15

nr 18 (478) 30.09­16.10.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Ludwik Heller ­ dyrektor lwowskich teatrów, reżyser,

organizator życia muzycznego we Lwowie  (cz. 2)

Ludwik Heller (1865­1926)

byl znaną i cenioną postacią

w teatralnym życiu Lwowa

ostatnich lat XIX ­ początku

XX wieku. Z wielkim sukcesem

kierowal w latach 1896­1900

zespolem w gmachu dawnego

teatru hr. Stanislawa Skarbka,

w 1902 roku zorganizowal

Filharmonię lwowską, drugą

na ziemiach polskich po

warszawskiej, zaś w1906

roku objąl kierownictwo

Teatrem Miejskim w nowym

gmachu teatralnym,

zbudowanym wedlug projektu

architekta prof. Zygmunta

Gorgolewskiego. Zespolem

IRENA BOHUSS-HELLEROWA

teatralnym kierowal do

roku 1918, z przerwą na czas

jej zwinięciu urządzil z jej orkiestrą wielkie

okupacji rosyjskiej w latach

tournee koncertowe po miastach dawnego

1914­1915.

Imperium Rosyjskiego. Po ustąpieniu śp.

dyrektora Tadeusza Pawlikowskiego, objąl

dyrekcję teatru lwowskiego i prowadzil go

JURIJ SMIRNOW

przez dwa sześciolecia. Czasy dyrekcji jego

Z zespolem teatru miejskiego (Opery

zaznaczyly się w rocznikach teatralnych

lwowskiej) organizowal wspaniale wy-

Lwowa sprężystością w kierowaniu skom-

mlodziutkiej śpiewaczki. Poświęcila się

W roku 1905 śpiewa znów w Mediolanie,

materialnych, w jakich się znalazla w ostat-

stępy gościnne w Wiedniu (1910 r.) i w Pa-

plikowaną maszyną teatralną".

scenie i chlubnie na niej pracuje. Początko-

a nadto wyjeżdża na występy gościnne do

nich czasach i na tle rozdrażnienia nerwowe-

ryżu (1913 r.). Bardzo dbal o rozwój, obok

Malżonka Ludwika Hellera, Irena Bo-

wo śpiewala w operetce i byla jej prawdzi-

Londynu. W Londynie wystąpila między

go z tego powodu. Zmarla pochodzila z ro-

dramatu, sztuki operowej na scenie lwow-

huss-Hellerowa, byla jedną z najbardziej

wą ozdobą. Od razu też stala się ulubienicą

innymi jako Norina w ,,Donie Pasguale"

dziny znanej dobrze we Lwowie. Jako mloda

skiej, może dlatego, że solistką byla wla-

znanych i cenionych solistek opery lwow-

publiczności lwowskiej. Nadzwyczaj mily

i jako Magdalena w ,,Andrea Chenier". Naj-

panienka studiowala sztukę śpiewu pod

śnie jego malżonka Irena Bohuss-Hellero-

skiej. Wystąpila też z wielkim powodze-

glos, pelen metalicznego dźwięku, ogrom-

bardziej znane jej kreacje w Warszawie

kierunkiem prof. Walerego Wysockiego, po-

wa. Ale i sam Ludwik Heller bardzo lubil

niem na scenach Warszawy, Pragi, Medio-

na muzykalność i przy tym wiele szyku

i Mediolanie, to Aniela w ,,Bal w Operze",

czem wstąpila na scenę lwowską, na której

i komponowal muzykę do spektakli i pio-

lanu, Wiednia, Paryża, Londynu i innych.

i elegancji oraz temperamentu i werwy

Mimoza w ,,Gejszy", Eurydyka w ,,Orfeusz

pracowala prawie bez przerwy aż do opusz-

senek. Jeszcze za jego pierwszej kadencji

Urodzila się w 1878 roku w Jaroslawiu

w grze scenicznej, wszystko to musialo

w piekle", Marynka w ,,Sprzedanej narze-

czenia dyrekcji lwowskiej przez jej męża śp.

w Teatrze miejskim prasa lwowska pisala:

w spolonizowanej rodzinie pochodzenia

mlodej śpiewaczce zapewnić powodzenie

czonej", Elza w ,,Lohengrinie". Rozkwit jej

Ludwika Hellera. Jako śpiewaczka o pięknym

,,W zakresie opery usilowania dyrekcji

węgierskiego. Absolwentka konserwa-

i zwrócić na nią uwagę sfer artystycz-

talentu przypada na lata 1906­1914, gdy

glosie lirycznym i wielkim kunszcie śpiewa-

wystąpily nadzwyczaj korzystnie. Zespól

torium lwowskiego, uczennica znanego

nych". Podbila serca nie tylko publicz-

stale i z wielkim powodzeniem występo-

czym cieszyla się wielką sympatią. Z wybit-

polski mial sily doskonale, utalentowane.

profesora Walerego Wysockiego. Sopran.

ności, ale też reżysera i dyrektora sceny

wala jako uznana solistka na scenie lwow-

niejszych jej kreacji pamięta Lwów piękne

Repertuar przyniósl również szereg no-

W 1896 roku debiutowala na scenie lwow-

lwowskiej Ludwika Hellera. 11 paździer-

skiego Teatru Wielkiego pod dyrekcją swe-

kreacje Elzy w ,,Lohengrinie". Traviaty, Toski,

wości, między temi wspaniale wprost wy-

skiej (w dawnym teatrze Skarbkowskim)

nika 1902 roku wzięli ślub we Lwowie.

go męża Ludwika Hellera. W tychże latach

Manon, Lescaut, Malgosi w ,,Jasiu i Malgo-

stawionego ,,Zygfryda" Wagnera i ,,Starą

w operze ,,Faust" Charlesa Gounoda.

