16

nr 15­16 (475­476) 29.08.­15.09.2025

Rozmowy Kuriera

www.kuriergalicyjski.com

Dr Piotr Olechowski: Lwowa nigdy nie porzucilem i wracam do niego,

jestem w nim caly czas, tematyka lwowska jest mi bardzo bliska

Z dr. PIOTREM

dzisiaj już osób w podeszlym wie-

ku albo niestety nieżyjących, któ-

OLECHOWSKIM, Instytut

re jeszcze jako te kilkunastoletnie,

Historii Uniwersytetu

może nawet tylko kilkuletnie dzieci

Śląskiego w Katowicach

dopuszczaly się z punktu widzenia

oraz Instytut Strat

radzieckich wladz rzeczy niewy-

Wojennych im. Jana

obrażalnych, rzeczy zabronionych.

Karskiego w Warszawie,

A polegalo to na przyklad na śpiewa-

rozmawial KONSTANTY

niu polskich pieśni patriotycznych

w murach szkoly z polskim językiem

CZAWAGA.

nauczania, gdzie język polski prze-

Jak to się stalo, że Pan zająl się

cież byl dozwolony. Narodowa jak

tematyką lwowską?

gdyby w treści, natomiast komuni-

Kiedy studiowalem historię na Uni-

naukowym jest monografia ,,Ago-

Spolecznych Ukrainy, dzisiaj oczy-

styczna w formie miala być ta nauka.

wersytecie Szczecińskim, wykry-

nia Polaków we Lwowie w latach

wiście te nazwy brzmią już troszecz-

To też bylo widać na podstawie pro-

stalizowaly się moje zainteresowania

1944­1959", która dotyczy Lwo-

kę inaczej, podobnie jak nazwy ulic,

gramów nauczania.

tematyką przede wszystkim lwow-

wa powojennego, a więc okresu,

przy których te jednostki się znaj-

W archiwach można odnaleźć po-

ską, ale też szeroko pojętą tematyką

który dotychczas tak w polskiej,

dują. Natomiast podstawą bylo oczy-

nadto bardzo dużo informacji takich,

wschodnią, gdyż podejmowalem rów-

jak i w ukraińskiej historiografii,

wiście, jak już wspomnialem, lwow-

które nie ujrzaly światla dziennego,

nież inne tematy poza Lwowem. Co nie

w nauce historycznej nie byl, mówiąc

skie archiwum, archiwa wszystkich

a na przyklad byly jakimiś progno-

zmienia faktu, że Lwów zawsze byl,

wprost, zbadany w sposób należy-

uniwersytetów i szkól wyższych we

zami, przygotowaniami. Chociażby

jest i prawdopodobnie będzie mi naj-

ty. Bo praktycznie wcale nie podjęto

Lwowie, zasoby Biblioteki Stefanyka,

kwestia likwidacji parafii kościola

bliższy. Wyraz temu dalem, przeno-

żadnych inicjatyw w tym kierunku.

chociażby prasa codzienna, slynny

pw. św. Marii Magdaleny w 1962 r.

sząc się na studia magisterskie w 2013

Czerwony Sztandar, który ukazywal

Tak naprawdę przygotowania trwaly

Coraz mniej świadków tych

r. na Uniwersytet Rzeszowski.

się do czerwca 1950 r.

już od drugiej polowy lat 50., od wy-

wydarzeń. Ludzie odchodzą,

Z perspektywy czasu już wtedy wie-

jazdu Polaków w ramach tak zwanej

starsze pokolenia odchodzą.

Czy  te  źródla  archiwalne

dzialem, że chcialem po prostu być

drugiej ,,repatriacji". A trzeba wyraź-

Z jakich źródel Pan czerpie in-

są dostępne? Jak uklada się

bliżej Lwowa. W Rzeszowie pozo-

nie podkreślić, że to nie byla żadna

formację? Z archiwum?

wspólpraca?

stalem również na okres studiów

repatriacja, tylko tak zwana lub też

doktoranckich, na okres niecalych

Niewątpliwie tak. Pan redaktor ma

Na dzień dzisiejszy jak najbardziej ar-

w cudzyslów należy to zawsze ubie-

czterech lat, z czego, jakby tak lekko

rację. Jako historyk zawsze przewa-

chiwa dzialają. Poza archiwami Slużby

rać, ponieważ ci ludzie tak napraw-

policzyć, to ponad rok z pewnością

gę oddawalem źródlom archiwalnym

Bezpieczeństwa Ukrainy, zarówno to

dę nie powracali do ojczyzny, gdyż

spędzilem we Lwowie. A później już

w przeciwieństwie do relacji ludzi,

centralne w Kijowie, jak i we wszyst-

zostali w swoim mieście, w swoim

szukając pracy zawodowej po obro-

aczkolwiek relacje ludzi też są w tej

kich obwodach, w moim przypadku

miejscu urodzenia, a tylko granice

nie pracy doktorskiej trafilem do

książce, tylko nie przeze mnie ze-

przede wszystkim we Lwowie, nad

Tego typu niespodzianek, czy jak to

się zmienily po II wojnie światowej.

