9

nr 13 (473) 15­28.07.2025

Wydarzenia

www.kuriergalicyjski.com

Wycieczka do Atlantydy Żydów Galicyjskich

W ramach Tygodnia

Żydowskiego Dziedzictwa

Kulturowego w obwodzie

lwowskim zorganizowano

wyjazd do miejsc pamięci

Żydów w Rozdole i okolicy.

Nowy szlak turystyczny

zaproponowali tam również

lwowscy entuzjaści ze spólki

,,Palac Rozdól" oraz inicjatywy

,,Spadshchyna.UA/ Heritage.

UA", którzy aktywnie zajęli się

odnowieniem zespolu Palacu

Rzewuskich-Lanckorońskich

w tym miasteczku.

Upamiętnili też miejsce, gdzie

stal dom przodków Marka

Zuckerberga, twórcy serwisu

spolecznościowego Facebook.

MACEWY W ŻYDACZOWIE

przedsiębiorstwo dysponowalo najnowo-

TEKST I ZDJĘCIA

cześniejszym jak na owe czasy sprzętem.

KONSTANTY CZAWAGA

Zdobyli tam umiejętności techniczne także

Ta wycieczka zgromadzila przewod-

studenci Politechniki Lwowskiej.

ników turystycznych, dziennikarzy, histo-

I nareszcie Rozdól. Iwan powiedzial,

ryków sztuki, krajoznawców, dzialaczy

że szybki wzrost spoleczności żydowskiej

spolecznych. Zainteresowala również lwow-

rozpocząl się tam po 1628 roku. Wtedy

skich Żydów, którzy pochodzą z ludności na-

Żydzi otrzymali oficjalne pozwolenie na

plywowej po II wojnie światowej. Oprowa-

osiedlenie się w pólnocno-zachodniej czę-

SYNAGOGA W ROZDOLE

dzal Iwan Szczurko, architekt i krajoznawca.

ści miasta. Do dziś przetrwala tam syna-

Pierwszy przystanek w Mikolajowie

rodzina chasydzkiego cadyka Cwi Hirsha

goga i cmentarz. Żydzi byli dzierżawcami

cmentarz ulegl daleko posuniętej dewa-

Badaczka ukraińska Oksana Lobko ustali-

nad Dniestrzem. W centrum miasteczka

oraz Izaaka Eichensteina. Istnieje przekaz,

i zarządcami posiadlości, zajmowali się

stacji. Na rozkaz Niemców część macew

la w archiwach, że jego rodzina mieszkala

już nic nie przypomina o 700 dawnych

że rabin Cwi Hirsh mieszkal w domu, w któ-

handlem i rzemioslem.

wyrwano i wykorzystano do utwardze-

przy dzisiejszej ulicy Halickiej w Rozdole.

mieszkańcach wiary mojżeszowej. We-

rym byl tylko pokój i kuchnia. Ale wydal za

Obecny Taras Szaran, miejscowy hi-

nia ulic. Pierwsze wzmianki o żydowskim

Budynek nie zachowal się, ale w tym miej-

dlug Iwana Szczurka Żydzi do polowy

mąż ponad 100 sierot. Kiedy wybuchla epi-

storyk zauważyl, że wlaściciele majątku

cmentarzu w Rozdole pochodzą z drugiej

scu wlaśnie w dniu naszego pobytu zo-

XIX wieku na mocy prawa zwyczajowe-

demia cholery, nie bal się i leczyl ludzi. To

Rzewuscy rozwijając miasto pozwolili

polowy XVIII wieku. Zostal on usytu-

stala tam ustawiona tablica z dostępnymi

go nie mieszkali w Mikolajowie ­ jedynie

znaczy, byl czlowiekiem, który faktycznie

Żydom osiedlać się w centrum i nadali im

owany za miejskimi walami obronnymi.

obecnie informacjami o tej rodzinie.

w dużych wsiach wokól miasteczka. Kiedy

żyl, pomagając ludziom.

przywileje.

Macewy mają bogate i różnorodne zdo-

­ Najstarsi znani czlonkowie tego

w 1870 roku do miasta przybyla pierwsza

Cmentarz żydowski w Żydaczowie jest

W XIX wieku spoleczność żydowska

bienia artystyczne, ponieważ miejscowy

rodu, Sender Zuckerberg i jego żona Ru-

ortodoksyjna rodzina żydowska ­ Szorro-

stosunkowo dobrze utrzymany i okresowo

byla już najliczniejszą grupą w Rozdole.

piaskowiec jest miękki i pozwala rzeź-

chel Grünstein, zostali pochowani na ży-

wie ­ mieszkańcy wywieźli ich na wozach,

sprzątany.

