4

nr 13 (473) 15­28.07.2025

Wydarzenia

www.kuriergalicyjski.com

Tam gdzie zlamano Dekalog.

84. rocznica mordu lwowskich profesorów

4 lipca na Wzgórzach

Wuleckich we Lwowie

odbyly się uroczystości

upamiętniające 84.

rocznicę mordu na

polskich profesorach

lwowskich uczelni.

Zbrodnia dokonana

przez Niemców 4 lipca

1941 roku to jeden

z najtragiczniejszych

symboli planowego

niszczenia polskiej

Pabisiak z Dortmundzko-Wroclawskiej

­ Po pierwsze dlatego, że to boli ­ zginęlo

inteligencji podczas II

Aresztowanych, często wraz z czlon-

a zarazem przypomina, jak ważne jest bro-

Fundacji im. św. Jadwigi:

tu tylu ludzi. Po drugie, sama o malo co nie

wojny światowej.

kami rodzin i gośćmi przebywającymi w ich

nienie się przed imperializmem i totalita-

­ Przyjeżdżamy do Lwowa od ponad

bylam rozstrzelana i zostalam zwolniona na

domach, przewieziono do bursy Abrahamo-

ryzmem. Ambasador zaapelowal również

dwudziestu lat. (...) To dla nas bardzo ważna,

Cmentarzu Janowskim. Jestem lwowianką,

wiczów, gdzie urządzono tymczasową ka-

o nieustanne informowanie świata o trwa-

choć smutna uroczystość. Staramy się tu

więc wspólczuję wszystkim rodzinom oraz

ARTUR ŻAK

townię Gestapo. Po brutalnych przeslucha-

jącej agresji, podkreślając rolę dziennika-

przyjechać, poklonić, pomodlić i prosić Boga,

tym, którzy wspólczują i pamiętają, bo nas,

TEKST

niach, o świcie 4 lipca, grupę okolo 40 osób

rzy i wszystkich ludzi dobrej woli: ­ Trzeba

by nigdy więcej nie doszlo do tak strasznej

Polaków, zostala tu już garstka. Pamięć musi

IHOR REWAGA

przetransportowano na Wzgórza Wuleckie.

o tym przypominać i mówić.

zbrodni jak ta z 1941 roku. (...) Chcielibyśmy,

trwać. Kolejne pokolenia muszą pamiętać,

ZDJĘCIA

Tam, nad wykopanymi wcześniej dolami,

Ideę pamięci, która nie jest abstrak-

by wspólpraca między uczelniami nadal się

co bylo, jak bylo, ile naród polski wycierpial

Organizatorami obchodów byli Poli-

dokonano masowej egzekucji. Wśród ofiar

cyjnym holdem, lecz osobistym wspo-

rozwijala. Mój profesor również pracuje na

i ile cierpienia wciąż trwa. Dlatego lwowianie

technika Lwowska, Konsulat Generalny

znaleźli się m.in. Tadeusz Boy-Żeleński,

mnieniem każdego czlowieka, rozwinąl

Politechnice ­ wlaśnie stąd, ze Lwowa, przy-

nigdy nie przestaną uczestniczyć we wszyst-

RP we Lwowie oraz Polskie Towarzystwo

pisarz, krytyk i lekarz; prof. Roman Long-

Marek Radziwon, konsul generalny RP we

jechal profesor Sokolowski; tutaj studiowal

kich organizowanych przedsięwzięciach, by

Opieki nad Grobami Wojskowymi we Lwo-

champs de Bérier, wybitny prawnik, wraz

Lwowie. Na pytanie, dlaczego co roku spo-

i ukończyl studia. Ta ciąglość istnieje, pamię-

uczcić pamięć Polaków i wszystkich, którzy

wie. W wydarzeniu wzięli udzial Piotr Luka-

z trzema synami; prof. Antoni Cieszyński,

tykamy się w tym miejscu, odpowiedzial:

tamy o niej i będziemy pamiętać. Najważniej-

zginęli podczas wojny.

