23

nr 14 (474) 29.07. ­ 28.08.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Jan Henryk Rosen w USA  (część 1)

Jesienią 1937 roku Jan

We wrześniu 1939 roku sio-

mial sposobność osiem razy

Henryk Rosen dostal

stry Rosen przeżyly tragiczne

rozmawiać z Piusem XI... W Ca-

doświadczenia, jak wielu in-

stel-Gandolfo powiedzial arty-

zaszczytne zaproszenie

nych mieszkańców stolicy. Jan

sta: ,,nauczylem się od papieża

polskiego ambasadora

Wszelak wyjechal z Warsza-

więcej niż w ciągu wszystkich

w USA Jerzego hr.

wy wraz z ministrem Józefem

dalszych lat mego życia. Oj-

Potockiego, który zlożyl

Beck i w końcu września okazal

ciec Święty ­ mówil Rosen

mu propozycję ozdobienia

się we Francji, zaś siostry zo-

­ nie mówi to mi się podoba"

sali recepcyjnej

staly w okupowanej przez hi-

lub ,,tamto mi się nie podoba",

tlerowców Warszawie, co bylo

lecz powiada, że ,,to lub tamto

polskiej ambasady

podwójnie niebezpiecznie ze

nie jest dobrze zrobione" i na-

w Waszyngtonie. Chodzilo

względu na ich żydowskie po-

tychmiast tlumaczy, dlaczego

o wykonanie wielkiego

chodzenie. W tej sytuacji znajo-

tak jest w jego pojęciu. Umysl

obrazu pt. ,,Chwala oręża

mi Wszelaka, dyplomaci wloscy

Ojca Świętego Piusa XI jest tak

polskiego". Byla to praca

pomogli wyjednać w Berlinie

matematycznie logiczny, że po

na poziomie dokonań

OKLADKA KSIĄŻKI JERZEGO

dla Marii i Zofii pozwolenie

wysluchaniu jego wywodów

POTOCKIEGO ,,ŻOLNIERZ

na wyjazd z okupowanej Pol-

czlowiek się przekonuje, że pa-

artysty na Kahlenbergu

JAN HENRYK ROSEN

I DYPLOMATA"

ski. W tej sprawie pomógl im

pież ma sluszność".

i w Castel-Gandolfo.

też brat ­ Jan Henryk Rosen,

Stanislaw Ulam, wybitny ma-

Jerzy hr. Potocki (1889­1961),

który zwrócil się do swoich

tematyk, jeden z najbardziej

Literatury (PAL). Nagrodę ar-

ambasador

Rzeczypospoli-

JURIJ SMIRNOW

O

znajomych w Watykanie i we

znanych i cenionych przed-

tyście przyznano za caloksztalt

tej Polskiej w Stanach Zjedno-

ficjalnie J. H. Rosen wy-

Wloszech. (Wedlug rodzinnej

stawicieli lwowskiej szkoly

twórczości malarskiej.

czonych, pochodzil z Galicji,

jeżdżal do Stanów Zjed-

legendy, wloski dyktator Mus-

matematycznej (wlaśnie Sta-

Ostatnie jego przedwojen-

byl mlodszym bratem Alfreda

noczonych tylko na kilka

solini cenil malarstwo Rosena

nislaw Ulam od wiosny 1943

ne prace w Polsce ­ to projekty

hr. Potockiego, ordynata Lań-

miesięcy, ale u niego i u wszyst-

i osobiście zainteresowal się

roku pracowal w Los Alamos

witraża ,,Św. Julian Milosierny"

cuckiego. Otrzymal gruntowne

kich znajomych i kolegów we

losem jego sióstr). Wedlug Mary

w ekipie naukowców, pracu-

do okna kościola w Skarży-

wyksztalcenie prawnicze, mię-

Lwowie bylo odczucie, że żegna-

Lubieńskiej Flanagan, autorki

jących nad problemem budowy

sku Kamiennej, który artysta

dzy innymi na Wydziale Pra-

ją go na znacznie dluższy okres

albumu o dzielach amerykań-

pierwszej amerykańskiej bom-

wykonal już w Waszyngtonie

wa Uniwersytetu Lwowskie-

czasu, może nawet na zawsze.