W 1880 roku Żydzi stanowili 54% ludno-

biarzom w pelni rozwinąć swój talent.

dowskim cmentarzu w Rozdole. Izaak Zuc-

powolując się na prawo zwyczajowe. Jed-

Dalej wyruszamy w kierunku wielkiego

ści Rozdolu. Po 1900 roku mieszkalo tam

Na nagrobkach można zobaczyć różne

kerberg wyemigrowal do USA pod koniec

nak wladze austriackie pozwolily im się

kirkutu brzozdowskiego z XVIII wieku, ma-

ponad 2000 Żydów. Naziści niemal calko-

motywy. Ptaki, zwykle golębie, przed-

XIX wieku i to wlaśnie ta linia rodziny dala

osiedlić w Mikolajowie i już na początku

lowniczo polożonego na wzgórzu z panora-

wicie zgladzili ludność żydowską Rozdolu:

stawiano na grobach kobiet. Dzbanek

światu zalożyciela sieci spolecznościo-

XX wieku, okolo 1900 roku, Żydzi kontro-

micznym widokiem na Brzozdowce i sąsied-

część zostala wywieziona do getta w Stry-

z wodą ­ na nagrobkach mężczyzn. Jeleń

wej" ­ podkreślila Oksana Lobko.

lowali ponad 50% zabudowy i handlu na

nie miasteczko Nowy Rozdól. Tam zachowalo

ju i Chodorowie, część rozstrzelana w le-

to znak gracji ­ pochowana jest tam kobie-

­ Mark Zuckerberg ma korzenie w Roz-

rynku. Przy dawnym rynku zachowala się

się wiele nagrobków, czyli macew z hebraj-

sie pod Chodorowem. Ocalalo zaledwie 15

ta. Poza obrazami, wiele symboliki zawie-

dole i to otwiera nowe możliwości dla roz-

nieco przebudowana willa Szorrów.

skimi inskrypcjami i zdobieniami. Niektóre

Żydów.

rają również napisy. Są to swego rodzaju

woju turystyki świeckiej ­ zaznaczyla

Z tej rodziny pochodzi Mojżesz Szorr

są bardzo interesujące, z plaskimi panelami

Początkowo w mieście znajdowala

mini książki o tych ludziach. W latach 50.

Hanna Hawryliw, kierowniczka projektu

(1874­1941). Studiowal w Wiedniu, Berlinie

ozdobionymi plaskorzeźbami tradycyjnych

się drewniana synagoga, która splonęla

XX wieku sowieci zamierzali poprowadzić

,,Palac Rozdól" i zalożycielka inicjatywy

i Lwowie. Byl znanym orientalistą ̨ ­ badal

motywów i napisami w języku hebrajskim.

na początku XX wieku. Następnie w 1927

przez cmentarz drogę, dlatego zniszczono

,,Spadshchyna.UA". ­ Planujemy stworzyć

języki i historię starożytnych cywilizacji

W Brzozdowcach, również bylym

roku wybudowano nową, dużą synagogę.

kolejną część nagrobków. Obecnie widać

sentymentalną trasę turystyczną szla-

Wschodu. Wspólpracowal z rodziną Lanc-

miasteczku, Żydzi mieszkali od XV wieku.

Wedlug mieszkańców miala na szczycie

pojedyncze rzeźbione plyty. Nad grobami

kiem żydowskiej pamięci Rozdolu. Znajdą

korońskich z Rozdolu, którzy przywozili

Kiedyś znajdowala się tam interesująca

drewnianą kopulę, którą strącila zla po-

pięciu rabinów odbudowano ohel.

się na niej m.in. Chodorów, Mikolajów, Ży-

ze Wschodu rękopisy i artefakty. Pracowal

drewniana synagoga z gontowym dachem

goda. Sowieci urządzili w synagodze salę

W Rozdole zachowalo się sporo daw-

daczów, Kijowiec, Brzozdowce, a punktem

jako profesor na Uniwersytecie Lwowskim

i ścianami. Do dziś zachowal się przy drodze

gimnastyczną i bibliotekę szkolną. Kiedy

nych żydowskich kamieniczek z piwni-

końcowym będzie miasto Rozdól.

