynku ,,Zlotoustego" archi-

roku biskupstwa. Już 10 minut

dzictwa Narodowego w ramach

lam... Jam nędzny proch i ziemia,

mera Lwowa Andrija Sadowego

diecezja ormiańska wystawila

po jego śmierci wiadomość tę

programu ,,Ochrona dziedzictwa

do ziemi powracam". Jednak po-

na otwarcie grobowca Klosow-

nagrobek zamówiony u znane-

podalo radio. Jednocześnie Rząd

kulturowego za granicą" posta-

grzeb I. M. Isakowicza w dniu

skich i identyfikację szczątków.

go lwowskiego rzeźbiarza prof.

Rzeczypospolitej oglosil żalo-

1 maja 1901 roku przerodzil się

Tylko w kwietniu 2011 roku do-

nowilo sfinansować fachową

Juliana Beltowskiego. Zgodnie

bę publiczną do chwili pogrze-

w wielką, okazalą manifesta-

renowację pomnika. Prace kon-

szlo wreszcie do otwarcia gro-

z wolą zmarlego pomnik nie ma

bu wielkiego księcia kościo-

cję spoleczeństwa galicyjskiego.

bowca i zbadania znajdujących

serwatorskie prowadzila Fun-

jego podobizny, lecz ma ksztalt

la. Śmierć abpa J. Teodorowicza

Prasa lwowska umieścila do-

się tam trumien. Niestety byly

dacja Dziedzictwa kulturowego

przydrożnej kapliczki. Wykuty

glęboko wzruszyla wiernych

kladne relacje z przebiegu tych

naruszone, w bliżej nie znanym

z Warszawy i warszawski In-

z kamienia pomnik zwieńczo-

kościola ormiańskiego i caly

uroczystości żalobnych, również

czasie i okolicznościach zlodzie-

stytut Polskiego Dziedzictwa

no krzyżem, zaś w górnej części

Lwów. W uroczystościach ża-

je cmentarni wlamali się do gro-

nadeslane telegramy z kondo-

Kulturowego za Granicą ,,Polo-

arkadowej umieszczono pla-

lobnych wzięli udzial prymas

lencjami m.in. od Ojca Świętego,

bowca, sprofanowali szczątki,

nika". Polsko-ukraińska grupa

skorzeźbione w bialym marmu-

Polski kardynal A. Hlond, me-

skradli zlote rzeczy. Po otwar-

cesarza i premiera rządu wie-

konserwatorów przeprowadzila

rze insygnia biskupie, a poniżej

tropolita lwowski obrządku

ciu trumny arcybiskupa obec-

deńskiego. Namiestnik Galicji

rzetelną konserwację pomnika,

napis: ,,Isaak Mikolaj Isakowicz

rzymskokatolickiego B. Twar-

ni zobaczyli czaszkę z czerwoną

hrabia Leon Piniński (który mial

uzupelniając brakujące części

Metropolita lwowski ormiański

dowski, greckokatolickiego A.

piuską, nie bylo jednak krzyża

ormiański rodowód) przybyl na

wedlug starych zdjęć archiwal-

urodzony w r. 1824, mianowany

Szeptycki, 17 biskupów obrząd-

napierśnego, pierścienia i pa-

pogrzeb osobiście. Ksiądz Ta-

nych. Szczęście bylo na stronie

arcybiskupem r. 1882, zmarly

ku rzymskokatolickiego i 3 bi-

storalu. Uroczyste przeniesie-

deusz Isakowicz pisze: ,,W dniu

konserwatorów: udalo się odna-

dnia 29 kwietnia r.1901".

skupów obrządku greckokato-

nie prochów arcybiskupa Józe-

pogrzebu w calym mieście oglo-

leźć nawet oryginalną glowę fi-

Ostatnim arcybiskupem or-

lickiego, przedstawiciele Rządu

fa Teodorowicza na Cmentarz

szona zostala powszechna żalo-

gury arcybiskupa, odbitą wiele

miańskim pochowanym na te-

Polskiego, wojewoda lwowski A.

