24

nr 12 (472) 30.06.­14.07. 2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Groby powstańców styczniowych

na Cmentarzu Lyczakowskim  (cz. 5)

Ostatnim okazalym

Miejskiej na budownictwo we Lwowie, bral

znów oparla się o proces sądowy. Rozpra-

pogrzebem na Cmentarzu

udzial w jury konkursów w Szkole Przemy-

wa sądowa Janowski przeciw Marconiemu

Lyczakowskim przed I wojną

slowej. Jako architekt i radny miejski wcho-

odbyla się w grudniu 1898 roku, o czym pi-

światową byl pogrzeb Józefa

dzil w sklad komitetu sędziów do oceny

saly wszystkie gazety lwowskie, między

Kajetana Janowskiego (1832­

planów budowy gmachu nowego teatru we

innymi ,,Slowo Polskie" i ,,Kurier Lwow-

1914), czlonka i sekretarza

Lwowie, obok znanych architektów i history-

ski". Gmach muzealny zostal zbudowany

stanu polskiego Rządu

ków ­ Wladyslawa Lozińskiego, Slawomira

w latach 1898­1903 i uroczyście otwarty

Narodowego w powstaniu

Odrzywolskiego, Jozefa Dziekońskiego, Julia-

w 1904 roku. Sprawa autorstwa tak na-

styczniowym. Zmarl we

na Zachariewicza, Juliana Hochbergera.

prawdę nie zostala wyjaśniona do końca

Lwowie jako ostatni czlonek

Komitet sędziów ocenial projekty kon-

po dzień dzisiejszy. Wspólczesna literatu-

Rządu Narodowego.

kursowe pod kierownictwem Edmunda

ra zazwyczaj przypisuje autorstwo wspól-

Mochnackiego, prezydenta miasta Lwowa.

nie Marconiemu i Janowskiemu.

Wedlug wlasnych projektów J. K. Janowskie-

Józef Kajetan Janowski jest też znany

TEKST I ZDJĘCIA

go zbudowano we Lwowie szereg gmachów

z projektów tablic pamiątkowych, gro-

JURIJ SMIRNOW

użyteczności publicznej, świątyń i will pry-

bowców i pomników na Cmentarzu Lycza-

Lidia Michalska-Bracha w biograficznej

watnych. Między innymi byl autorem pro-

kowskim. Między innymi to wlaśnie on

JÓZEF KAJETAN JANOWSKI

książce o nim między innymi pisala: ,,Józef

jektów szkoly powszechnej św. Antoniego

zaprojektowal tablicę pamiątkową znane-

Kajetan Janowski ­ postać szczególna, je-

przy ul. Lyczakowskiej 38. Budynek zostal

i Pawla w Rzęsnej Polskiej, w popular-

go filantropa i powstańca styczniowego

śli chodzi o losy polskich dziewiętnasto-

utrzymany w stylu panującego w owej epoce

nymi w środowisku architektów lwow-

Tadeusza Żulińskiego w kościele oo. domi-

TABLICA PAMIĄTKOWA

wiecznych generacji, dla których sprawa

neorenesansu, fasadę ozdobiono popiersiami

skich elementami neogotyckimi. W latach

nikanów, którą w marmurze wykonal rzeź-

TADEUSZA ŻULIŃSKIEGO

narodowa i milość Ojczyzny, rozumiane

znanych pedagogów polskich: G. Piramowi-

1890­1897 przy ulicy Bilińskich zbudowano

biarz Tomasz Dykas. Na Cmentarzu Lycza-

jako pewnego rodzaju misja, staly się do-

cza, O. Kopczyńskiego i S. Konarskiego dluta

zespól Zakladu Dla Nieuleczalnie Chorych

rozpisanie kolejnego konkursu. Mial on

kowskim wedlug jego projektu zbudowano

minującym czynnikiem określającym ich

rzeźbiarza E. Schrodla. W latach 1878­1882

fundacji Bilińskich. Budynki Zakladu wy-

charakter zamknięty i ogloszono go

grobowiec chirurga Piotra Krzeczunowicza.

biografie. Zaliczyć go można do swoistej

na rogu ulicy Lyczakowskiej i Glowińskiego

różniają się malowniczym potraktowaniem

w 1891 roku. Do udzialu w ścislym kon-

Wedlug profesora Jurija Biriulowa, ,,gro-

,,prezentacji ducha narodowego", która

zbudowano budynek szpitala dziecięcego św.

motywów średniowiecznych, zastosowa-

kursie zaproszono Gustawa Bizanza, Jana

bowiec wyróżnia się zwlaszcza piękną

czula i myślala glębiej, nie stracila wiary

Zofii z fasadą ozdobioną ornamentyką neoro-

niem kolorowej nieotynkowanej cegly,

Zawiejskiego i Leonarda Marconiego...

zamkniętą kompozycją plastyczną oraz

w możność dalszej pracy i w rozpoczęcia

kokową. Obydwa budynki cofnięto w gląb

dachówki, majoliki. W tym projekcie J. K.

