12

nr 11 (471) 13­26.06. 2025

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

Dzięki wsparciu Konsulatu Generalnego RP ukazala się książka

,,Architektura międzywojennego Lucka"

Architektura jest

Szczególnym elementem jest wizualiza-

specyficznym sposobem

cja fasad w kolorze. Gdy pojawia się kolor ­

poznania historii miasta,

gwasz lub akwarela ­jest to rzadki moment.

jego ludności, zjawisk i nawet

Takie fasady też przedstawilem w książce.

powiązań rodzinnych. Tak

Przedstawiam budynek przy ul. Bogdana

uważa wolyński historyk,

Chmielnickiego. Niestety zostal przebudo-

dziennikarz, kierownik

wany i dziś trudno rozpoznać pierwotne

Wydzialu spuścizny

elementy i kolor. Kolory w bardzo cieka-

kulturowej Rady Miejskiej

wy sposób wizualizują historię. To bardzo

Lucka Aleksander Kotys.

rzadka okazja ­ znaleźć projekt w kolorze.

Interesowal się sztuką

Inna historia dotyczy szeregu budynków

powstawania domów, poznając

przy ul. Lesi Ukrainki. Dziś już ich nie ma,

Luck przez pryzmat jego

stoi tam teraz Ziarno. W 1928 r. staly tam

ulic i placów. Początkowo

budynki-bliźniaki, należące do przedsiębior-

publikowal swe spostrzeżenia

czyni Guty. Byly tam bank, spólka akcyjna,

w sieciach spolecznościowych

Publikacja ukazala się w wersji dwuję-

nie jest to moja pierwsza publikacja. Znane

Z czasem udalo mi się uzyskać dostęp

cukiernia i warsztaty. Te budynki też są

i na stronach Rady miasta.

zycznej ­ po ukraińsku i polsku.

jest mi uczucie, które towarzyszy podsu-

do archiwów i rozpocząć wlasne badania.

w książce.

­ Jest to nasza wspólna historia ­

mowaniu dlugiej pracy. Jestem tu bardzo

W 2012 r. trafilem do Państwowego archi-

W planach mamy nie tylko 3D przed-

stwierdzil konsul generalny Krzysztof Wa-

wdzięczny Konsulatowi za wsparcie. W tej

wum obw. wolyńskiego. Jest to wspaniala

stawienie budynków, ale plany pięter

LUDMILA PRZYJMACZUK

silewski. ­ Ukazujemy jej fragment i ważne

książce jest malo tekstu ­jest to raczej al-

instytucja dla badaczy, zwlaszcza zbiory

i korespondencję, dotyczącą ich projekto-

jest aby to robić, co jest również naszym

bum ze zdjęciami na dobrym papierze. Ta-

Wydzialu technicznego magistratu mię-

wania i budowy, jak w przypadku willi dra

Przed trzynastu laty Aleksander Ko-

zadaniem.

kie ladne wydanie chce się wziąć do rąk,

dzywojennego Lucka, które zachowaly się

Rafalowskiego. Niestety nie zachowala

tys zacząl pracę w Archiwum Obwodo-

Aleksander Kotys zakochany jest

można je dać komu w prezencie, jako dzie-

w dobrym stanie.

się, a stala kolo szkoly nr 1. Na planach

wym, gdzie są zgromadzone oryginaly

w Lucku i stara się ciągle wyszukiwać coś

lo, które opowiada o Lucku, o jego kultu-

Po prostu zamawialem kolejne teczki

podpisane są funkcje pokoi: gabinet, sy-

dokumentów z historii tych terenów. Jak

interesującego. Z zawodu jest astrono-

rze, architekturze w bardzo interesującym

od najstarszych czasów do końca 1939 r.

pialnia, salon, kuchnia. Stala ona w dzielni-

opowiedzial sam historyk, najbardziej in-

mem. Byl jednak dziennikarzem, a obecnie

okresie lat 1920-1930.

