16

nr 14 (474) 29.07. ­ 28.08.2025

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

O początkach Dialogu Dwóch Kultur

Chociaż mamy sezon

przestrzeń, ale zarazem od dawna jakże

urlopowy trwają prace

mi bliską i drogą.

Spotkanie z miastem Slowackiego po-

nad przygotowaniem

ruszylo we mnie wszystkie czule struny.

XXV, jubileuszowej, edycji

A zaczęliśmy je od wjazdu samochodem na

Dialogu Dwóch Kultur.

Górę Królowej Bony, skąd rozpościera się

W Polsce tegoroczne

przepiękny i rozlegly widok na gród i okoli-

wydarzenia będą mialy

ce. Później swe wrażenia próbowalem ująć

miejsce w Lublinie,

w jednym z wierszy ,,Przestrzeń":

Nalęczowie, Pulawach,

Jest taka chwila na cyplu urwistym

Warszawie, Żelazowej

niczym różą przetarcie we śnie powiek,

Woli, w Sulejówku i będą

kiedy rozchyla się nagle przestrzeń zlota

przebiegaly w dniach

między wierzcholkiem góry legend,

9­13 września. Kiedy

a zawieszeniem wież liceum w dole.

sięgam pamięcią do

(...)

początków zaistnienia

Szczęśliwym zbiegiem okoliczności za-

tych spotkań pisarzy,

MARIUSZ OLBROMSKI (PRZY MIKROFONIE) Z GRUPĄ UCZESTNIKÓW

staliśmy na górze wówczas kilkuosobową

naukowców i artystów

POMNIK JULIUSZA SLOWACKIEGO

SPOTKANIA DIALOGU DWÓCH KULTUR W KRZEMIEŃCU

grupę turystów z Polski, podobno jedną

W KOŚCIELE PW. ŚW. STANISLAWA

z Polski i z Ukrainy wydaje

Na miejscu Ukraińcy przyjęli nas ­ na

dwóch dniach, pod pretekstem awarii insta-

z pierwszych, która z trudem tam dotarla.

BISKUPA I MĘCZENNIKA

mi się, że to bylo wczoraj

szczęście ­ dobrze, z pewnym niedowie-

lacji światla. Sensacją staly się filmy, które

Dolączylem do niej i z rosnącym zaintere-

W KRZEMIEŃCU

i jakże trudno uwierzyć, że

rzaniem, ale też z nadzieją i ostrożną życz-

przywieźliśmy, a których projekcje trwaly

sowaniem sluchalem finezyjnej opowieści

jednak już tak dawno.