siewicz, Chargé d'affaires Rzeczypospolitej

pionier polskiej stomatologii; prof. Wlodzi-

­ Proste pytanie, które trafia w samo

sze jednak, by ta straszna wojna jak najszyb-

Uroczystość zakończyla wspólna mo-

Polskiej na Ukrainie, Marek Radziwon, Kon-

mierz Stożek, matematyk; oraz prof. Jan

sedno tej uroczystości: żeby pamiętać. To

ciej się zakończyla.

dlitwa ,,Ojcze nasz", odmówiona w języku

sul Generalny RP we Lwowie, przedstawi-

Grek z żoną. By ukryć ślady zbrodni, w paź-

najprostsza odpowiedź. Czasem wydaje się,

Pamięć o zbrodni na Wzgórzach Wulec-

polskim i ukraińskim. W tle śpiewaly skow-

ciele ambasady i konsulatu RP we Lwowie,

dzierniku 1943 roku ciala zamordowanych

że to zaledwie kilkadziesiąt osób, że pro-

kich nie bylaby tak żywa, gdyby nie de-

ronki ­ symbol życia, które zawsze odradza

wladz lokalnych, rektorzy i prorektorzy

zostaly ekshumowane i spalone przez Son-

fesorowie -- niby wszystko o nich wiemy.

terminacja lokalnej polskiej spoleczności.

się na nowo. Jednak w trakcie, gdy nad

polskich i ukraińskich uczelni wyższych,

derkommando 1005, a prochy rozrzucono

Jednak za każdym z tych ludzi, za każdym

O dekadach starań o godne upamiętnienie

Wzgórzami Wuleckimi unosil się zapach

duchowni pod przewodnictwem arcybi-

w pobliskim Lesie Krzywczyckim. Jedynym

profesorem, za każdą ofiarą kryje się odręb-

ofiar opowiedzial Krzysztof Rumiński z Pol-

kadzidla, na ekrany telefonów uczestników

skupa Mieczyslawa Mokrzyckiego, a także

grobem profesorów stala się pamięć.

na biografia, wlasne życie, rodzina i doro-

skiego Towarzystwa Opieki nad Grobami

splywaly powiadomienia o kolejnych rosyj-

przedstawiciele środowisk naukowych oraz

Ta bolesna pamięć wybrzmiala w slo-

bek naukowy. Dlatego nie powiedzialbym,

Wojskowymi we Lwowie:

skich rakietach spadających na ukraińskie

licznych polskich organizacji dzialających

wach Piotra Lukasiewicza, Chargé d'affaires

że to jedna grupa profesorów; raczej widzę

­ Zginąl kwiat polskiej nauki. Dlatego co

miasta. To bolesne przypomnienie, że lekcja

we Lwowie. Uczestnicy obchodów, w geście

RP na Ukrainie, który podkreślil uniwer-

w nich pojedyncze osoby, z których każda

roku, wspólnie z wladzami Lwowa i gośćmi

z 4 lipca 1941 roku nie zostala odrobiona.

pamięci i przestrogi, zlożyli wieńce i kwiaty

salny i wciąż aktualny wymiar wuleckiej

pozostawila po sobie ogromny dorobek. (...)

z Polski, modlimy się tu za pomordowa-

Historia nie jest zamkniętym rozdzialem.

pod pomnikiem w miejscu kaźni.

tragedii:

To pokazuje, że ta historia nie jest zamknię-

nych. (...) W latach 70., nieco niżej stąd, stal

Imperialna logika agresora wciąż celuje

Czwartkowy poranek 4 lipca na Wzgó-

­ Towarzyszyla mi jedna myśl, gdy skla-

ta; ona trwa również dziś. Nie pod okupacją

pierwszy ­ niedokończony ­ pomnik profe-

w elity, w kulturę, w życie. Dlatego pamięć

rzach Wuleckich we Lwowie byl cichy,

dalem kwiaty pod oboma pomnikami i ob-

hitlerowską, lecz rosyjską -- w wielu re-

sorom lwowskim. Przed latami 80. zostal

o tamtej zbrodni jest dziś nie tylko obowiąz-

lecz w tej ciszy rozbrzmiewalo echo jednej

serwowalem licznie zgromadzonych ludzi:

gionach Ukrainy. Dlatego nie powinniśmy

jednak calkowicie zlikwidowany. Później

kiem, ale i ostrzeżeniem. Jest wolaniem, by

z najmroczniejszych nocy w historii miasta.