Z najbardziej interesujących projektów

cy willowej i ciekawie ukazuje jakie pokoje

teresowala go architektura okresu mię-

jest kierownikiem Wydzialu spuścizny

To już trzeci mój wspólny projekt

robilem kopie. Dziś, po weryfikacji, mam

w tych budowlach byly.

dzywojennego, gdy Luck stal się centrum

kulturowej Luckiej Rady miejskiej. Osoby

z Konsulatem RP. Druga książka zaczynala

okolo 700 kopii projektów różnych budyn-

Architektura nie jest dla mnie czymś

administracyjnym woj. wolyńskiego. Te

na takich posadach mają ograniczony czas

się od krótkich filmików o polskim okre-

ków wznoszonych w tym czasie w mieście.

czysto technicznym. Jest żywym, specy-

dane przechowywane byly w Archiwum.

na wlasne hobby.

sie Lucka. Potem ukazala się publikacja

Jest to cząstka ­ 700 kopii z ponad 3 000

ficznym sposobem na poznanie historii

Wyniki wieloletnich badań Aleksander Ko-

o okresie międzywojennym Wolynia. Ta,

dokumentów, które tam są. Naturalnie

miasta, jego mieszkańców, zjawisk, czy

tys przedstawil w książce ,,Luck: architek-

Podczas prezentacji książki autor po-

trzecia książka, jest moją drogą do przed-

są też rysunki zwyklych domów, ale nie

rodzinnych historii. Dzięki architekturze

tura. Najlepsze projekty z lat 1920-1930",

wiedzial kilka slów o architektach:

stawienia historii Lucka poprzez architek-

mialy artystycznej czy wizualnej unikal-

dobrze się to udaje.

którą ostatnio zaprezentowano w Obwo-

We wspólnocie zawodowej, która two-

turę. Daje to możliwość lepszego poznania

ności. Dlatego potrzeba to bylo zweryfi-

Oddzielnym tematem są budowle prze-

dowej Bibliotece dla dzieci i mlodzieży.

rzyla te gmachy w międzywojennym Luc-

samego miasta.

kować. Praca w Archiwum przed 2012 r.

myslowe ­ cegielnie, mlyny. Widzimy jak

­ Zaczynając od 2012 r. przeglądalem

ku, jako stolicy woj. wolyńskiego, bylo wie-

Swego czasu trafily mi do rąk książki

miala swoje utrudnienia ­ w tym okresie

zmienialo się ich wyposażenie i konstrukcje.

w Archiwum wszystkie materialy, dotyczą-

lu architektów najwyższej klasy. Wladze

Waldemara Piaseckiego i Feodosija Man-

zabraniano fotografowania. Nie można

Gdy zebralem już material, zrozumia-

ce nieruchomości, które pojawily się w tym

udzielaly im zezwolenia na projektowanie

dziuka ,,Ulice i place Lucka" z 2005 r. oraz

bylo wziąć aparat czy telefon i skopiować

lem, że wystawić go trzeba nie tylko na FB,

okresie ­ wspomina autor. ­ Opracowalem

obiektów sportowych, przemyslowych,

Bogdana Koloska i Rostyslawa Metel-

dokument. Trzeba bylo zamawiać skany,

ale i w publikacji książkowej. Zwrócilem się

okolo 3000 materialów. Z najbardziej inte-

mlynów, czy domów mieszkalnych. Wysoki

nickiego ,,Luck: Architektoniczno-histo-

placić za nie lub omijać te biurokratyczne

do Konsulatu Generalnego RP i przedstawi-

resujących robilem kopie ­ okazalo się, że

poziom ich oświaty pozwalal na powsta-

ryczny opis". Są to cztery znane w Lucku

przeszkody. Dlatego przez pierwszy okres

lem tam swoje materialy. Po otrzymaniu od

jest ich 700. Z tego wybralem okolo sto pro-

wanie budowli w kontekście architektury

postacie. Niestety przy życiu pozostal je-

jedynie przeglądalem teczki i zwracalem

nich wsparcia, w tarnopolskim wydawnic-

jektów, które podobaly mi się najbardziej.

ogólnopolskiej i budownictwa europejskie-

dynie Bogdan Kolosok, mieszkający obec-

je. Zdarzalo mi się jednak fotografować

twie Kron przygotowano wydanie do dru-

Pracę ukończylem w czerwcu ubieglego

go dzięki przeglądowi najnowszych idei

nie w Kijowie.