liwością. Zapewnili godne warunki bytowe

od rana do nocy w ogromnym kinie. Przed

polecenia, dziwiąc się, że jednak to wszyst-

o dziejach tych ziem, rozlicznych zabytkach,

w nowym hotelu z rozleglym widokiem na

gmachem stal po bilety nie kończący się

ko jakoś udaje się zorganizować w zupel-

o samym Slowackim; opowieści mówionej

miasto i zbiornik wodny. A przede wszyst-

tlum, cisnąl się do wnętrza. Byl to film An-

nie nieznanych miejscach na zasadzie bly-

piękną, śpiewną polszczyzną. Mówila ­ jak

MARIUSZ OLBROMSKI

kim udostępnili obiekty, w których mieli-

drzeja Wajdy ,,Czlowiek z marmuru" i dzie-

skawicznej i pelnej improwizacji. Bardziej

się później okazalo ­ pani Irena Sandecka,

TEKST

śmy zrealizować nasze plany. Powitali nas

la Krzysztofa Zanussiego, które wówczas

zresztą ufalem wtedy opiece Opatrzności

poetka, nauczycielka, wychowawczyni wielu

ARCHIWUM AUTORA

ogromnym przyjęciem, na którym wznosi-

mialy potężną, porywającą umysly i serca

i temu, że slużę dobrej sprawie, niż swym

pokoleń polskich dzieci, nauczająca je histo-

ZDJĘCIA

lem toasty: ,,Za wolną Ukrainę! I ,, Za dobrą

wymowę. Inne nasze wystawy ­ rzeźb abs-

umiejętnościom. Bralem udzial w rozlicz-

rii, religii i języka polskiego na tajnych kom-

Byl maj 1991 roku i o świcie ciągnęly

wspólpracę polsko-ukraińską". Tydzień Kul-

trakcyjnych oraz malarstwa wspólczesne-

nych spotkaniach, przemawialem, pozna-

pletach. Ciesząca się w środowisku milością

ze zlotych obloków, koronek blasków, klu-

tury Polskiej, który wtedy zorganizowalem,

go z Jaroslawia, wzbudzily zdziwienie tam-

walem osoby, zabytki miasta, także insty-

i autorytetem, inicjatorka i wspólzalożyciel-

cze żurawi nad jeziorem w Tarnopolu kie-

byl pierwszym tego typu wydarzeniem

tejszej publiczności, która przywykla przez

tucje kultury z wieloma dzielami jeszcze

ka Towarzystwa Odrodzenia Kultury Polskiej

dy wjeżdżalem do miasta na czele dlugiej

w Tarnopolu i na tych ziemiach po 1939

dziesięciolecia wylącznie do prac socreali-

z czasów I Rzeczypospolitej.

im. Juliusza Slowackiego. Kiedy się przedsta-

kolumny samochodów wiozącej licznych

roku. Dla gospodarzy byl zaskoczeniem

stycznych, naturalistycznych. Zaprezento-

Któregoś dnia, mimo pilnych obowiąz-

wilem, zostalem zaproszony do jej skrom-

artystów, pracowników instytucji kultury,

i w jakimś sensie objawieniem. Na moją

wane ekspozycje niosly posmak sensacji,

ków, udalo się wyruszyć na krótko do pobli-

nego, drewnianego domu, w którym ongiś

także kilka wystaw oraz różnorodny sprzęt

prośbę Wojewódzka Biblioteka Publiczna

nowych, nieznanych tam zupelnie prądów

skiego Krzemieńca w towarzystwie mego

mieszkal ­ za czasów Tadeusza Czackiego

na targi rolnicze. Wyprawa byla nader ry-

w Rzeszowie przygotowala bowiem wspa-

w sztuce. Wspaniale zaprezentowal się też

odpowiednika w urzędzie tarnopolskim.

­ Willibald Besser, wybitny przyrodnik, pro-

zykowna, wszystko bylo jak w chmurze. Na

nialą wystawę ,,Ojciec Święty Jan Pawel II

na tarnopolskiej scenie Akademicki Zespól

Wyjazd odbyl się na moją prośbę, a musial

fesor Gimnazjum Wolyńskiego, zalożyciel

granicy państwowej w Medyce/ Szegini sta-

jako orędownik pokoju i wolności narodów"

Pieśni i Tańca z Rzeszowa ,,Resovia Saltans"

być przygotowany, bo wówczas na każdym

rozleglego i unikalnego parku przyrodnicze-

ly jeszcze slużby NKWD. Trzymano nas bez

z wieloma zdjęciami, afiszami, książkami,

w pięknych, barwnych strojach, z narodo-

skrzyżowaniu, rozstaju dróg, rogatkach

go w Krzemieńcu. Dziś na fasadzie tego po-

potrzeby dwie doby, choć z wcześniejszych

kopiami dokumentów, także z cytatami

wymi i ludowymi pieśniami, recytacjami,

miejscowości, staly posterunki milicji i do-

chylonego czasem budynku, dumającego pod

ustaleń wynikalo, że mamy być odprawie-

przetlumaczonymi na język ukraiński,

urzekającymi ukladami tańców. Dziękowa-

kladnie sprawdzano dokumenty. Przepyty-

zapadlym dachem nad swym losem, znajduje

ni poza kolejnością. Chwialo się wówczas

a dotyczącymi pojęcia wolności narodu

lem później memu przyjacielowi Witoldowi

wano kto, dokąd i w jakim celu jedzie. Każdy

się tablica poświęcona temu badaczowi. Z pa-

w posadach imperium sowieckie, ale bylo

w nauczaniu papieskim. Uroczyste otwarcie

Kopie z Lubaczowa, choreografowi zespolu,

samochód byl drobiazgowo przeszukiwany.