totalitaryzm zabija. To pierwsza, oczywista

traktować tej uroczystości wylącznie jako

staraniem rodzin ofiar i lokalnych Polaków

tam, gdzie zlamano Dekalog, zapisać go od

W tym miejscu, w wąwozie śmierci, 84 lata

konstatacja. (...) Jesteśmy tu i będziemy tu

historycznego upamiętnienia.

stanąl krzyż, a w 2001 r. powstal nowy po-

nowa ­ w ludzkich sercach i w codziennym,

temu niemieccy okupanci dokonali egzekucji

przychodzić każdego roku, by czcić pamięć

Wtórowal mu Andrij Moskalenko, za-

mnik, zaprojektowany przez krakowskiego

niezlomnym sprzeciwie wobec każdego

elity naukowej Lwowa. Dziś, pod symbolicz-

tych ludzi, pamiętać o ludzkiej tragedii,

stępca mera Lwowa, podkreślając wymiar

architekta, przy którym dziś stoimy. Przy-

totalitaryzmu.

ną ,,bramą Dekalogu" ­ monumentem z pęk-

o tragedii narodowej Lwowa i jego elit ­ tra-

wspólnotowy tej pamięci:

pomina on piąte przykazanie: ,,Nie zabijaj"

Wuleckie Wzgórza

niętym przykazaniem ,,Nie zabijaj" ­ stanęli

gedii wspólnej dla Polaków i Ukraińców. Lą-

­ Dziś jesteśmy tu razem. Są tutaj rekto-

­ jedno z Dziesięciu Przykazań.

ramię w ramię Polacy i Ukraińcy. Dyplomaci,

czą się tu wielkie upamiętnienia państwo-

rzy naszych lwowskich uczelni oraz rekto-

O tym, jak ważna jest edukacja histo-

naukowcy, duchowni, spolecznicy i miesz-

U stóp Wuleckich Wzgórzy stoków

we i narodowe z upamiętnieniem czysto

rzy uczelni z Polski. Tradycyjnie, jak co roku,

ryczna i osobiste świadectwo, mówil Jó-

Jeden za drugim padal strzal,

kańcy Lwowa pochylili glowy we wspólnej

ludzkim. To sprawia, że ta pamięć jest wciąż

czcimy pamięć rozstrzelanych profesorów,

zef Wieleba, nauczyciel historii z Janowa

Zbrodniczą ręką, bez wyroków

modlitwie, tworząc żywy pomnik dla tych,

żywa, zwlaszcza że ­ jak powiedzialem ­

prorektorów, naukowców i kierowników

Lubelskiego, który co roku przyjeżdża do

Polak, że Polak, zginąć mial.

których totalitaryzm skazal na zapomnienie.

totalitaryzm zabija, a dziś obserwujemy

kierunków studiów. Spotykamy się, aby

Lwowa, by pokazywać te miejsca innym:

Wkroczenie wojsk niemieckich do

Bo byl uczonym, profesorem,

pelnoskalową wojnę wywolaną przez tota-

wspominać tę straszną tragedię, która wy-

­ Odwiedzający są zwykle bardzo za-

Slawnym intelektualistą,

Lwowa 30 czerwca 1941 roku, zaledwie

litarny, imperialny, zaborczy rosyjski impe-

darzyla się wlaśnie w tym miejscu. Jeste-

skoczeni -- w polskich podręcznikach mówi

Światlem narodu, myśli wzorem.