z ukrycia najbardziej interesujące doku-

ku i tak ukazala się ta publikacja. Te kilka

roku. Jednym slowem ­ zbadalem cale

i koncepcji praktycznych. W książce przed-

Proszę zwrócić uwagę, jak zatytulo-

menty, bo gdy widzi się takie skarby, to

stron tekstu (w wersji dwujęzycznej: po

archiwum Wydzialu technicznego magi-

stawilem wycinki ich najważniejszych prac,

wane są te książki ­ ,,Ulice i place Lucka".

nie sposób powstrzymać się, by nie po-

ukraińsku i polsku) w książce są po to, aby

stratu. Wybralem najbardziej interesujące,

konkretne adresy i zdjęcia obecnego wido-

Jest to ten architektoniczny szkielet, któ-

kazać tego ludziom. Później, gdy w latach

wyjaśnić czytelnikowi, skąd pochodzi mate-

najbardziej reprezentacyjne, o największym

ku obiektów. Przede wszystkich pragnąlem

ry pomógl mi zrozumieć miasto, bo dzieli

2020­2021 zmienily się porządki w Archi-

rial, jaka jest jego wartość, jak go zrozumieć

kolorycie. Wszystko to trafilo do mojej

pokazać same projekty.

się ono na ulice, które przecinają się, na

wach i zezwolono na fotografowanie do-

i ocenić. W książce przedstawiono 98% ma-

książki. Niestety nie wszystkie obiekty za-

Okres międzywojenny byl bardzo

place, a na ulicach stoją budynki. Jest to

kumentów bezplatnie, zacząlem zbierać

terialów z Archiwum państwowego, a 2% -

chowaly się do naszych czasów, a niektóre

korzystny dla Lucka. Ożywilo się życie

bardzo zlożona matematyczna struktura.

materialy. Do czerwca ubieglego roku

to projekty, które odnajdywalem w innych

z nich nigdy nie zostaly zrealizowane.

miasta i jego części skladowych. Miasto

Druga książka, którą znalazlem w biblio-

ukończylem ich gromadzenie. Są to nie-

on-line publikacjach. Oprócz archiwum ma-

W pracy, jak twierdzi autor, malo jest

rozwijalo się w globalnym europejskim

tece mojej babci, zaczyna się od slowa

zwykle cenne historycznie zachowane

gistratu korzystalem ze zbiorów Archiwum

tekstu, a wiele materialów fotograficznych.

kontekście. Byl to okres powstawania

,,architektura". Chociaż jest nieduża, to

projekty budynków.

Województwa Wolyńskiego. Zgromadzono

Ilustrują różne projekty nieruchomości ­

miast po rozpadzie imperiów i okres stoso-

jest bardzo ważna i specyficzna, bo takich

Bardzo interesujące jest oglądanie

tu wiele projektów budynków mieszkal-

spoleczne, oświatowe, obiekty przemyslo-

wania tendencji, charakterystycznych dla

publikacji więcej nie ma. Książki te pisali

planu budynków, których już nie ma. Ro-

nych, fabryk i sklepów.

we, zaklady komercyjne i budownictwo

calego kontynentu.

fachowcy-architekci, którzy w czasach

zumiem, że zdjęcie pokazaloby więcej niż

Pierwsze kilka planów budynków nie

mieszkaniowe. Przedstawiają różnorod-

Staralem się przedstawić projekty od

sowieckich pracowali w biurach projekto-

plany. Ale żyjemy w okresie fotografii,

pochodzą z archiwum. Jest to klasyczna

ność stylów ówczesnej architektury ­ od

prostych do bardziej zlożonych. Kopiowa-

wych i zabudowywali miasto. Wiele mieli

jesteśmy przyzwyczajeni do naciśnięcia

architektura ­ Banki Polski i Rolny. Dalej

prostych po zlożone tendencje i zjawiska.

lem najbardziej interesujące. Początkowo

do powiedzenia. Doceniali przedwojenną

przycisku i zrobienia zdjęcia. Jednak te

książka sklada się z 5 rozdzialów:

Kilka slów o architektach, o fachow-

byly z tym trudności, ale po 2021 pozwolo-

architekturę Lucka, opowiadali o sobie,

projekty kreślila ręka architekta, kreśleń

1 ­ gmachy publiczne: teatry, kioski, skle-

cach, którzy tworzyli oblicze międzywo-

no mi fotografować interesujące mnie ma-

krytykowali i chwalili udane projekty.

dotykali pracownicy Wydzialu techniczne-

py, gmachy towarzystw i organizacji;

jennego wojewódzkiego miasta Lucka. Byli

terialy. Prace ruszyly szybciej i w czerwcu

Z czasem moje zainteresowanie ar-

go, stawiali podpisy, daty, widoczne są ich

2 ­ szkolnictwo: gimnazja i szkoly, zaprojek-

to fachowcy najwyższej klasy. Jak twierdzi

ubieglego roku je zakończylem, wybiera-

chitekturą przerodzilo się w zbieranie

poprawki i ich zamysl. Nawet, gdy budynek

towane przeważnie w stylu modernizmu.

autor, w Lucku, jako centrum woj. wolyń-

jąc najciekawsze projekty do publikacji.

fotografii obecnego wyglądu budynków.

nie zostal zrealizowany, widzimy, jak byl

Przedstawiam najciekawsze projekty;

skiego dzialalo wielu znanych ówczesnych

Staralem się zbalansowanie przekazać

Od okolo polowy roku 2000. zacząlem

projektowany. Inna rzecz, gdy autor przed-

3 ­ budowle przemyslowe: mlyny, cegiel-

architektów: Sergiusz Tymoszenko, Franci-

od prostych do zlożonych wszystkie archi-

gromadzić te fotografie. Umieszczalem je

stawia budynek w 3D ­ nie jest to plaski ry-

nie, krupiarnie, stacje benzynowe z pod-

szek Kokesz, Kazimierz Szkolnicki, Tadeusz

tektoniczne tendencje i zjawiska w ówcze-

w sieciach spolecznościowych i na róż-

sunek, lecz jest światlo i cień na fasadzie.

ziemnymi rezerwuarami;

Kraft, Anna Baranowska i inni. Autor publi-

snym Lucku.

nych stronach. Przeglądając je, zauważy-

Takich projektów jest niewiele, ale mialy

4 ­ obiekty sportowe: stadion, w budowie

kuje zdjęcie z 1938 r., na którym są przed-

Przez ponad dziesięć lat pracowalem

lem, że dominuje tu jeden typ architektury

one przeznaczenie estetyczne i możemy je

byl tor rowerowy, kompleks sportowy im.

stawieni czlonkowie Luckiego oddzialu Sto-

i pisalem o willach w Lucku. Wprawdzie

­ stare budynki.

zobaczyć na kartach tej publikacji.

J. Pilsudskiego, przystanie. Te obiekty w la-

warzyszenia Architektów Rzeczypospolitej.

tach międzywojennych mialy państwowe

Posiadali rządowe licencje na prawo projek-

poparcie i zamawiano oryginalne projekty;

towania różnego rodzaju budowli.

5 ­ budownictwo mieszkaniowe, w tym

­ Większość z nich ukończyla War-

prywatne ­ wille. Pokazalem okolo 100

szawską lub Lwowską Politechnikę ­ pisze

różnych obiektów różnych rozmiarów.

historyk. ­ Ponieważ posiadali prestiżowe

Wcześniej nikt nic podobnego nie robil.

wyksztalcenie, ich projekty, którymi byl

zabudowany międzywojenny Luck, przed-

Jest to pierwsze i tak obfite badanie

stawialy wysoki poziom. Wprowadzili

architektury międzywojennego Lucka. Nie

do panoramy Lucka wiodące tendencje

dotyczy tylko architektury ­ ale i miesz-

międzywojennej architektury, w tym

kańców. Ludzie wkladali pieniądze w pro-

i modernizm.

jekty, w budowle i zbudowali je tak, że

Wydanie ukazalo się dzięki wsparciu

wiele z tego dotrwalo do naszych czasów,

Konsulatu Generalnego RP w Lucku. Po-

dlatego uważam, że zaslugują na naszą

czynając od 2014 r. projekt autora uzy-

uwagę.

skal poparcie placówki dyplomatycznej.