Warszawy i dalej do Katowic.

brane, a chociażby przez Archiwum

czym bardzo ubolewam. Nie ma dostę-

się mówi w Polsce, kwiatków jest

To we Lwowie. A w obwodzie

Wschodnie Ośrodka Karta w Warsza-

pu, gdyż osoby tam zatrudnione w wa-

bardzo, bardzo dużo. Tutaj można

Jaki byl pierwszy temat doty-

lwowskim?

wie i kilku innych badaczy w ramach

runkach wojny zajmują się czym in-

wymieniać chociażby inwigila-

czący naszych terenów?

rozmaitych projektów z zakresu tzw.

nym, aniżeli dzialalnością archiwalną.

cję księży rzymskokatolickich po II

W archiwum obwodowym, zwlasz-

Pierwszy temat dotyczący tych

historii mówionej. Natomiast ja, ma-

Natomiast wspomniane DALO pracu-

wojnie światowej, inwigilację tak

cza w części znajdującej się na ulicy

kwestii, nazwijmy to lwowskich, to

jąc na uwadze źródla, wykorzystalem

je w trybie normalnym, podobnie jak

zwanych zwyklych ludzi, inwigilację

Podwale mamy osobny tak zwany

byla jeszcze tak naprawdę praca li-

ponad 27, jeżeli dobrze liczę, archi-

Biblioteka Stefanyka i inne archiwa

inteligencji. Nie tak dawno ukończy-

fond, czyli zespól o numerze 1332,

cencjacka na Uniwersytecie Szcze-

wów, z czego większość to archiwa

obwodowe, chociażby nie tak dawno

lem i mam zamiar opublikować tekst

,,religijny", który dotyczy w zasadzie

cińskim, która dotyczyla Cmentarza

ukraińskie, przede wszystkim ar-

wlaśnie bylem w Iwano-Frankiwsku,

­ myślę, że to będzie część przyszlej

wszystkich wspólnot religijnych

Obrońców Lwowa w ujęciu przekro-

chiwa lwowskie. Państwowe Archi-

gdzie także wszystko czego potrze-

monografii ­ dotyczący inwigila-

dzialających na terenie powojen-

jowym, gdyż tak to w Polsce zazwy-

wum Obwodu Lwowskiego (DALO),

bowalem zostalo dostarczone i udo-

cji doskonale znanego we Lwowie

nego Lwowa i okolic. Dokumentacja

czaj wygląda, że prace licencjackie

jak również jego filia, o której polscy

stępnione. Co ważne i co trzeba pod-

dr. Henryka Mossinga, późniejsze-

byla prowadzona w trybie ciąglym

nie mają być odkryciem naukowym,

badacze w większości nie wiedzą,

kreślić wyraźnie, od pewnego czasu

go utajnionego księdza rzymskoka-

do lat 90., czyli do upadku Związku

a jedynie ujęciem tematu na podsta-

polożona na Nowym Lwowie, przy

we wszystkich archiwach państwo-

tolickiego w latach stalinowskich,

Radzieckiego i tam za każdym razem

wie dotychczasowych opracowań

dawnej już ulicy Bujki, obecnie nosi

wych obwodowych na terenie Ukra-

czyli od 1947 r., kiedy to się zaczęlo,

osobnym jak gdyby rozdzialem, osob-

innych badaczy. Później, z kolei już

imię Dumanskiego, pracująca jedy-

iny można fotografować wlasnym

do 1953 r. Na razie odnalazlem tyle

ną komórką, jednostką ­ jakbyśmy

na Uniwersytecie Rzeszowskim,

nie we wtorki i w czwartki, obecnie

zasobem, wlasnym sprzętem w spo-

dokumentów, gdyż po śmierci Stalina

to nazwali ­ byla kwestia kościola

moja praca magisterska dotyczy-

już po remoncie, w warunkach po-

sób bezplatny, co biorąc pod uwagę

w 1953 r. nastąpily przemiany, jeże-

rzymskokatolickiego obejmującego

la stosunków polsko-ukraińskich

wiedzmy zupelnie normalnych. Na-

wcześniejsze lata, jest swego rodzaju

li chodzi o strukturę i nazewnictwo

nie tylko Lwów, ale także parafie na

we Lwowie międzywojennym, ale

tomiast w czasach, gdy ja prowadzi-

rewolucją dla badaczy nie tylko z Pol-

radzieckich slużb specjalnych. Nie

terenie calego obwodu lwowskie-

tylko na podstawie wspomnień jed-

lem badania, bylo tam zimno i jedyny

ski, lecz także badaczy miejscowych.

