25

nr 17 (477) 16­25.09.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Ludwik Heller ­ dyrektor lwowskich teatrów, reżyser,

organizator życia muzycznego we Lwowie  (cz. 1)

Nazwisko Ludwika Hellera

polskich. Wśród glośnych pre-

mier - ,,Stara Baśń" Wlady-

(1865­1926) zajmuje

slawa Żeleńskiego i ,,Zygfryd"

ważne miejsce w życiu

Richarda Wagnera. Sprawami

teatralnym i kulturalnym

teatru lwowskiego zaintere-

Lwowa końca XIX ­

sowal się nawet Sejm Galicyj-

początku XX wieku.

ski. Na posiedzeniu komisji

Utalentowany czlowiek

artystycznej sprawozdanie na

poświęcil się rozwojowi

ten temat przygotowal i wy-

glosil sam Leon hr. Piniński,

sceny lwowskiej, jako

znany historyk sztuki, esteta,

recenzent, reżyser,

byly namiestnik Galicji. Po-

kompozytor, dyrektor

sel Piniński wysoko ocenil

teatru miejskiego.

osiągnięcia zespolu teatral-

W latach 1896­1900

nego i osobiście dyrektora Lu-

byl dyrektorem sceny

dwika Hellera. Sprawozdanie

LUDWIK HELLER

przepelnione bylo ,,...wyraza-

Skarbkowskiej, zaś

gościnne znanych wiedeń-

mi poważnego uznania dla te-

w 1900 roku przegral

skich, węgierskich, niemiec-

atru lwowskiego" i zostalo ak-

konkurencję z Tadeuszem

kich, wloskich artystów. Dla

ceptowane jednoglośnie przez

Pawlikowskim na

milośników i znawców muzyki

czlonków komisji artystycznej.

kierownictwo teatrem

symfonicznej urządza każdego

Jak podala ,,Gazeta Lwowska",

miejskim na scenie nowo

tygodnia koncerty symfonicz-

w czasie dyskusji teatralnej

ne. Wysoka kultura i praw-

w Sejmie, nie podniósl ani je-

wybudowanego Miejskiego

dziwa czysta Sztuka, w której

den z poslów jakichkolwiek za-

Teatru Wielkiego (Opery

uslugach pozostawala lwowska

rzutów przeciw dyrekcji Helle-

lwowskiej). Na lamach

filharmonia za dyrekcji Hel-

ra. W 1912 roku Rada Miejska

WILLA LUDWIKA HELLERA

prasy lwowskiej między

lera, zapewnialy mu szczere

powierzyla Ludwikowi Hel-

nimi wybuchla prawdziwa

Urodzil się w 1866 roku

W 1908 roku za czasów dy-

i wdzięczne uznanie w bardzo

lerowi kierownictwo zespo-

wojna.

w Mszanie pod Lwowem, ukoń-

rekcji Hellera na scenie Teatru

szerokich kolach lwowskiego

lem teatralnym na dalsze sześć

czyl gimnazjum w Rzeszowie,

Miejskiego po raz pierwszy wy-

świata artystycznego. Tem-

lat. Nikt oczywiście nie mógl

studia prawnicze zaś odbyl na

stąpil Adam Didur. W roku 1910

perament i sila woli pcha go

przewidywać wybuchu wojny

JURIJ SMIRNOW

J

uniwersytecie lwowskim. Zbyt

zorganizowal występy gościnne

do nowych przedsięwzięć. Oto

światowej, okupacji rosyjskiej

ak wspominal Ludwik Sol-

ciasno i zbyt duszno bylo mu

opery lwowskiej we Wiedniu,

w 1904 roku Heller wystawia

i przerwy w kierownictwie te-

ski, znany aktor krakowski

w ścianach biurowych. Zatem

zaś w1913 roku w Paryżu. Owa

w Warszawie operetkę na se-

atrem w latach 1914­1915. Ten

i lwowski, Heller przedsta-

ruszyl w świat. Zwiedzil Pa-

prezentacja kultury muzycz-

zon letni. Sukces artystyczny,

ciężki czas spędzil we Wied-

wial swego konkurenta jako

ryż, Londyn, Berlin, Warszawę.

nej lwowskiej w stolicach sztu-

również finansowy przewyż-

niu i od razu po wyzwoleniu

,,burzyciela porządku spolecz-

W 1895 roku we Lwowie wspól-

ki i mody tego czasu zauważona

szyly wszystkie oczekiwania.