Obrońców Lwowa mialo miejsce

ba. Zamknięto teatr miejski, bi-

lat wcześniej i przechowywaną

renie nekropolii Lyczakow-

Bilyk, general W. Langner, pre-

7 czerwca 2011 roku o godzinie

bliotekę Ossolineum, odwolano

w jednej z kolekcji prywatnych.

skiej (wlaściwie na wojskowym

zydent królewskiego stolecz-

12:00 w obecności licznych lwo-

koncerty... Kondukt żalobny byl

W bocznej alejce niedaleko

Cmentarzu Obrońców Lwowa)

nego miasta Lwowa St. Ostrow-

wian i gości z Polski. Byli obec-

tak liczny, że gdy ostatnie de-

wyżej opisanego pomnika jest

byl ks. abp Józef Teofil Teodoro-

ski, przedstawiciele lwowskich

ni: przedstawiciele Watykanu,

legacje wychodzily z katedry

pochowany jeszcze jeden arcy-

wicz (1864­1938). Abp Józef Teo-

uczelni wyższych, stowarzy-

metropolita lwowski arcybi-

ormiańskiej, to jego czolo znaj-

biskup ormiański, mianowicie

dorowicz byl gorliwym rządcą

szeń, towarzystw, organizacji

skup Mieczyslaw Mokrzycki,

dowalo się na wysokości placu

Grzegorz Józef baron Romaszkan

archidiecezji, świetnym kazno-

spolecznych i politycznych".

proboszcz warszawskiej parafii

Bernardyńskiego. Wzdluż trasy

(1809­1881), wybrany na arcy-

dzieją, wybitnym pisarzem reli-

Pogrzeb J. Teodorowicza od-

ormiańsko-katolickiej ksiądz

ustawilo się kilkanaście tysię-

biskupa w roku 1875. Nagrobek

gijnym, dzialaczem politycznym.

byl się w dniu 10 grudnia. Mszę

Artur Awdalian, lwowscy księ-

cy osób, a wszystkie ulice ude-

z piaskowca wykonal francuski

On przeprowadzil gruntowną

pontyfikalną w Katedrze Or-

ża Apostolskiego Kościola Or-

korowano setkami żalobnych

artysta-rzeźbiarz Antoni Julian

renowację i rozbudowę Katedry

miańskiej odprawil kardynal A.

miańskiego, ukraińscy księża

lampionów". Lwowski ,, Dzien-

Maricot, który we Lwowie pra-

Ormiańskiej, inicjowal ozdobie-

Hlond, prymas Polski. Po mszy

greckokatoliccy i prawoslawni.

nik Polski" umieścil obszerną

cowal pod przybranym nazwi-

nie świątyni nowymi cennymi

świętej mowę żalobną wyglosil

Przybyli również przedstawi-

relację swego reportera, który

skiem A. J. Gorgolewski. Pomnik

freskami i mozaikami. Z urzę-

wieloletni przyjaciel zmarlego

ciele Senatu RP, minister Andrzej

tak opisal pogrzeb zmarlego do-

wykonano w ksztalcie wielkiego

du w latach 1902­1918 zasia-

ks. abp. A. Sapieha, metropoli-

Kunert, przedstawiciele ukra-

stojnika Kościola ormiańskiego:

krzyża kamiennego umieszczo-

dal w wiedeńskiej Izbie Panów,

ta krakowski. O godzinie 11:00

ińskich wladz Lwowa. Mszy

,,Jedna z wielkich, jedna z naj-

nego na wysokim postumencie,

a w latach 1902­1914 ­ w Sejmie

trumna, wagi przeszlo 200 kg,

św. przewodniczyl arcybiskup

większych, a najdroższych mo-

ozdobionym plaskorzeźbami in-

Galicyjskim.

na ramionach mlodzieży aka-

Mieczyslaw Mokrzycki. Śpie-

gil wzniosla się znowu na cmen-

sygniów biskupich. W centrum

Z wyboru w latach 1919­

demickiej pojawila się na uli-

wal chór z lwowskiej katedry

tarnej ziemi jak drogowskaz,

postumentu tablica marmurowa,

1922 byl czlonkiem polskie-

cy, żegnana glosem dzwonów

ormiańskiej.

na który spoglądać będą oczy

na której wyryto napis: ,,Grzegorz

go  Sejmu  Konstytucyjnego,

katedralnych. Pochód żalobny