skich J. H. Rosena, która oso-

by atomowej). Razem ze swoim

w 1938 roku i wyslal do Za-

go. W czasie I wojny światowej

Wedlug wspomnień profesora

biście znala J. H. Rosena, Ma-

mlodszym bratem Andrzejem,

kladu Witraży i Mozaiki S. G.

jako oficer walczyl w szeregach

Stefana Świeżawskiego arty-

ria Wszelak i Zofia Rosenówna

Stanislaw Ulam zawiózl Rose-

Żeleńskiego w Krakowie. Po-

armii austrowęgierskiej. Od

sta rozdal przyjaciolom więk-

z  wyruszyly  samochodem

na do Filadelfii i Nowego Jorku,

byt J. H. Rosena w USA i jego

1919 roku w Wojsku Polskim

szość pamiątek i obrazów, które

Warszawy do Krakowa, stąd

zaś na początku stycznia1938

twórczość na nowym miejscu

­ rotmistrz 3 Pulku Ulanów

znajdowaly się w jego mieszka-

pociągiem do Wiednia, a dalej

roku do polskiej ambasady

żywo interesowaly nie tylko

Śląskich. W latach 1919­1920

niu i pracowni. Niektóre obrazy

do Rzymu. Następnie siostrom

w Waszyngtonie, gdzie na ma-

publiczność amerykańską, ale

­ adiutant marszalka Józe-

przekazal do lwowskich muze-

udalo się dojechać do Paryża,

larza już czekal ambasador Je-

również polską. W USA pisala

fa Pilsudskiego. W tym czasie

ów. Na przyklad, lwowskiej Ga-

gdzie je spotkal Jan Wszelak.

rzy Potocki.

o nim polska prasa, zaś w Polsce

osobiście poznal Jana Henry-

lerii Obrazów podarowal obraz

Po klęsce Francji im wszyst-

Do wybuchu II wojny świa-

poważne warszawskie i lwow-

ka Rosena, rotmistrza 9 Pulku

,,Most na Sekwanie" swego nie-

kim udalo się jednym z ostat-

towej Jan Henryk Rosen jesz-

skie czasopisma. Jako przyklad

Ulanów, adiutanta premiera RP

żyjącego już kolegi Mieczyslawa

nich statków trafić do Anglii.

cze utrzymywal żywe kontakty

może slużyć artykul umiesz-

Ignacego Jana Paderewskiego,

Wysockiego.

Dopiero w 1944 roku siostry

ze Lwowem i z Polską, posiadal

czony 27 lutego 1938 roku

a w latach 1919­1920 ­ doradcę

Stefan Świeżawski, po II woj-

znalazly się w USA, gdzie Jan

polskie obywatelstwo i uważal,

w warszawskiej ,,Kulturze",

wojskowego delegacji polskiej

nie światowej wybitny profesor

Wszelak byl mianowany przez

że przebywa w USA tylko cza-

która m.in. pisala: ,,Prasa ame-

przy Lidze Narodów w Gene-

KUL-u i przyjaciel papieża Jana

Rząd Polski w Londynie mini-

sowo. O dalszych powiązaniach

rykańska poświęca dużą uwagę

wie. W roku 1930 Jerzy Potoc-

Pawla II, wspominal to poże-

strem/konsulem Polskiej am-

ze Lwowem świadczy też zain-

bawiącemu w Stanach Zjedno-

ki zostal senatorem RP, zaś od 3

gnanie w wywiadzie, opubli-

basady w Waszyngtonie. Po II

teresowanie artysty kultural-

czonych malarzowi polskiemu

czerwca 1933 roku byl miano-

kowanym w krakowskim cza-

wojnie światowej Zofia Rose-

nym życiem miasta i udzial we

Janowi Henrykowi Rosenowi,

wany ambasadorem RP w Tur-

sopiśmie ,,Leopolis-Cracovia".

nówna mieszkala razem z bra-

lwowskiej Wystawie Pamiątek

z uznaniem pisząc o jego fre-

cji, a od 1 czerwca 1936 roku ­

Wedlug materialów archiwal-

tem w USA, w Arlington, stan

po Marszalku Józefie Pilsud-

skach w prywatnej kaplicy

ambasadorem w USA. Funkcje

nych J. H. Rosen zabral ze sobą

Wirginia. Również w USA za-

skim. Wystawę zorganizowa-

papieskiej w Castel-Gandol-

ambasadora pelnil do 14 grud-

do USA tylko cztery niewielkie

mieszkala rodzina Wszelaków.