Lwowa wrócil do rodzinnego

nego, ladu moralnego i bezpie-

nie z Juliuszem Bandrowskim

byla przez publiczność i wladze.

W roku 1905 z początkiem je-

miasta.

czeństwa c.k. monarchii". Byly

zaklada polską trupę operową

Cesarz Franciszek Józef odzna-

sieni Heller organizuje sezon

W 1918 roku Ludwik Hel-

to bardzo poważne zarzuty, zaś

i gra z nią w Krakowie przez

czyl Ludwika Hellera Krzyżem

operowy w Mediolanie w te-

ler nie ubiegal się więcej o kie-

caly sezon letni. Skupil wo-

rownictwo teatru we Lwowie

w liberalnej monarchii austro-

Kawalerskim Orderu Francisz-

atrze ,,Lirico", gdzie zapozna-

i w 1921 roku wyjechal do War-

węgierskiej takie oskarżenia

kól siebie doskonale sily. Byli

ka Józefa ,,w uznaniu ogólno

je Wlochów z polską muzyką

byly tylko zwyklą polemiką

w jego zespole Myszuga, Le-

szawy, gdzie zostal zaangażo-

pożytecznej i humanistycznej

i zyskuje dla niej najwyższe

prasową. Jak napisal Michal

wicki, Kruszelnicka, Bandrow-

wany jako dyrektor teatrów

dzialalności" (1910 rok), zaś pre-

uznanie calej tamtejszej prasy.

Piekarski, ,,Solski natomiast

ski, Didur, Jeromin itd. W na-

stolecznych, a następnie objąl

zydent Republiki Francuskiej ­

Krytyka nie szczędzi też slów

uważal Hellera za ,,geniusza

stępnym roku obejmuje teatr hr.

dyrekcję teatru ,,Nowości".

Krzyżem Kawalerskim Orderu

pochwaly artystom, także kie-

wykrętu artystycznego", wy-

Skarbka we Lwowie. Zastaje

Jeszcze w 1905 roku Ludwik

,,Palm Akademickich" ,,za wklad

rownikowi polskiej opery Lu-

tykając mu, że promowal farsy

go w najzupelniejszym upad-

Heller postanowil na dobrze

w rozwój opery" (1913 rok).

dwikowi Hellerowi.

i operetki zamiast ambitniej-

ku i rozkladzie. Nie ma opery,

zadomowić się w rodzinnym

Wielki artykul o lwowskim

Tymczasem we Lwowie do-

szych sztuk. Heller wiedzial

ani operetki. Personel dramatu

Lwowie. Nie zważając na wy-

okresie życia Ludwika Helle-

biegal końca kontrakt dzierża-

jednak doskonale co przy-

zdezelowany, rozbity, nie do-

stępy w różnych krajach i mia-

ra umieścily w 1907 roku kra-

wy teatru miejskiego zawarty

nosi największe zyski kasie

strajal się do wymogów nawet

stach europejskich, wlaśnie

kowskie ,,Nowości ilustrowa-

z Tadeuszem Pawlikowskim.

lepszej scenki prowincjonalnej.

we Lwowie marzyl zbudować

teatralnej".

ne". Byl to też dokladny opis

Heller na wieść o ogloszeniu

Po dwóch latach wyprowadzil

11 października 1902 wziąl

swoje gniazdo rodzinne z mlo-

zespolu Teatru Miejskiego we

konkursu stanąl we Lwowie

we Lwowie ślub z Ireną Bohuss,

scenę lwowską na pierwsze

dą malżonką. Wlaśnie we Lwo-

Lwowie, który zostal zorgani-

i przedstawil wlasną ofertę.

artystką operową, która po-

spośród polskich teatrów miej-

wie marzyl osiągnąć najwięk-

zowany i z sukcesem dzialal

I wygral. 17 marca 1906 roku

chodzila ze spolonizowanej ro-

sce. Tymczasem gmina miasta

sze sukcesy, kierować teatrem

pod dyrekcją Ludwika Hellera.

