22

nr 12 (472) 30.06.­14.07. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Galeria burmistrzów. Świt demokracji (cz. 3)

Waclaw Chowaniec,

Ten co znikl bez wieści

Zdzislaw Stroński

Ostatnim przedwojennym prezyden-

tem Stanislawowa zostal Franciszek Ko-

i Franciszek Kotlarczuk

tlarczuk. Jego życiorysu może pozazdro-

­ to postacie, które

ścić wielu wojskowych. W wieku 15 lat

przez 16 lat, zmieniając

wstępuje do Legionów Polskich, w których

się kolejno, rządzily

walczy do 1917 r., po osiągnięciu pelnolet-

w Stanislawowie.

niości zostaje aresztowany przez Austria-

Przypomnę, że

ków i wcielony do regularnego wojska.

okres rządów II

Po ciężkim zranieniu Kotlarczuk leczy się

w szpitalu we Lwowie. Tu wybucha po-

Rzeczypospolitej

wstanie Ukraińców. Ze szpitalnego loża

trwal jedynie 20 lat,

Kotlarczuk udaje się na barykady i broni

a każdy z tych rządców

szkoly im. Sienkiewicza. Potem są walko

byl na swój sposób

polsko-ukraińskie i polsko-bolszewic-

interesujący.

kie. Walczy odważnie, o czym świadczą

nagrody:

WACLAW CHOWANIEC

FRANCISZEK KOTLARCZUK

- Order Virtuti Militari;

IWAN BONDAREW

ZDZISLAW STROŃSKI

- Krzyż Niepodleglości;

dluższy czas Stroński byl sekretarzem

Obok pelnienia obowiązków burmistrza,

Twórca

Bohater przedstawienia

- dwukrotnie Krzyż Walecznych;

rady BBWR województw poludniowo-

Waclaw Chowaniec byl obierany poslem

,,Wielkiego Stanislawowa"

lalkowego

- Zloty Krzyż Zaslugi;

-wschodnich. Bardzo szybko rozczarowali

do Sejmu i w latach 1930-1935 rozrywal

- Krzyż obrony Lwowa;

W 1924 r. posadę rządowego komisa-

W kwietniu 1935 r. 42 glosami wszyst-

się w nim nawet koledzy z partii ­ malo

się pomiędzy Stanislawowem i Warszawą.

- Odznaka bylych więźniów politycznych.

rza Stanislawowa objąl Waclaw Chowa-

kich obecnych radnych obrano kolejnego

czasu spędzal w Stanislawowie. Dlużej

W 1934 r. w Polsce zmienia się ustawo-

niec. To nazwisko bylo w mieście dobrze

prezydenta Stanislawowa ­ 39-letniego

przebywal w Warszawie, a wszystkie

dawstwo. Jak pisze krajoznawca Mychajlo

O wyksztalceniu Kotlarczuka danych

znane, bo rodzina Chowańców należala do

Zdzislawa Strońskiego, kandydata od

sprawy przerzucil na swoich zastępców.

Holowatyj, od tej chwili magistrat nazy-

nie ma. Jest jedynie tytulowany jako magi-

piątki miejskich milionerów. Waclaw uro-

BBWR. Zaznaczę ­ innych kandydatów do

W naszych czasach historyk Olga Ciw-

wal się Urzędem miejskim, a burmistrz

ster, co pozwala stwierdzić, że jakąś uczel-

dzil się w 1887 r. w Stanislawowie i byl

fotela prezydenckiego nie bylo.

kacz odnalazla w Archiwum scenariusz

­ prezydentem miasta. Pierwszym prezy-

nię ukończyl.

chyba pierwszym ,,rdzennym" wladcą

Urodzil się Stroński w Stryju, uczyl

szopki, przedstawiającej życie Stanisla-

dentem Stanislawowa zostal naturalnie

Jego dzialalność byla ściśle powią-

miasta. Jego ojciec ­ Stanislaw Chowaniec

się w gimnazjum i byl harcerzem. Z wy-

wowa w latach 1930. Glównym bohate-

Waclaw Chowaniec. Wprawdzie jego pre-

zana ze Stanislawowem, w którego

­ byl wlaścicielem największej drukarni

buchem I wojny światowej wstąpil do Le-

rem szopki byl prezydent miasta ­ Herod-

zydentura nie trwala dlugo.

