28

nr 10 (470) 30.05.­12.06. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Pomniki generala Tadeusza Kościuszki

w Stanach Zjednoczonych (cz. 4)

Jeden z pierwszych

Oleszczyńskiego lub Grassiego. Pomnik

monumentalnych konnych

caly robi już dzisiaj przyjemne wrażenie,

pomników generala Tadeusza

a gdy stanie na Rynku krakowskim, będzie

Kościuszki w Stanach

prawdziwą ozdobą miasta".

Zjednoczonych zostal

Leonard Marconi kilka lat z entuzjazmem

odslonięty w 1904 roku

pracowal nad modelem pomnika dla Krako-

w Chicago. Autorem projektu

wa. W 1897 roku gipsowy model pomnika

byl rzeźbiarz polski Kazimierz

zostal wykonany i artysta przedstawil go

Chodziński, absolwent Szkoly

krakowskiemu Towarzystwu im. Kościuszki.

Sztuk Pięknych w Krakowie,

Ze względu na koszty zrezygnowano z kom-

uczeń profesorów Walerego

pozycji w części dolnej cokolu pomnika,

Gadomskiego i Jana Matejki.

mianowicie sceny ,,Bitwa pod Raclawicami"

i ,,Przysięga Kościuszki". Marconi kontynu-

owal pracę już w Krakowie nad modelem

JURIJ SMIRNOW

w skali 1:1. Niestety wykończyć pracę Le-

W tym samym czasie pomnik bohatera

onard Marconi nie zdążyl ­ zmarl 1 kwietnia

PROFESOR GAETANO

narodowego Polski i USA postanowili zbu-

1899 roku. Przed śmiercią wykonal tylko ¼

TRENTANOVE

dować Polacy ­ mieszkańcy stanu Visco-

kompozycji. Zaangażowaną pracę nad mode-

sin. Pomnik mial stanąć w mieście Milwau-

politechniki lwowskiej, przygotowal

lem pomnika w latach 1899­1900 kontynu-

kee. Zawiązal się komitet, który w ciągu

w 1893 roku jako pracę konkursową pomni-

owal Antoni Popiel, lwowski rzeźbiarz, uczeń

trzech lat zbieral skladki wśród rodaków.

ka generala dla Chicago. Projekt Marconie-

Marconiego i jego zięć (przyszly autor pomni-

W tym czasie miejscowej Polonii udalo się

go pod godlem ,,Niepodleglość" zająl drugie

ka Adama Mickiewicza we Lwowie i pomnika

zebrać 13 tysięcy dolarów. Postanowiono

miejsce i nie mial szans realizacji w Chicago

Tadeusza Kościuszki w Waszyngtonie). Do

zbudować pomnik konny, który jak pisala

(jak się okazalo, projekt Tadeusza Barą-

pomocy i przyspieszenia pracy zaprosil wlo-

prasa miejscowa, mial być pierwszym po-

cza odznaczony pierwszą nagrodą, też nie

skiego artystę rzeźbiarza Giovanniego (Jana)

mnikiem konnym w calym stanie Viscosin.

doczekal się realizacji). Mial jednak dobrą

Giovanettiego (1861­1927) z Florencji, który

Komitet zwrócil się o projekt pomnika

opinię krytyków lwowskich i krakowskich.

wlaśnie w tych latach przebywal we Lwo-

nie do rzeźbiarza pochodzenia polskiego,

Jeden z nich w ,,Gazecie Lwowskiej" wiernie

wie i pracowal przy ozdobieniu sali widzów

lecz do Wlocha Gaetano Trentanove, profe-

uchwycil piękny ruch generala i jego konia:

Teatru Miejskiego (Opery Lwowskiej) pod

sora i znanego rzeźbiarza z Florencji, który

,,Kościuszko energicznie odrzucil glowę nie-

kierunkiem profesora Piotra Harasimowi-

POMNIK TADEUSZA KOŚCIUSZKI W MILWAUKEE

od lat byl twórczo związany z Milwaukee

co w tyl, podniósl w górę rękę z czapką...