Ostatecznie jednak i tym razem nie doszlo

elegijnym nastrojem. Marmurowy posąg

na nowo walki o niepodleglość Ojczyzny".

dzialek budowlanych i przed nimi urządzono

Janowski wspólpracowal ze znanymi lwow-

do rozpoczęcia budowy wedlug przedsta-

siedzącej smutnej placzki znakomicie rysuje

Józef Kajetan Janowski pochodzil z War-

przestrzeń wzbogaconą roślinnością.

skimi architektami J. Hochbergerem, I. Bru-

wionych prac konkursowych, a architekci

się na tle ściany między kolumnami niewiel-

szawy, byl absolwentem Wydzialu Architek-

Zielona przestrzeń i oryginalne ogrodze-

nekiem, L .B. Ramultem. Budownictwo pro-

oskarżali się wzajemnie o plagiat i kradzież

kiej kapliczki (audiculi) w stylu neorenesan-

tury warszawskiej Szkoly Sztuk Pięknych.

nie oddzielają od ulicy zbudowane wedlug

wadzila firma Jana Lewińskiego.

koncepcji. Doprowadzilo to nie tylko do

sowym. Rzeźbę placzki wykonal Tomasz

W 1859 roku otrzymal patent budownicze-

projektu J. K. Janowskiego w latach 1876­

Również we wspólautorstwie z L. B. Ra-

gorszących dyskusji, ale i do procesu są-

Dykas. Rzeźbiarz umiejętnie skompono-

go. Aktywnie dzialal na rzecz sprawy naro-

1877 dwie sąsiednie wille przy ul. Jana Kleina

multem w latach 1898­1900 J. K. Janowski

dowego, który mial wyjaśnić autorstwo

wal brylę, doskonale zostaly uchwycone

dowej od pierwszego dnia i przez caly okres

nr 5 i 7. Pierwsza z nich zostala zbudowana

zaprojektowal gmach Zakladu Ciemnych

gmachu. Za twórcę architektury wówczas

i wyważone wszystkie proporcje figury i jej

powstania, byl jednym z najbliższych wspól-

na zamówienie Wladyslawa Gubrynowicza,

przy ulicy św. Zofii. Zaś we wspólpracy z J.

uważano jednak Leonarda Marconiego,

dopasowanie do architektoniki pomnika".

pracowników dyktatora Romualda Traugut-

znanego wydawcy, księgarza i bibliofila,

Braunseisem ­ w 1898 roku trzy gmachy

który zmarl 1 kwietnia 1899 roku i nie

Na jednej z sąsiednich kwater cmentarza

ta. Po upadku powstania przez szereg lat

druga ­ hrabiów Ledóchowskich. Wille zbu-

klinik Szpitala Miejskiego, między innymi

doczekal jednoznacznego rozstrzygnię-

(pole nr 71) znajduje się grobowiec rodzinny

przebywal na emigracji w Poznańskim i we

dowano w stylu neorenesansu francuskie-

­ kliniki kardiologicznej. Wśród projektów

cia sporu. Także profesor Gustaw Bizanz

Janowskich. Na monumentalnym grobow-

Francji, zaś w od 1874 roku osiedlil się we

go z bogatą ornamentyką na fasadach i we

J. K. Janowskiego wyróżnia się zbudowany

podkreślal później, że zwyciężyl w kon-

cu ustawiona na piedestale marmurowym

Lwowie, gdzie prowadzil bardzo aktywną

wnętrzach. Dla Wladyslawa Gubrynowicza

w 1890 roku monumentalny neorenesanso-

kursie i że byl autorem projektu budynku".

odlana z brązu postać Matki Boskiej z krzy-

dzialalność spoleczną, również pracowal

J. K. Janowski zaprojektowal też kamienicę

wy gmach austriackiej żandarmerii na rogu

Sprawa autorstwa zostala skompliko-

żem, kotwicą i gorejącym sercem (symbole

zawodowo jako utalentowany i wzięty ar-

zbudowaną w roku 1892 na rogu ulicy Te-

ulic Kopernika i Leona Sapiehy. Wedlug pro-

wana jeszcze z tego powodu, że Leonard

Wiary, Nadziei i Milości). Na piedestale na-

chitekt i budowniczy. W 1881 roku otrzymal

atralnej i Jana Kilińskiego. W parterze kamie-

jektu J. K. Janowskiego zbudowano też tzw.