magistracie Kotlarczuk pracowal wie-

Stanislawowa i uważany byl za najzamoż-

gionów Polskich, ale zostal wkrótce za-

-Zdziś. Wiele mówi, dba o swą reputację,

W tym czasie w radzie miejskiej ist-

le lat. Stopnie jego kariery ukladają

niejszego mieszkańca miasta. Po śmierci

trzymany przez żandarmerię i odeslany

ma intymne stosunki z piękną panienką,

nialo dwa polityczne ugrupowania, jak

się następująco: Kierownik Wydzialu

ojca Waclaw wspieral matkę w prowa-

do 20 pulku armii austriackiej. Przelewać

która przyszla do niego w sprawie. Calą

nazywano je wówczas ­ kluby. Klub

gospodarczego (1928), kierownik Wy-

dzeniu rodzinnego biznesu. Zdobyl dwa

krew za cesarza Stroński nie mial zamiaru

pracę odwala za niego kanclerz, św. Fra-

Radnych Polskich, skladający się glow-

dzialu ogólnego (1934), wiceprezydent

wyższe wyksztalcenia: prawnicze ­ we

i wkrótce ,,z powodu choroby" zostal zwol-

nio. Wszyscy wiedzieli, że chodzi tu o Fran-

nie z bylych wojskowych, którzy starali

Stanislawowa (1935) i prezydent miasta

Lwowie i ekonomiczne ­ w Wiedniu.

niony z wojska i wstąpil na Uniwersytet.

ciszka Kotlarczuka.

się nie wtrącać do polityki w kwestiach

(1937).

W czasie przewrotu majowego drukarnia

Kilkakrotnie otrzymywal wezwanie do

Malżonka Strońskiego przedstawio-

gospodarczych miasta. Bardziej wplywo-

W odróżnieniu od swego poprzednika,

Chowańców bezplatnie drukowala roz-

wojska, ale ,,slaby stan zdrowia" nie po-

na jest jako Herod-baba i kobieta mądra.

wym byl Klub BBWR (Bezpartyjny Blok

Kotlarczuk umial ukladać sobie relacje

kazy, zarządzenia i odezwy wladz, czym

zwalal na wcielenie go w kamasze na dlu-

Maria Strońska byla dyrektorką stani-

Wspólpracy z Rządem). Do tego ostat-

z ludźmi, dobrze orientowal się w spra-

zdobyli sobie glęboką wdzięczność i przy-

go ­ za każdym razem wracal na studia.

slawowskiego gimnazjum żeńskiego,

niego należal i burmistrz. Na czele Klubu

wach miasta i dzięki temu cieszyl się

chylność Polaków. W 1922 r. Waclaw

Tchórzem nie byl i w czasie wojny z bolsze-

mieszczącego się w obecnych murach

stal syn bylego komisarza Stanislawo-

sympatią mieszkańców. W kole polskich

przekazuje drukarnię mlodszemu bratu,

wikami jako ochotnik odważnie walczyl

Wydzialu artystycznego Uniwersy-

wa, Henryk Zajdler. Nie ukladaly mu się

patriotów dzialal z powodzeniem jako

Tadeuszowi, a sam obejmuje posadę re-

pod Warszawą.

tetu im. Stefanyka. W czasie wojny p.

stosunki z Chowańcem i przy każdej oka-

prezes Związku Legionistów i Powiato-

ferenta w Galicyjskim wojskowym zakla-

Na początku lat 20. XX wieku Stroński

Maria dzialala w podziemiu i zginęla

zji psul krew prezydentowi miasta.

wego Związku Strzeleckiego.

dzie kredytowym.

zostal doktorem historii i przez pewien

w Oświęcimiu.

W marcu 1935 r. pomiędzy klubami

Po dymisji Strońskiego fotel prezyden-

Niebawem zostaje komisarzem rządo-

czas pracowal w Archiwum lwowskim,

W 1937 r. przez miasto przeszly po-

wybuchl konflikt, dotyczący budżetu miej-

cji pozostawal nieobsadzony przez prawie

wym i mniej niż przez rok udalo mu się

ucząc w gimnazjum żeńskim. Laury He-

gloski, że po sprzedaży części placu pod

skiego. Wodę mącil ­ jak zawsze ­ Zajdler.

pól roku. Obowiązki burmistrza wykony-

zrobić tyle, ile nie zdolali zrobić przed

rodota i prof. Hruszewskiego mlodego

budowę poczty, Stroński otrzymal so-

Aby zażegnać konflikt Waclaw Chowaniec

wal jego zastępca. Wreszcie 4 październi-

nim jego poprzednicy. Wówczas Stanisla-

profesora nie wabily ­ jego pasją byla

lidną lapówkę i oddal ziemię za bezcen.

podaje się do dymisji. Opozycja przyjęla to

ka 1937 r. jednoglośnie zostal obrany na

wów od pólnocy otaczaly trzy dzielnice

polityka. Organizuje więc Związki zawo-

14 kwietnia tegoż roku prezydent poda-

z zadowoleniem.

prezydenta miasta. Gdy Kotlarczuk wy-

ze wspólną nazwą Kniahinin (Kniahinin-

dowe nauczycieli szkól średnich, potem

je się do dymisji. Wraca do Lwowa i tu

Obrażony burmistrz przenosi się do

szedl z urzędu miejskiego, wital go wielo-

-Wioska, Kniahinin-Górka i Kniahinin-

zostaje aktywnym czlonkiem Związku

w wywiadzie oskarża stanislawowski

Lwowa i staje na czele Akcyjnego Banku

tysięczny tlum mieszczan.