cza. Wedlug profesora J. Biriulowa "... figura

i dobrze tam znany. Również postanowiono

18 czerwca 1905 roku pomnik zostal

studiowal stare portrety, rzeźby i obrazy

Plaszcz rozwinięty, koń ściągnięty w karku,

jeźdźca (Kościuszki) ze starannie wykończo-

nie oglaszać konkursu. Wlaśnie ten szcze-

poświęcony i uroczyście przekazany mia-

bohatera. W rezultacie postać T. Kościusz-

niespokojny, z otwartym pyskiem, wpiera-

nymi szczególami osiągnęla wysokość 5,6

gól zaniepokoil wielu wielbicieli generala

stu Milwaukee. Na uroczystość odslonięcia

ki w mundurze generala wojsk amerykań-

jący się w ziemię tylnymi nogami. Mundur

metra i, żeby ją wydobyć z pracowni, Popiel

Tadeusza Kościuszki i krytyków sztuki.

pomnika przybylo 60 tysięcy ludzi, w więk-

skich zostala modelowana znakomicie

na Kościuszce strojny, bogaty, kapelusz trój-

musial wyburzyć ścianę frontową. Odlany

Jeden z nich, Marian Gumowski pisal we

szości Polaków. Pomnik zostal poświęcony

i niezwykle elegancko. To samo można

graniasty, czy też ksztaltem napoleoński".

w brązie pomnik stanąl w 1901 roku na kra-

lwowskim piśmie ,,Tydzień", w dodatku

przez arcybiskupa Francesco A. Symona,

powiedzieć i o figurze konia. Wyrzeźbil

Lecz w 1894 roku wlaśnie ten projekt zain-

kowskim Rynku, a w 1922 roku zostal prze-

literacko-naukowym ,,Kuriera lwowskie-

który na tę uroczystość przybyl z Polski.

Kościuszkę i jego konia jako zwycięskich

teresowal miejskie wladze Krakowa, które

niesiony na Wawel".

go": ,,Ten sam zarzut (zamówienie projektu

Pomnik, jako dar Polonii dla miasta przyjąl

bohaterów. Pomnik zostal odlany we Flo-

zwrócily się do Leonarda Marconiego z pro-

W brązie pomnik T. Kościuszki zostal

pomnika bez konkursu) spotyka też drugi

burmistrz Milwaukee David Rose. Pomnik

rencji i przez ocean przetransportowany do

pozycją ustawienia pomnika Kościuszki na

odlany przez firmę ,,Dedrzeński i Spólka"

pomnik Tadeusza Kościuszki w Amery-

generala Tadeusza Kościuszki zostal usta-

Stanów Zjednoczonych. Do modelowania

Rynku krakowskim. Marian Gumowski tak

z Podgórza. Jednak z powodu zawirowań

ce w Milwaukee, mieście zamieszkanym

wiony w dzielnicy historycznej Milwaukee,

rzeźby artysta użyl dwudziestu ton gliny.

opisal we lwowskim czasopiśmie ,,Tydzień"

politycznych niedlugo po odslonięciu na

przeważnie przez Polaków. Prawie rów-

zwanej Lincoln Village na Lincoln Avenue.

Następnie byl wykonany odlew gipsowy,

(1904 rok) propozycję krakowską: ,,Konkurs

Rynku krakowskim pomnik bohatera tra-

nocześnie z zawiązaniem się komitetu chi-

W 1951 roku pomnik zostal przeniesiony na

a drugi i ostateczny odlew z brązu również

rozpisany na pomnik chicagowski nie zgasl

fil do magazynu, a później znalazlo się dla

cagowskiego, utworzyl się i w Milwaukee

teren parku przy tejże Lincoln Avenue.

we Florencji w odlewni ,,Galli Brathers".