Marconi jako przede wszystkim artysta

pis: ,,Paulinie Józef". Figura zostala ustawio-

obywatelstwo austriackie i aktywnie udzie-

nicy znajdowala się księgarnia spólki ,,Gu-

,,lazienki Diany" przy ulicy Slowackiego.

rzeźbiarz, zaprosil do wspólpracy nad

na po śmierci Pauliny z Tolkemitów Janow-

lal się w życiu politycznym Lwowa, kilkakrot-

brynowicz i Schmidt", dlatego fasadę zdobią

Charakter spektakularny mial konkurs na

projektem architekta Józefa Kajetana Ja-

skiej (10.VI.1832 ­ 1.X.1890), malżonki Józefa

nie wybierany do Rady Miejskiej, również do

popiersia znanych polskich poetów i pisarzy,

budowę gmachu Muzeum Przemyslowego

nowskiego. Po przyznaniu priorytetu ich

Kajetana Janowskiego. W tymże grobowcu

wladz naczelnych licznych organizacji zawo-

mianowicie A. Asnyka, J. Kochanowskiego, J.

im. Franciszka Józefa przy Walach Hetmań-

projektowi, wspólautorzy nie podzielili

zostal też pochowany Józef Kajetan Janow-

dowych, jak ,,Izba inżynierska rządowych

Kraszewskiego, Z. Krasińskiego, A. Mickiewi-

skich, obok Wielkiego Teatru Miejskiego

między siebie praw autorskich i sprawa

ski (17.III.1832 ­ 24.VI.1914).

upoważnionych cywilnych inżynierów, ar-

cza i J. Slowackiego dluta P. Harasimowicza.

(Opery Lwowskiej).

chitektów i geometrów", Towarzystwa Poli-

W latach 1877­1883 J. K. Janowski pel-

Wedlug profesora Jakuba Lewickie-

technicznego, Towarzystwa Przemyslowego

nil funkcję kierownika budowy kościola

go, konkurs ogloszono w 1889 roku, zaś

i innych. Od 1887 i do 1900 roku prezes zorga-

i klasztoru ss. Franciszkanek Najświętszego

,,na jego budowę przeznaczono sumę 250

nizowanego z jego inicjatywy ,,Towarzystwa

Sakramentu przy ulicy Kurkowej, zaprojek-

tysięcy zlotych reńskich... Konkurs roz-

Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania

towanego przez profesora Juliana Oktawia-

strzygnięto na początku 1890 roku, a jego

Polskiego z roku 1863/64", które odegralo

na Zachariewicza, zaś w latach 1889­1890

zwycięzcą zostala praca Gustawa Bizanza,

najważniejszą rolę w organizacji weteranów

Janowski opracowal projekt kaplicy ss. kar-

profesora Wydzialu Budownictwa Szkoly

powstania we Lwowie, pomocy potrzebują-

melitanek (później Franciszkanek Rodziny

Politechnicznej... Drugą nagrodę otrzymal

cym weteranom, propagandzie patriotycz-

Marii), którą zbudowal obok przy ul. Kurko-

projekt Jana Zawiejskiego (autora gmachu

nych czynów powstania, wychowaniu mlo-

wej 45. Wedlug jego projektu rozbudowano

Teatru im. J. Slowackiego w Krakowie)...

dzieży lwowskiej w duchu patriotycznym.

też klasztor ss. karmelitanek.

Ostatecznie nie doszlo do rozpoczęcia bu-

We Lwowie karierę zawodową kontynuowal

W roku 1887 zaprojektowal i zbudowal

dowy muzeum, a liczne dyskusje dotyczą-

w Katedrze Architektury Wydzialu Budow-

kościól rzymskokatolicki pw. św. Piotra

ce formy nowego gmachu spowodowaly

nictwa Politechniki Lwowskiej (w owych

czasach c.k. Szkoly Politechnicznej) pod

kierownictwem profesora Juliana Oktawiana

Zachariewicza, wybitnego architekta lwow-

skiego. J. K. Janowski pracowal jako docent

platny, do roku 1903, kiedy odszedl na eme-

ryturę ­ wykladowca kursu encyklopedii

budownictwa. Zasiadal również w latach

1898­1899 w komisji egzaminacyjnej na

Wydziale Architektonicznym. Bral aktyw-

ny udzial w organizacji Wystawy Krajowej

w Stryjskim Parku w 1894 roku i Wystawy

Budowniczej w 1902 roku. Na Wystawie

Krajowej pelnil funkcje gospodarza pawilo-

nu architektury. Na Wystawie Budowniczej

obok projektów innych znanych architektów

lwowskich zostaly wystawione również jego

projekty, między innymi szpitala dziecięcego

św. Zofii, budynku c.k. żandarmerii, domu

Wladyslawa Gubrynowicza. J. K. Janowski

GMACH MUZEUM PRZEMYSLOWEGO

KAMIENICA WLADYSLAWA GUBRYNOWICZA

byl też czlonkiem komisji konsensów Rady