i Uniwersytecie Warszawskim oraz byl

glównej ciekawy architektonicznie sklep,

szkola przeniosla się do nowej siedziby,

cami. W tym miasteczku mieszkalo pięć

Hanna Hawryliw zaprosila podróżni-

rabinem chóralnej synagogi w Warszawie.

w którym handlowali miejscowi Żydzi.

synagoga zaczęla popadać niszczeć. Te-

pokoleń rodziny Eichensteinów, z której

ków na poczęstunek do rozdolskiej ,,Sta-

W roku 1935 Mojżesz Schorr zostal przez

Mijamy slynne sanktuarium Podwyż-

raz potężna bożnica jest w stanie ruiny,

wywodzil się również cadyk z Żydaczo-

rej Szkoly". Jest to unikatowa przestrzeń

prezydenta Mościckiego powolany do Se-

szenia Krzyża Świętego i przez mostek nad

bez statusu zabytku. Natomiast polożony

wa. Najslynniejszym jednak potomkiem

z kawiarnią oraz hostel w zabytkowym bu-

natu. Jako posel do parlamentu zainicjo-

potokiem przechodzimy na teren dawnej

niedaleko stąd teren starego kirkutu jest

Rozdolu jest Mark Zuckerberg. Jego pra-

dynku. Gospodarze lączą tam atmosferę

wal uchwalę potępiającą Holodomor na

gorzelni. Na początku XX wieku to wielkie

zadbany. Podczas drugiej wojny światowej

pradziadek wyemigrowal stąd do USA.

dziedzictwa historycznego z nowoczesny-

Ukrainie w 1933 roku. Zginąl nie z rąk na-

mi udogodnieniami. Oferują różnorodne

zistów, lecz funkcjonariuszy NKWD, którzy

uslugi dla mieszkańców i turystów, w tym

­ znajdując u niego wspomniane wschodnie

noclegi, organizację wydarzeń (urodziny,

rękopisy ­ uznali go za szpiega i zeslali do la-

konferencje, seminaria) i codzienne wyda-

gru w Uzbekistanie. O uwolnienie Mojżesza

rzenia kulturalne. Przestrzeń jest stale od-

Schorra bezskutecznie zabiegala ambasada

świeżana ­ czekają na gości nowe obrazy,

Stanów Zjednoczonych, na prośbę generala

rośliny, pyszne desery i napoje. W planach

Wladyslawa Sikorskiego ­ Watykan oraz

są również pokazy filmowe, festiwale,

polska ambasada w Moskwie. Uczony zmarl

sklepik z pamiątkami oraz punkt informa-

8 lipca 1941 r. Jego grób nie zachowal się.

cji turystycznej.

Kolejny przystanek w Żydaczowie,

Na ten dzień przypadla sobota. Szabat.

gdzie w centrum miasteczka zachowaly

Gości polączyla tradycyjna kuchnia żydow-

się żydowskie piętrowe kamieniczki, a na

ska ­ rozmowy, wspomnienia i smaki, które

okolicy znajduje się stary żydowski cmen-

lączą pokolenia. Serwowano między innymi

tarz - kirkut, do którego pielgrzymują Żydzi

czulent ­ szabatowe danie, które wstawia

z calego świata. Wedlug kronik pierwszym

się do pieca już w piątek, aby w sobotę,

Żydem w Żydaczowie byl Samson, królew-

zgodnie z tradycją, nie naruszać dnia odpo-

ski poborca podatkowy, który zostal skie-

czynku przygotowywaniem posilków.

rowany do miasta w 1451 roku. Od tego

Na zakończenie w świeżo odrestauro-

czasu spoleczność żydowska stala się czę-

wanej powozowni ,,Palacu Rozdól", która

ścią historii miasteczka, ksztaltując jego

od teraz funkcjonuje jako otwarta prze-

architekturę i kulturę. Na kirkucie, którego

strzeń kulturalna dla wydarzeń z calego ob-

najstarsze macewy pochodzą z XVII wie-

wodu lwowskiego wysluchano wykladów

ku, odnowiono dwa ohele ­ kaplice kryjące

badaczy zabytków spuścizny żydowskiej

KIRKUT W BRZOZDOWCACH

szczątki cadyków. Stamtąd wywodzi się

w Rozdole i okolicy.