na samych tylko projektach. Bo oto komitet

niego miejsce tylko przed budynkiem stra-

komitet, ale nie rozpisal konkursu, tylko

W latach 2013­2014 pomnik poddano

W Milwaukee Gaetano Trentanove osobi-

budowy pomnika Kościuszki w Krakowie,

ży pożarnej przy ulicy Potockiego (obecnie

oddal cale wykonanie pomnika, pod podob-

renowacji, która kosztowala ponad 400

ście kierowal umieszczeniem siedmiotono-

jaki się utworzyl w parę lat po chicagow-

Westerplatte). Dopiero w 1922 roku pomnik

nymi jak wyżej warunkami, wloskiemu ar-

000 dolarów. Siedmiotonną postać gene-

wej kompozycji na wcześniej zbudowanym

skim, zaakceptowal projekt profesora L.

generala T. Kościuszki ustawiono na Wa-

tyście rzeźbiarzowi Gaetano Trentanove we

rala razem z koniem zdjęto z cokolu i prze-

cokole z czerwonego granitu.

Marconiego i postanowil wystawić go na

welu, na bastionie króla Wladyslawa IV

Florencji. Posąg konny, podobny zresztą do

transportowano do warsztatu, gdzie nad

Wśród innych pomników generala Tade-

Rynku krakowskim. Projekt ten w gipsie

Wazy. Piękny pomnik bohatera narodowe-

dziela Kazimierza Chodzińskiego, stoi już,

nim pracowala grupa konserwatorów. Po-

usza Kościuszki w Stanach Zjednoczonych

odlany znajduje się dotychczas w Muzeum

go zostal w 1940 roku zniszczony przez hi-

jak się dowiadujemy w Milwaukee, ale jesz-

nownie odnowiony pomnik zostal poświę-

wyróżniają się monumenty w Bostonie,

Narodowym w Krakowie i przedstawia Ta-

tlerowców. Dopiero dwadzieścia lat później,

cze oficjalnie nie jest odslonięty, co nastąpić

cony 11 listopada 2014 roku. Autor projektu

Filadelfii, St. Petersburgu (Floryda), Detro-

deusza Kościuszkę na koniu w sukmanie

w 1960 roku ustawiono replikę pomnika,

ma na wiosnę 1905 roku".

profesor Gaetano Trentanove (1858­1935)

it. Wlaśnie niezwykle ciekawą jest geneza

rozwartej, klaniającego się czapką w ręku

jako dar mieszkańców niemieckiego Dre-

Inny tygodnik ,,Życie i sztuka" (nr 48,

byl rzeźbiarzem cenionym we Wloszczech,

pomnika Tadeusza Kościuszki w Detroit.

trzymaną. Jest to motyw wzięty z obra-

zna. Druga kopia odlana również w brązie,

26 listopada 1904 roku), uważal, że po-

również w Stanach Zjednoczonych. Uro-

Pomnik ten jest repliką slynnego pomnika

zu Jana Matejki ,,Bitwa pod Raclawicami",

zostala wykonana w latach 1976­1978 jako

mnik Tadeusza Kościuszki w Milwaukee

dzony we Florencji, absolwent Florenckiej

polskiego bohatera na Wawelu w Krako-

gdzie Kościuszko klania się wiwatującym

dar krakowian dla Polonii amerykańskiej.

jest zdaniem tych, którzy go widzieli,

Akademii Sztuk Pięknych. Popularność

wie. Projekt tego pomnika lwowski arty-

kosynierom. Zresztą wplywu Matejki nie

Postanowiono podarować ten pomnik Po-

nierównie piękniejszym od posągu w Chi-

w USA zdobyl w 1893 roku wystawiając

sta rzeźbiarz Leonard Marconi, profesor

widać, a twarz przypomina bardziej portret

lonii w Detroit, mieście gdzie osiedlila się

cago i komitet mial rację zwracając się od

na Światowej Wystawie Kolumbijskiej kom-

znaczna liczba Polaków. Wedlug ówczesnej

razu do znanego rzeźbiarza wloskiego, co

pozycję ,,The last of the Spartans" (,,Ostatni

prasy polskiej ,,...na początku czerwca 1978

zaoszczędzilo czas i pieniądze. Wedlug

Spartanin"), z bialego marmuru, zakupioną

roku w Gdyni odbyla się akcja wciągnięcia

opisu pomnika przez dziennikarza ,,Życia

z wystawy do ,,Galerii Sztuki Layton" w Mil-

na poklad statku niezwyklego ladunku.