wątpię, że tego rodzaju dzialania byly

go. I to funkcjonowanie wyglądalo

nej i drugiej strony, co jest ważne

okres, kiedy można bylo przyjeżdżać,

Natomiast trzeba szczerze przyznać,

prowadzone dalej, aczkolwiek na ra-

w sposób taki, że co kwartal, jeżeli

jako pojęcie porównawcze zarówno

to wlaśnie lipiec, sierpień, ewentual-

że w obecnych warunkach kolegów

zie więcej odnaleźć się nie udalo. Ale

dobrze pamiętam, byly sporządza-

z ukraińskiego, jak i polskiego punk-

nie jeszcze wrzesień.

i koleżanek z Polski w archiwach

liczę na to, że w przyszlości, kiedy

ne szczególowe raporty, statystyki,

tu widzenia. I ta praca ukazala się

Korzystalem także z archiwów ki-

lwowskich czy innych na terenie

archiwum Slużby Bezpieczeństwa

jak to wszystko bylo przekazywane

nawet drukiem w formie monografii

jowskich, przede wszystkim Archi-

Ukrainy raczej nie spotykam.

Ukrainy otworzy się po raz kolejny,

lub też zbierane. Nie oszukujmy się

w Przemyślu w 2017 r.

wum Slużby Bezpieczeństwa Ukra-

będzie można do tego powrócić i tego

­ wprost od agentów, od donosicieli,

Jakie ciekawe niespodzianki

W latach następnych troszeczkę od-

iny, Archiwum Wyższych Organów

rodzaju teczki, informacje odnaleźć.

którzy takich informacji dostarczali

znalazl Pan w tych źródlach?

szedlem od Lwowa, czego rezultatem

Wladzy, Archiwum tzw. Organizacji

najczęściej za jakieś różnego rodzaju

Czy slużby sowieckie wiedzia-

jest chociażby moja książka doty-

korzyści.

ly o dzialalności duchownej

cząca życia codziennego na ziemi

doktora Mossinga?

A  co  Pan  może  opowie-

Stanislawowskiej, czyli w dzisiej-

dzieć o Polakach dzialających

szym Iwano-Frankiwsku, zarów-

Zdecydowanie tak, tutaj zdecydo-

w nauce, kulturze, o postaciach

no za pierwszych sowietów, a więc

wanie trzeba przyznać, że doskonale

wybitnych?

w latach 1939­1941 jak i za okupacji

wiedzialy.

Caly rozdzial mojej książki ,,Agonia

niemieckiej, czyli do 1944 r. Mamy

Co jeszcze udalo się Panu

Polaków we Lwowie" jest poświęco-

tu również porównanie, jak wy-

znaleźć?

ny polskiej inteligencji we Lwowie

glądalo codzienne funkcjonowanie

powojennym. I tutaj od razu chcial-

w warunkach wojny. Nie tak dawno

Mamy chociażby sytuację we-

bym w pewnym sensie odklamać

zresztą w Centrum Kultury Polskiej

wnętrzną we wszystkich wówczas

dotychczas funkcjonujące w polskiej

i Dialogu Europejskiego w dawnym

jeszcze trzech szkolach z polskim ję-

nauce, w polskiej historiografii poję-

Stanislawowie, dzisiejszym Iwano-

zykiem wykladowym, gdzie rapor-

cie jakoby tych naukowców z przed-

-Frankiwsku odbyla się prezenta-

towano, czyli mówiąc wprost, dono-

wojennym rodowodem narodowości

cja tej monografii i myślę, że dobrze

szono o zachowaniu poszczególnych

polskiej we Lwowie zostalo malo. Zo-

ukazaliśmy, jak to się ma w odniesie-

uczniów. Nie tylko na lamach oficjal-

stala ich niecala trzydziestka, więc to

niu do dzisiejszej sytuacji na terenie

nej prasy, jaką byl Czerwony Sztan-

jest liczba calkiem pokaźna, calkiem

Ukrainy, a więc jak funkcjonować

dar, ale także w tego rodzaju rapor-

duża, calkiem dobra, z czego najwięcej

w warunkach wojny, jak to życie co-

tach, nazwijmy to, wewnętrznych,

oczywiście na dawnej Politechnice

dzienne wygląda.

a więc nieupublicznianych, bardzo

PIOTR OLECHOWSKI (OD LEWEJ), DYREKTOR STUDIUM EUROPY

Lwowskiej, czyli wówczas już Lwow-

Natomiast moim póki co glównym

często spotykamy się z konkretny-

WSCHODNIEJ UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO JAN MALICKI

skim Instytucie Politechnicznym,

i najważniejszym osiągnięciem

mi nazwiskami wówczas uczniów,