nią Ireną od pierwszych slów szczególnie się

nadal nieprzewidywalne, mroczne i groźne.

ekspozycji odbylo się w gmachu muzeum,

że zwrócil moją uwagę na ten zespól. Kon-

Swobodna podróż, nawet krótka, po teryto-

polubiliśmy. Przy herbacie i domowych

Z chaosu tamtego czasu wylaniala się wla-

a przybyl na nie ze stolicy, między innymi,

cert rzeszowskiej mlodzieży trwal ponad

rium ZSRR nie byla możliwa. Bylo zupel-

ciasteczkach opowiadala mi o wyśnionych

śnie wolna Ukraina. Oglosila swą niepodle-

nieżyjący już dziś, legendarny dzialacz So-

trzy godziny i byl nieustannie przerywany

nie odwrotnie niż w tej zaklamanej pieśni

planach miejscowego środowiska, o pra-

glość 24 sierpnia tego roku, a Polska byla

lidarności chlopskiej Józef Ślisz, ówczesny

oklaskami przez tlumnie zgromadzoną pu-

z czasów sowieckich: ,,Szyroka strana moja

gnieniu jakże trudnym do zrealizowania, aby

pierwszym w świecie krajem, który uznal

wicemarszalek Senatu RP. Także wojewoda

bliczność. Niejako odpowiedzią byl koncert

rodnaja,/Mnogo w niej polej, lesow i riek!/Ja

w zaniedbanym i zmurszalym już dworku

ten fakt.

przemyski, no i oczywiście gubernator tar-

pieśni ludowych i tańców ukraińskich, dum

drugojtakojstrany nie znaju,/Gdie tak wolno

należącym niegdyś do rodziny Slowackich,

Tarnopol znalem glównie z lubaczow-

nopolski. Wystawa byla przygotowywana

przy wtórze bandur i lir, który się odbyl na-

dyszyt czielowiek".

powstalo muzeum wieszcza. Na moją prośbę

skich opowiadań babci Anieli, oczywiście

przez nas za zamkniętymi drzwiami, a kiedy

stępnego dnia. Bylem tą prezentacją zupel-

Krzemieniec znalem od czasów szkol-

powędrowaliśmy tam ­ a nie bylo daleko ­

z okresu przedwojennego, a także z kilku

poinformowalem na wernisażu zebranych

nie olśniony. Nie tylko ja, ale wszyscy, który

nych z lektur książek w bibliotece do-

abym mógl ten obiekt obejrzeć. Na szczęście

pocztówek w starym, rodzinnym albumie.

jaki jest jej temat przewodni, wspomnia-

w tym wydarzeniu mogli uczestniczyć.

mowej, także z wielu sesji naukowych

caly dworek, ganek, uklad pokoi zachowaly

Nie mialem żadnych doświadczeń w budo-

ny gubernator, jeszcze dygnitarz komuni-

Pamiętam, że w tamtym dniach żylem

o Juliuszu Slowackim, o romantykach,

się tak jak za życia Slowackich, choć obiekt

waniu wspólpracy międzynarodowej. By-

styczny, potężnej postury, zadrżal jakby

w jakimś uniesieniu, spalem po kilka go-

które ongiś organizowal w Wyszogrodzie

byl w oplakanym stanie.

lem mlodym dyrektorem wydzialu kultu-

go trafil piorun. Po przecięciu wstęgi i prze-

dzin na dobę, nie czulem zmęczenia; orga-

mój ojciec, regionalista i dzialacz kultury.