i sztuki", ,,...Kościuszko i koń mierzą 15

waukee. Od tego czasu Gaetano Trentanove

Byla nim wierna kopia pomnika Tadeusza

stop wysokości i taką samą wysokość ma

stal się stalym gościem w Milwaukee, wy-

Kościuszki, który znajduje się na Wawelu.

granitowa podstawa, na której stoi spiżo-

kladal w ,,Galerii Sztuki Layton" i uzyskal

Nowo odlany z brązu bohater narodowy

wy koń z bohaterem. Pomnik odznacza

obywatelstwo amerykańskie. Zazwyczaj

Polski i Stanów Zjednoczonych, byl da-

się harmonią linij. Twarz Kościuszki jest

pól roku mieszkal w USA, zaś pól roku we

rem krakowian dla Polonii amerykańskiej

podobną i pelną wyrazu. Artysta Gaetano

Florencji, gdzie wykladal w Akademii Sztuk

w Detroit. Ponad pięciometrowej wyso-

Trentanove uważa brązowy posąg ten za

Pięknych i odlewal w brązu lub wykuwal

kości rzeźba z brązu dotarla do gdyńskie-

najlepsze swoje dzielo. Odlal go u ,,Braci

w marmurze projekty rzeźb przygotowane

go portu drogą samochodową z Krakowa

Galli" we Florencji... Pomnik już stoi w par-

w Stanach Zjednoczonych i następnie przy-

w pierwszych dniach czerwca 1978 roku.

ku Milwaukee, ale jest jeszcze przyslonię-

wozil je do Ameryki. W 1904 roku artysta

Z Gdyni bohater narodowy Polski i USA wy-

ty, gdyż uroczyste odslonięcie odbędzie

wykonal popiersie Tadeusza Kościuszki dla

ruszyl w rejs transatlantycki na pokladzie

się na wiosnę 1905 roku". Na piedestale

Muzeum Sztuki w Cleveland. W Stanach

drobnicowca ,,Zamość". To dar mieszkań-

pomnika umieszczono napisy w językach

Zjednoczonych naturalistyczny akade-

ców dla Polonii w Detroit z okazji 200-lecia

polskim i angielskim, mianowicie na stro-

mizm Gaetano Trentanove przyciągal wie-

powstania Stanów Zjednoczonych". Konny

nie frontowej: ,,Tadeusz Kościuszko 1746­

le zleceń na popiersia portretowe. Wśród

pomnik generala Kościuszki dluta lwowia-

1817". Po stronie pólnocnej: ,,Bohaterowi

najbardziej znanych jego prac tego okresu

nina Leonarda Marconiego stanąl w cen-

Dwóch Światów ­ Rodacy w Milwaukee",

są popiersia Andrew Carnegie, ojca Jacgu-

trum miasta Detroit 13 sierpnia 1978 roku

zaś po stronie pólnocnej w języku angiel-

es Marguette, gubernatora Nelson Dewey,

przy Michigan Avenue. Lwowski i wawelski

skim:" To the hero of both hemispheres".

prezydenta McKinley.

kontekst sprawia, że pośród amerykań-

Po stronie wschodniej data budowy po-

Przy przygotowaniu projektu pomnika

skich pomników Tadeusza Kościuszki ­ ten

POMNIK TADEUSZA KOŚCIUSZKI W DETROIT

mnika ­ ,,A. D. 1904".

generala Kościuszki dla Milwaukee artysta

ma szczególne znaczenie symboliczne.