36

nr 15­16 (475­476) 29.08.­15.09.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

125-lecie Opery Lwowskiej  (cz. 1)

Zbliża się 125-letni jubileusz

Rada miejska postanowila również po-

gmachu Wielkiego Teatru

wierzyć Gorgolewskiemu ogólne kierow-

Miejskiego (potocznie

nictwo i nadzór za wykonaniem wszyst-

Opery lwowskiej), który

kich prac związanych z ozdobieniem

zostal uroczyście otwarty

artystycznym i wyposażeniem gmachu.

i poświęcony 4 października

Techniczne rozwiązanie i projektowanie

1900 roku. W tym dniu

fundamentów powierzono Janowi Boguc-

tlumy ludzi zgromadzily się

kiemu, profesorowi Politechniki Lwow-

przed teatrem na Walach

skiej. Prace ziemne, betonowe i murarskie

Hetmańskich, zaś gmach

na sumę 240.679 zlr wykonywala firma

byl wypelniony dostojną

Iwana Lewińskiego i Józefa Sosnowskiego.

publicznością, zaproszoną

Zygmunt Gorgolewski (1845­1903) byl

przez Radę Miejską na tę

znanym architektem z dlugoletnim sta-

uroczystość. Wzniesienie

żem praktycznej pracy zawodowej w po-

TADEUSZ PAWLIKOWSKI

gmachu teatru bylo jednym

znańskim, skąd byl rodem, w Niemczech,

z najważniejszych wydarzeń

z Warszawy, który od 1897 r. dzialal we

a od 1892 r. we Lwowie. Posiadając już

w życiu kulturalnym

Lwowie. Do 1900 roku przygotowal o dla

ogromną wiedzę fachową i doświadczenie,

i spolecznym miasta.

nowego teatru okolo 25 tys. m² tzw. deko-

postanowil on przed rozpoczęciem budo-

racji typowych. Jego asystentem w latach

wy teatru, odbyć podróż studialną celem

1898­1906 byl Karol Gustaw Polityński.

zapoznania się z najnowszymi urządzenia-

TEKST I ZDJĘCIA

OPERA LWOWSKA

Stanislaw Jasieński wspólnie z Janem Dül-

mi wewnętrznymi i ozdobieniem teatrów

JURIJ SMIRNOW

lem wykonal w gmachu teatralnym także

trzy kolejne miejsca lokalizacji, mianowicie

Tymczasem w Europie budownictwo

w Europie Środkowej. Odwiedzil 12 nowo

Wznosząc nowy gmach teatralny

wszystkie wewnętrzne roboty malarskie

plac św. Ducha, parterową część parku po-

gmachów teatralnych stalo się sprawą

zbudowanych teatrów na terenie Austro-

publiczność lwowska i ,,ojcowie miasta"

i zlocenia, zaś wspólnie z Gustawem Po-

jezuickiego oraz plac Castrum. Rozważano

prestiżu, podkreślenia statusu miast i ich

-Węgier i Niemiec, od Krakowa i Wiednia

marzyli o rozkwicie sztuki teatralnej we

lityńskim panoramę Lwowa naklejoną na

również możliwość budowy na Walach

pretensji metropolitalnych. Wzniesiono

do Drezna i Berlina.

Lwowie, widzieli scenę lwowską jako jedną

żelazną kurtynę. Wykonano również spe-

Gubernatorskich. Dyskusja trwala pra-

nowe gmachy teatralne we wszystkich

We Lwowie wysoko ceniono umie-

z najlepszych na ziemiach polskich. Wlaśnie

cjalną artystyczną kurtynę antraktową.