Wnętrza mieścily skromną, miejską bi-

ry w Urzędzie Wojewódzkim w Przemyślu

mówieniach ruszyl za nami ogromny tlum

nizowalem częste narady z pracownikami

Przede wszystkim z samych natchnio-

bliotekę, ale mimo to wiedzialem, że jestem

wyniesionym na to stanowisko przez sily

zwiedzających, duża rzesza dziennikarzy.

instytucji kultury, którzy przygotowywali

nych dziel wieszcza. Kiedy się więc tam

w miejscu dla kultury świętym. Chodzilem

niepodleglościowe zaraz po wygranych wy-

Niestety, ekspozycja zostala zamknięta po

wspomniane wydarzenia, wydawalem

zjawilem ujrzalem zupelnie nieznaną mi

przez chwilę po pomieszczeniach w szcze-

borach czerwcowych. Kilka miesięcy przed

gólnej zadumie i wzruszeniu. Wkrótce pod

tarnopolską wyprawą ­ zupelnie do tej roli

kolumnami ganku pożegnaliśmy się z panią

nieprzygotowani ­ wkraczaliśmy jako dzia-

Ireną, bo przyjechal po mnie mój ukraiński

lacze solidarnościowi niewielką grupą do

kolega, który ten czas wykorzystal na od-

przemyskiego urzędu wojewódzkiego, aby

wiedzenie znajomych. Nie wiedzialem, że

starać się zrzucić z tej części kraju czer-

w następnych latach będziemy prowadzili

wone kajdany, przejąć wladzę, wlączyć się

z panią Ireną w jej domu dlugie i serdecz-

w wielki nurt przemian. Niosly nas skrzydla

ne rozmowy, a sam Krzemieniec, a także

nadziei i wiary, że slużymy niepodleglości,

jakże wielu jego mieszkańców staną się

a więc kluczowej i najpiękniejszej sprawie.

mi bardzo bliscy. Że z tego pierwszego,

Pomysl wyprawy do Tarnopola byl mój,

olśnionego spojrzenia w dól z Góry Bony,

zaakceptowal go wojewoda przemyski Jan

z przygodnych rozmów rozwinie się caly

Musial, a po uzgodnieniach w Warszawie,

ciąg zupelnie niezwyklych wydarzeń. I że

podpisal w tej sprawie bardzo ogólnikowe

kiedyś będę mógl wydać piękny zbiór jej

porozumienie z przedstawicielem obwo-

utworów ,,Wiersze spod Góry Bony", które

du tarnopolskiego. Celem bylo wsparcie

zaprezentuje znakomicie w Muzeum Juliu-

ukraińskich dążeń niepodleglościowych,

sza Slowackiego w wieku 95 lat.

a jednocześnie nawiązanie, na zupelnie

Następnego roku zacząlem ­ we wspól-

nowych zasadach, od podstaw, kontaktów

pracy z miejscowym środowiskiem ­ orga-

przede wszystkim w sferze kultury, ale też

nizować w Krzemieńcu spotkania poetów,

gospodarki, glównie rolnictwa. Wyrusza-

pisarzy polskich i ukraińskich, do których

jąc tam dobrze wiedzialem, że podążam

z czasem ­ po kilku latach ­ dolączyli na-

na teren tragicznych wydarzeń z okresu

ukowcy, muzealnicy, artyści z wielu najważ-

rzezi wolyńskiej, a zarazem bylem w pelni

niejszych ośrodków naukowych i kultury

świadomy tego jak niebezpieczny i pod-

w obu krajach. Idea byla wzniosla szlachet-

DWOREK RODZINNY SLOWACKICH, OBECNIE MUZEUM JULIUSZA SLOWACKIEGO W KRZEMIEŃCU

stępny jest komunizm sowiecki.

na, a zarazem czytelna. Z biegiem lat zaczęli