-Kolonia). Byly to samodzielne gminy,

Naprawy Rzeczypospolitej, który później

magistrat o niekompetencję i wywie-

Hipotecznego. Za pierwszych sowietów

W następnym roku magistrat przeno-

nie podporządkowane burmistrzowi.

polączyl się z BBWR. W 1927 r. Stroński

ranie presji na niego. Jasne, że po tym

trafia na ,,czarną listę" NKWD, ale uda-

si się do nowej siedziby. Jeżeli wcześniej

Już przed I wojną światową byly plany

zostaje radnym miasta Lwowa. Udaje mu

popularność jego w Stanislawowie nie

lo mu się uciec do Krakowa. Po wojnie

cisnąl się wspólnie z urzędem wojewódz-

o przylączeniu tych dzielnic do Stanisla-

się przez trzy kadencje zasiadać na sali

wzrosla.

byl dyrektorem Banku Hipotecznego

kim (gmach obecnej Akademii Medycz-

wowa, ale poza rozmowy sprawa nie ru-

obrad. W 1932 r. Stroński jest już wicebu-

W czasie II wojny światowej Stroński

w Krakowie, a po przejściu na emeryturę

nej), to teraz zająl oddzielną kamienicę.

szyla. A Waclawowi Chowańcowi udalo

rmistrzem Lwowa. Stamtąd wyruszyl na

dzialal w AK, zaś po wojnie kierowal Cen-

w 1949 r. zostal doradcą finansowym sądu

Ta budowla należy obecnie do szkoly nr

się! 17 listopada ukazalo się rozporządze-

prezydenctwo do Stanislawowa.

trum handlu drewnem. Ożenil się po raz

wojewódzkiego.

5 przy ul. I. Franki. Tutaj też mieścily się

nie Rady Ministrów o dolączeniu dzielnic

W naszym mieście przyjęto go chlod-

drugi. Zmarl w 1973 r. i pochowany zostal

Waclaw Chowaniec zmarl w 1985 r, nie

mieszkania slużbowe dla urzędników,

do obrębu miasta i poszerzeniu jego gra-

no. Uważano go za obcego. Ten wybór

na cmentarzu wojskowym na Powązkach

dożywszy dwóch lat do swego 100-letnie-

a sam Kotlarczuk zajmowal lokal pod nr

nic do brzegów obu Bystrzyc. W wyniku

byl wylącznie polityczny, bowiem przez

w Warszawie.

go jubileuszu.

35.

tej decyzji terytorium miasta wyroslo

Niebawem wybuchla II wojna świato-

pięciokrotnie, a liczba ludności zwiększy-

wa. 18 września 1939 r. prezydent Stani-

la się z 30 tys. do 50 tys. Rozporządzenie

slawowa wydal swoją ostatnią odezwę:

weszlo w życie z dniem 1 stycznie 1925

,,Mieszkańcy! W ciągu najbliższych

r. To wydarzenie lokalna prasa ochrzcila

godzin do naszego miasta wejdą wojska

mianem ,,narodzin Wielkiego Stanislawo-

ZSRR.

wa". Faktycznie ­ Stanislawów stal się

Mieszkańcy! Nawoluję was do za-

drugim co do wielkości miastem Galicji

chowania spokoju i porządku. Nie wolno

po Lwowie.

występować przeciwko armii i wladzy

W 1927 r. w Stanislawowie przeprowa-

sowieckiej.

dzono pierwsze demokratyczne wybory

Nawoluję was do nieporzucania pracy

burmistrza. Wygral, naturalnie, Waclaw

na przedsiębiorstwach...

Chowaniec. Wygral i kolejne. Za czasów

Przywitajmy wojska rosyjskie ­ ar-

jego urzędowania stale wzrastala liczba

mię bratniego narodu slowiańskiego, jako

ludności, budowano obiekty publiczne.

przyjaciól.

Dość wskazać, że Ratusz, będący po woj-

Niech żyje przyjaźń slowiańska!"

nie w stanie awaryjnym, zostal przebu-

Po tym Kotlarczuk dokądś znik-

dowany w wyglądzie, który dotarl do na-

nąl. Powiadano, że uciekl do Rumunii

szych czasów.

czy do Krakowa, za co bolszewicy wy-

Mieszkal burmistrz we wlasnej ka-

wieźli jego żonę i dziecko na Syberię.

mienicy przy ul. Sapieżyńskiej 4 (Nie-

Ale, mając w pamięci jego bohaterską

zależności), gdzie też mieścily się hotel

przeszlość, jakoś trudno uwierzyć, by

,,Union" i kultowa kawiarnia ,,Cukiernia

prezydent tak po prostu porzucil swoją

Krowickiego". Malżonką burmistrza byla

KAMIENICA CHOWAŃCÓW

rodzinę.

piękna Janina, pochodząca z Krakowa.