wie dziesięć lat. Wreszcie Rada miejska,

znacznych miastach niemieckich i au-

jętność i talent Gorgolewskiego, chociaż

dlatego dyrekcja komisji teatralnej nowej

Gmach Teatru Wielkiego byl we Lwo-

Towarzystwo Politechniczne i inne zain-

striackich. Monumentalne gmachy Opery

też trzeźwo uważano, że jest on ,,...chlu-

placówki postanowila powierzyć to dzielo

wie kolejnym przybytkiem sztuki te-

teresowane czynniki zdecydowaly się na

paryskiej (1861­1875) i Opery wiedeńskiej

bą naszej architektury, ale geniuszem on

Tadeuszowi Pawlikowskiemu, który zobo-

atralnej. W 1784 roku na salę teatralną

lokalizację gmachu teatralnego na placu

(1861­1869) byly przykladem godnym na-

nie jest. Praca jego przy budowie teatru,

wiązal się, jako hojny mecenas, wkladać do

zaadaptowano pofranciszkański kościól

Goluchowskich. Nowo wznoszony gmach

śladowania. Pompatyczna architektura

to praca ciężka, od której bieleje wlos.

30 tys. koron rocznie na inwestycję i wy-

św. Krzyża, zaś od 28 marca 1842 roku

mial stać się punktem wyjścia do upo-

Opery paryskiej zespolona z rzeźbą i ma-

Przystąpil do konkursu, pojechal tam

stawę sztuk. Podczas uroczystości Tadeusz

artyści grali już na scenie nowego teatru

rządkowania tej części miasta, kreowania

larstwem stala się zasadniczym wyznacz-

i ówdzie dla naocznego zobaczenia jak

Pawlikowski powiedzial: ,,Calego siebie

zwanego Teatrem Skarbkowskim, które-

struktury nowego centrum Lwowa i sty-

nikiem tzw. stylu Drugiego Cesarstwa.

gdzie indziej wyglądają teatry i przez 4

oddaję, przyszedlem tu aby pracować dla

go widownia pomieścić mogla 1460 osób.

mulacji jego dalszego rozwoju.

Powstawaly wyspecjalizowane atelier

lata pracowal nad planem swoim dniami

sztuki, a szczególnie dla sztuki narodowej".

Gmach ten zostal wzniesiony z inicjatywy

Na przeszkodzie realizacji tych planów

architektoniczne, takie jak firma Ferdy-

i nocami w największej tajemnicy... Pro-

Tadeusz Pawlikowski (1861­1915) już

Stanislawa hr. Skarbka, znanego galicyj-

mógl stać wilgotny i bagnisty teren placu

nanda Fellnera i Hermana Helmera w Wied-

jekt przyslal z Jeny (lub z Lipska). Nie ma

jako kierownik sceny krakowskiej w latach

skiego mecenata i milośnika sztuki. On też

Goluchowskich, który pozostal po regu-

niu, która w omawianym okresie wzniosla

tam geniuszu i fantazji, ale za to jest su-

1893­1899 dal się poznać jako reformator

zapisal przywilej dla teatru lwowskiego

lacji i calkowitym zasklepieniu w latach

okolo 50 budynków teatralnych. W Euro-

mienność i dbalość o wygody publiki i jej

teatru w Galicji. O nowej krakowskiej sce-

terminem na 50 lat, który wygasl z dniem

1839­1843 koryta rzeki Peltew. Okaza-

pie trwala ,,niespotykana nigdy wcześniej

bezpieczeństwo, aż do ostatnich granic

nie bylo glośno w calym kraju. Jego teatr

28 marca 1892 roku. Odtąd miasto musia-

lo się również, że podziemny kolektor,

i nigdy potem koniunktura na wznoszenie

posuniętą". Przy projektowaniu i budowie

,,kladl podwaliny pod nowoczesną polską

lo placić Fundacji Skarbkowskiej czynsz

którym plynęla rzeka, trzeba przenieść

budowli teatralnych, której szczytowy

gmachu Gorgolewski mial uwzględnić 114

inscenizację, unowocześnil grę aktorską,

rocznie w wysokości 17 tysięcy zlotych

kilka metrów w kierunku ulicy Skarbkow-

okres przypadl na lata sprzed I wojny świa-

paragrafów przepisów przeciwpożaro-

wprowadzil nowy repertuar". Jego eks-

reńskich. Budynek teatralny wymagal

skiej. Wszystko to znacznie komplikowalo

towej. Od schylku XIX wieku i w pierwszej

wych i budowlanych, wydanych w 1882

perymenty budzily zachwyt i dyskusje.