osiem dni po ataku III Rzeszy na ZSRR,

rializm. Codziennie dochodzi do zbrodni na

śmy tu dzisiaj, ponieważ w sercach nosimy

się o tym zagadnieniu bardzo malo. Jeśli na-

Więc mieli ulożoną listę, produktów

oznaczalo początek systematycznej eks-

cywilach zabijanych przez Rosjan. Historia

pamięć o ludziach niewinnie rozstrzelanych

uczyciel zna ten temat, to o nim opowiada;

Sąsiad najbliższy się postaral,

terminacji polskiej inteligencji. Okupant,

II wojny światowej pozostaje więc bardzo

i zamordowanych tutaj -- w miejscu, które,

jeśli nie, mlodzież po prostu go nie pozna, bo

Sąsiedzkich braci ręka krwawa,

uznając ją za ,,element przywódczy" i naj-

aktualna tu, na Ukrainie. (...) Miejsca takie

niestety, ma swoją energię.

nikt jej o tym nie powie.

Co w nienawiści nie ustawa,

bardziej niebezpieczny dla swoich planów,

jak Bucza czy Borodzianka, gdzie ginęli cy-

Tragedia lwowskich uczonych jest

Najbardziej poruszające świadectwo zlo-

Zbrodniczych wrogów krwawa ręka

dzialal blyskawicznie. Do miasta przybylo

wile, przypominają, że tak jak wtedy Polacy

nierozerwalnie związana z powojenną

żyla jednak Teresa Wilczyńska, lwowianka

Do niebotycznych szczytów sięga.

specjalne komando Einsatzgruppe, które-

­ lwowianie, profesorowie z rodzinami ­ byli

historią polskiej nauki, zwlaszcza we

z Katolickiego Uniwersytetu Trzeciego Wie-

Profesorowie i poeci,

go zadaniem byla fizyczna likwidacja pol-

mordowani przez Niemców, tak dziś Ukraiń-

Wroclawiu, który stal się duchowym

ku, która pamięta czasy niemieckiej okupacji.

Uczeni rozmaitych dziedzin,

skich profesorów. Niemcy, wyciągnąwszy

cy są mordowani przez Rosjan. Ta historia

i intelektualnym spadkobiercą Lwowa.

Jej slowa są testamentem pokolenia, które

Co Polskę w swoich sercach mieli,

wnioski z przeprowadzonej w 1939 roku

jest wciąż żywa, przejmująca i tragiczna,

O tej niezwyklej więzi mówil Kazimierz

doświadczylo wojny na wlasnej skórze:

Po mieczu oraz po kądzieli.

w Krakowie Sonderaktion Krakau, gdzie

Bezwladne ciala w dól padaly,

aresztowanych uczonych osadzono w obo-

Wuleckie Wzgórza gorzko lkaly.

zach koncentracyjnych, tym razem nie za-

Wzgórze palalo krwawą chmurą,

mierzali pozostawiać nikogo przy życiu.

Drzewa szumialy jej ponuro.

Już wcześniej aresztowano prof. Ka-

Wuleckie Wzgórza zbrodnią szumią,

zimierza Bartla, wybitnego matematyka,

Drzewa ­ świadkowie lez nie tlumią.

rektora Politechniki Lwowskiej i bylego

I dotąd każdy liść wulecki szumi

wielokrotnego premiera Rzeczypospoli-

Ozbrodni krwawej, niecnej.

tej, którego zamordowano 26 lipca. Kul-

4 lipca dzień pamiętny,

minacja zbrodni nastąpila w nocy z 3 na 4

4 lipca dzień ponury

lipca 1941 roku. Funkcjonariusze Gestapo

W kartach historii ewidentny,

i Żandarmerii, poslugując się przygotowa-

Zbrodniczy mord Wuleckiej góry,

nymi wcześniej listami proskrypcyjnymi,

To nie są dzieje naszej klęski,

wtargnęli do mieszkań profesorów trzech

Bo honor Polski trwa zwycięski.

lwowskich uczelni: Uniwersytetu Jana Ka-

zimierza, Politechniki Lwowskiej oraz Aka-

demii Medycyny Weterynaryjnej.

STANISLAWA NOWOSAD