uchwalą Rady Miejskiej otrzy-

dziny węgierskiej, absolwentką

miejskim. Dzialkę pod budowę

Lwowa wystawila olbrzymim

mal teatr miejski w dzierżawę

,,Nowości ilustrowane"

konserwatorium we Lwowie

wlasnej willi zakupil w dziel-

sumptem nowy, wspanialy,

na okres sześcioletni. Nowy

nie oszczędzaly

W listopadzie tegoż 1902 roku

nicy Nowy Świat, przy uli-

godny stolecznego grodu gmach

dyrektor z niezwyklą gorliwo-

Ludwik Heller z wielkim powo-

cy Szymonowiczów 7, na rogu

teatralny i w roku 1900 odda-

ścią przystąpil do reorganizacji

komplementów dla pana

dzeniem podjąl organizację fil-

ulicy Modrzejewskiej. Projekt

la go w dzierżawę Tadeuszo-

zespolu i repertuaru. Kierow-

dyrektora i zespolu

stylowej willi w stylu zako-

harmonii lwowskiej, drugiej po

wi Pawlikowskiemu. Ludwik

nictwo teatrem lwowskim bylo

teatru lwowskiego.

piańskim wykonal lwowski ar-

warszawskiej na ziemiach pol-

zaś opuszcza Lwów i przez dwa

jego marzeniem. Prasa lwow-

Między innymi,

chitekt August Bogochwalski.

skich. Siedzibą nowej placówki

lata bawi za granicą, poświę-

ska pisala, że już w sezonie

czytamy: ,,Bogatym

Architekt bardzo umiejętnie

muzycznej byl wyremontowa-

cając czas wylącznie studiom

1906­1907 teatr stanąl na bar-

w najrozmaitsze przejścia

wykorzystal stylizowane mo-

ny gmach dawnego teatru hra-

scen stolecznych. Po powro-

dzo wysokim poziomie arty-

byl żywot tego ruchliwego

tywy góralskiej sztuki ludowej.

biego Stanislawa Skarbka.

cie do Lwowa zaklada w 1902

stycznym: ,,Repertuar dramatu

i przedsiębiorczego

Drewnianą werandę i dachy

Za czasów jego dyrekcji do-

roku filharmonię w przerobio-

odświeżony i ożywiony wprost

czlowieka, co śmialo,

willi zdobią charakterystycz-

szlo do wielu znacznych wy-

nym na salę koncertową te-

nadzwyczajnie. Nowy dyrek-

z podniesionym

ne, rzeźbione w drewnie moty-

darzeń muzycznych i kultu-

atrze Skarbkowskim. Tworzy

tor przedstawil publiczności

czolem szedl naprzód

wy sloneczne. Bez większych

ralnych, takich jak występy

wspanialą, z 70 czlonków or-

lwowskiej mnóstwo spektakli

do raz wytkniętego

zmian willa Hellera stala do na-

we Lwowie Gustawa Mahle-

kiestrę koncertową i powierza

nowych, oryginalnych, intere-

celu, nie zrażając się

szych czasów, lecz 4 września

ra i jako dyrygenta Richarda

jej kierownictwo zaslużonemu

sujących, wystawionych bar-

2024 roku podczas rosyjskiego

Straussa, znanego kompozyto-

kapelmistrzowi Henrykowi Ja-

dzo starannie, mimo iż każdy

żadnymi trudnościami,

rakietowego obstrzalu Lwowa,

ra niemieckiego. Na zaprosze-

reckiemu oraz mlodemu, pel-

tydzień przynosil ze sobą nową

żadnymi przeszkodami,

obok willi spadly ulamki ra-

nie Ludwika Hellera do Lwowa

nemu energii i zapalu Ludwi-

premierę". W zakresie opery

a z silną i glęboką

kiety. Zostaly uszkodzone da-

przyjeżdżal też Ruggiero Leon-

kowi Czelańskiemu. W ciągu

pozyskal dla zespolu wspania-

wiarą w siebie samego,

chy, wybite wszystkie okna.

cavallo, wybitny kompozytor

siedmiomiesięcznego sezonu

lych solistów, uzupelnil chór

z wiarą że cierpliwością,

Zniszczono część zabytkowej

wloski. W 1906 roku objąl dy-

przesuwa przed publicznością

i orkiestrę. Jedną z solistek zo-

zapobiegliwą pracą

dachówki. Obecnie prowadzo-

rektorstwo Teatru Miejskiego

lwowską wszystkie niemal

stala jego malżonka Irena Bo-

i konsekwencją musi

ne są prace remontowe, które

i kierowal sceną lwowską do

pierwszorzędne

gwiazdy

huss-Hellerowa. Stale dbano

przelamać i najcięższe

częściowo finansuje warszaw-

roku 1918, z przerwą podczas

światowe w dziedzinie muzyki

o wystawienie nowych oper,

zapory".

ski Instytut ,,Polonika".

okupacji rosyjskiej.

i śpiewu. Angażuje na występy

w pierwszej kolejności autorów