gruntownych remontów, a stan technicz-

techniczne i technologiczne możliwości

ćwierci XX zbudowano okolo 1500 nowych

roku po tragicznych w skutkach pożarach

W reżyserii nie bylo dla niego drobiazgów,

ny sceny byl mocno przestarzaly. Wszyst-

fundamentowania gmachu i zwiększalo

teatrów". Nowe teatry zbudowano w Odes-

gmachu teatralnego w Nicei, a szczególnie

zwracal uwagę na scenografię, wlaściwe

ko to zdecydowalo o konieczności budowy

koszt budownictwa. Próby gruntu pobie-

sie, Brnie, Pradze, Budapeszcie, Zagrzebiu,

wiedeńskiego Ringtheater. Mialo to istot-

oświetlenie (,,bardzo sugestywnie używal

nowego miejskiego teatru.

rano przez kilka lat. Zajmowala się tym

Lublanie, Krakowie. Ostatni zbudzil we

ny wplyw na strukturę gmachu, jak np.

elektrycznych efektów świetlnych. To

W 1886 roku w prasie lwowskiej pro-

specjalnie powolana komisja ekspertów

Lwowie zazdrość, tym bardziej że zdobila

usytuowanie drzwi wejściowych, klatek

byla absolutna nowość"), efekty dźwięko-

ponowano zbudować gmach teatralny na

Rady Miejskiej oraz komisja Towarzystwa

go specjalnie zamówiona unikatowa kurty-

schodowych, wymiary sceny, wysokość

we, rekwizyty, meble i itp. Do repertuaru

placu Goluchowskich lub placu Halickim,

Politechnicznego. Budowa nowoczesnego

na pędzla Henryka Siemiradzkiego, wybit-

balkonów, a także budowę specjalnej, ory-

śmialo wprowadzal nowe sztuki mlodych

koszt budowy obliczono na 800 tys. zlo-

systemu betonowych fundamentów na

nego polskiego malarza. W 1894 r. Lwow-

ginalnej kurtyny żelaznej.

autorów polskich i zachodnich od reali-

tych reńskich. W roku następnym myśl

powierzchni ponad 3300 m² wymagala

ska Rada Miejska postanowila zaciągnąć

Nieprzyjemności czekaly na architekta

zmu do utworów w duchu symbolizmu.

budowy nowego teatru podtrzymalo To-

nietradycyjnego podejścia i znacznego

10 mln. zlr pożyczki na rozbudowę miasta.

i Radę Miejską już przed rozpoczęciem budo-

Troszczyl się o wizualną stronę przedsta-

warzystwo Politechniczne, proponując

wysilku teoretycznego i materialnego.

Z tej sumy 400 tys. zlr przeznaczono na

wy fundamentów. Podczas badań gruntu 16

wienia, jego estetykę, nieustannie poszu-

budowę gmachu teatralnego. Jeszcze 300

listopada 1896 roku zawalil się trzynastome-

kiwal nowych środków wyrazu, operując

tys. zlr ofiarowaly wladze krajowe (Sejm

trowy odcinek sklepienia nad kanalem rzeki

światlem, przestrzenią sceny i widowni.

Galicyjski). W trakcie budownictwa pienię-

Peltew. Od tego czasu plotki związane z bu-

Byl czlowiekiem, który już za życia stal

dzy tych okazalo się zdecydowanie za malo.

dową fundamentów towarzyszyly pracom

się legendą. Rzeczywiście, już w sezonie

Miasto też odstąpilo nieodplatnie grunt pod

budowlanym nieustannie i krążyly po Lwo-

1900/01 Pawlikowski w ciągu 9 miesięcy

budowę, czyli plac Goluchowskich.

wie nawet po zakończeniu budowy.