no 12 maja 1938 roku i trwala

fo. Między innymi zamiesz-

nia 1940 roku, kiedy z powodu

obrazy wykonane gwaszem,

Otóż w listopadzie 1937 roku

ona dwa tygodnie. Wśród pre-

cza o artyście polskim dluższy

opublikowanych przez Niem-

mianowicie ,,Święta Urszula"

Jan Henryk Rosen wyjechal

zentowanych licznych ekspo-

artykul amerykańska kato-

ców ściśle tajnych raportów Je-

i ,,Siedem Braci śpiących" oraz

ze Lwowa i przez Warszawę

natów byly też obrazy Rosena.

licka agencja prasowa ,,NCWC

rzego Potockiego do polskiego

dwa projekty dekoracji niezna-

i Paryż wyruszyl przez Atlan-

Wyrazem uznania zaslug Jana

News Service", która cytuje

MSZ, zostal zdymisjonowany

nego bliżej kościola.

tyk do USA. 4 grudnia 1937

Henryka Rosena dla kultury

slowa Rosena o Ojcu Świętym

i wyjechal do Limy, skąd pocho-

Rosen zaproponowal swoje-

roku w amerykańskim Bosto-

i sztuki polskiej bylo też odzna-

Piusie XI. Podczas wykonania

dzila jego malżonka peruwiań-

mu pomocnikowi i przyjacielo-

nie artystę spotkal jego daw-

czenie artysty nagrodą ,,Zloty

prac przy malowaniu fresków

ska hrabina Susana de Jturre-

wi Kazimierzowi Smuczakowi

ny lwowski przyjaciel profesor

Wawrzyn" Polskiej Akademii

w papieskiej kaplicy malarz

gni y Orbegoso. Otóż w styczniu

wyjazd z nim do Ameryki, lecz

1938 roku Jan Henryk Rosen na

ten wymówil się od tak dalekiej

zaproszenie ambasadora Jerzego

podróży. Na tę decyzję wply-

Potockiego zamieszkal w gma-

nęly również sprawy rodzinne

chu polskiej ambasady i przy-

Smuczaka. Więcej już nigdy się

stąpil do wykonania zamówie-

nie spotkali. Wówczas Jan Hen-

nia, mianowicie ozdobienia sali

ryk Rosen mial 46 lat, zaś Kazi-

recepcyjnej ambasady wielkim

mierz Smuczak ­ 31. Nie wiemy

malowidlem przedstawiającym

też, czy siostra Rosena, artyst-

,,Chwalę oręża polskiego".

Wybuch II wojny światowej

ka rzeźbiarka Zofia Rosenówna

przerwal lączność Jana Henry-

pojechala razem z nim do Ame-

ka Rosena z Polską, tym bar-

ryki, czy jeszcze wcześniej,

dziej ze Lwowem. Artysta przy-

po śmierci ojca i matki, wyje-

jąl obywatelstwo amerykańskie

chala ze Lwowa do Warszawy,

i zostal faktycznie na emigracji.

do starszej siostry Marii, za-

Amerykański okres jego ży-

mężnej za Janem Wszelakiem,

cia i twórczości obejmowal 44

wysokiej  rangi  dyplomatą,

lata. Byly to lata bardzo plodnej

pracownikiem polskiego Mini-

dzialalności twórczej dojrzale-

sterstwa Spraw Zagranicznych.

go artysty, który ozdobil swo-

(Jan Rosen-senior zmarl 8 paź-

imi malowidlami, mozaikami

dziernika 1936 roku w Warsza-

i witrażami ponad czterdzieści

wie i w tymże roku zmarla we

świątyń we wszystkich stro-

Lwowie jego malżonka Wanda

nach Stanów Zjednoczonych.

Rosen z domu Hantke. Pocho-

Przez lata wykladal jako profe-

wana zostala na Cmentarzu Ly-

sor na waszyngtońskim Uni-

czakowskim i jej grób zachowal

wersytecie Katolickim.

się do dziś).

GMACH AMBASADY RP W WASZYNGTONIE