wystawil 71 spektakli dramatycznych, 16

12 lipca 1895 roku Rada Miejska oglo-

Prace ziemne i betonowanie funda-

oper i 4 operetki. Wśród dziel dramatycz-

sila konkurs na najlepszy projekt teatru

mentów rozpoczęto z dniem 5 czerwca

nych bylo 25 utworów nowych, oper no-

i wyznaczyla komisję sędziów, która skla-

1897 roku. Ręcznie usunięto 16500 m³

wych 4, wznowionych 12. Reżyser pokazal

dala się ze znanych architektów i przed-

gruntu, zaś 21 stycznia rozpoczęto uklada-

klasykę, a także sztukę nowego pokolenia,

stawicieli Rady pod przewodnictwem

nie żelbetowych fundamentów. Wykorzy-

,,wyposażyl teatr po magnacku i postawil

dra A. Maleckiego. Termin nadsylania

stano 2544 m³ betonu. Do technicznego

go na wysokiej stopie artyzmu". W ciągu

projektów byl wyznaczony do 1 tycznia

rozwiązania bardzo gorącego pytania bu-

sześciu sezonów pracy we Lwowie (1900­

1896 roku. 12 lutego tegoż roku ogloszo-

dowy fundamentów wybral Gorgolewski

1906) wystawil na scenie Teatru Wielkiego

no wyniki ­ pierwszą nagrodę przyznano

prof. Jana Boguckiego, poleconego przez

302 utwory dramatyczne, w tym 144 pol-

projektowi pod godlem ,,Ludendo monet"

Lwowskie Towarzystwo Politechniczne.

skich i 43 opery, w tym 17 premier.

Zygmunta Gorgolewskiego, radcy dworu

W 1898 roku zgodnie z terminarzem prac,

Na dyrygenta powolano mlodego Czecha

i dyrektora lwowskiej Szkoly Przemyslo-

wzniesiono budynek aż po dach i rozpo-

Ludwika Czelańskiego. Po kilku miesiącach na

wej. Drugą nagrodę otrzymal projekt ,,Ju-

częto montaż żelaznych konstrukcji wiel-

posadę kierownika opery zaproszono Wlocha

stitia" Jana Feintuch-Zawiejskiego, twórcy

kiej kopuly. Prasa pisala: ,,...W wykonaniu

Francesco Spettrino, który rozpocząl swoją

teatru miejskiego w Krakowie. Komisja

teatru bral udzial legion przedsiębiorców

dzialalność wystawieniem opery ,,Carmen"

i Rada mialy jednak pewne uwagi, więc

i legion robotników... Przez caly okres

G. Bizeta. Orkiestra liczyla 51 muzyków. Już

Z. Gorgolewski byl zmuszony dopracować

budowy panowala gorączkowa ,,fabryka",

w pierwszym sezonie powstal rozlegly reper-

swój projekt, uwzględniając ponad 12 za-

której tętno przyspieszalo się w miarę

tuar operowy. Byly to opery ­ ,,Janek", ,,Hal-

sadniczych wymogów wladz miejskich.

zbliżenia się terminu otwarcia. Preliminarz

ka", ,,Cyrulik sewilski", ,,Romeo i Julia", ,,Don

Już wtedy koszty budowy obliczono na

czasu budowy jednak przekroczono o pięć

Juan", ,,Lohengrin", ,,Wilhelm Tell", ,,Hugenoci",

815 tys. zlr i nie byla to ostateczna suma

miesięcy... Podczas budowy byl nawet

,,Straszny dwór" i inne reprezentujące szeroką

wydatków. W końcu budowa teatru kosz-

strajk robotników, który nadal calemu

paletę klasyki europejskiej i polskiej.

towala miasto 1.250.000 zlr nie licząc

przedsięwzięciu piętno nowożytne. Stary

Na scenografa i dekoratora zaproszono

wartości gruntu, wraz z gruntem zaś po-

Skarbek nie mial jeszcze klopotu ze ,,zor-

Stanislawa Jasieńskiego, znanego malarza

nad 1,5 miliona zlotych reńskich.

ganizowanymi robotnikami".

SCHODY GLÓWNE OPERY