Przez cale życie byla to niezwykle udana

miala udane występy gościnne w Wiedniu,

si", Thais oraz caly szereg innych. W życiu

Baśń" Żeleńskiego".

W roku 1900 naukę śpiewu kontynuowala

para, tak w prywatnym życiu, jak również

Paryżu, Mediolanie. Ten okres prosperity

oznaczala się niepospolitymi zaletami serca

O jego osiągnięciach na scenie lwow-

w Mediolanie. Krakowskie ,,Nowości ilu-

w twórczości artystycznej.

twórczego przerwala I wojna światowa.

i posiadala szerokie kola zwolenników i wiel-

skiej pisaliśmy w ,, Nowym Kurierze Gali-

strowane" pisaly o jej debiucie: ,,Z wiosną

Jeszcze w 1899 roku Irena Bohus-

Od 1916 roku na stale zamieszkala w Wied-

bicieli swego talentu. Tragiczny zgon jej wy-

cyjskim" (nr 17, 2025 r.). Po zakończeniu

1896 roku wystąpila na scenie teatru hr.

sówna opracowala repertuar operowy

niu, gdzie udzielala lekcji śpiewu. W 1920

wolal glębokie wspólczucie i żal".

kadencji w trudnym dla Lwowa 1918 roku

Skarbka we Lwowie w partii Siebla w ,,Fau-

i przeniosla się z operetki do opery. Prasa

roku przeprowadzila się do Warszawy.

Jednak lwowska publiczność nie chciala

nie ubiegal się więcej o kierownictwo te-

ście" mlodziutka, bo zaledwie siedemna-

lwowska pisala, że ,,zaraz na wstępie zdo-

Pracowala już jako aktorka dramatyczna

uwierzyć informacji prasowej o samobój-

atrem, zaś w 1921 roku wyjechal do War-

stoletnia podówczas debiutantka, uczen-

byla ogromne powodzenie jako Violetta

na scenach Komedii, Bagateli i Reduty. 10

stwie cenionej gwiazdy sceny lwowskiej.

szawy. W stolicy za zgodą Rady miejskiej

nica profesora Walerego Wysockiego,

w ,,Traviacie", jako Malgorzata w ,,Fauście",

lutego 1925 roku w Filharmonii Warszaw-

Artykul wywolal oburzenie w szerokich

utworzyl Towarzystwo Akcyjne Teatrów

panna Irena Bohussówna. Osóbka drob-

jako Mignon itd.". Po studiach w 1900 roku

skiej odbyla się uroczystość jubileuszu jej

kolach towarzyskich i artystycznych. Otóż

Stolecznych, które obejmowalo teatry

na, szczuplutka, ale o bardzo wdzięcznej

w Mediolanie, otrzymala engagement

pracy artystycznej. Po zakończeniu ka-

korespondent ,,Wieku Nowego" dokonal

,,Nowości", ,,Maska" i ,,Komedia". Kierowal

i ujmującej aparycji, o jasnoplowym, zloci-

w operze warszawskiej i wystąpila z suk-

riery scenicznej prowadzila w Warszawie

bardziej rzetelnego sprawdzenia śledztwa

Towarzystwem w latach 1921­1922, na-

stym wlosie, spoglądająca lagodnym, pra-

cesem na scenie warszawskiej w sezonach

dom mody. Wielkim ciosem byla dla niej

policyjnego i wyników badań ekspertyzy

stępnie objąl dyrekcję teatru ,,Nowości"

wie wystraszonym wzrokiem w rozwartą

1901­1903. Towarzyszylo jej powodzenie

śmierć męża 5 marca 1926 roku. Wpadla

medycznej i już w kolejnym numerze po-

(1923­1924). Do spektakli teatralnych

paszczę scenicznej widowni. Podbila pu-

i uznanie publiczności. Z ogromnym talen-

w depresję i niebawem 10 czerwca tegoż

dal niektóre szczególy śmierci artystki.

komponowal też piosenki i muzykę ta-

bliczność już na wstępie samym czarem

tem wystąpila w ,,Chopinie" i w ,,Maryi",

roku prasa warszawka i lwowska doniosla

W sprawie tragicznego zgonu śp. Ireny

neczną. Zmarl 5 marca 1926 roku i zostal

swej postaci. A gdy następnie drżącym

dalej wiele ról w operach dawniejszych,

o jej tragicznej śmierci.

Bohuss-Hellerowej 13 czerwca br. ,,Wiek

pochowany na cmentarzu Powązkowskim

z początku glosem uderzyla w tony zna-

zdobyly jej miano pierwszorzędnej artyst-

Lwowski ,,Wiek Nowy" 12 czerwca 1926

Nowy" pisal: ,,We wczorajszym numerze

w Warszawie.

nej arii ,,Kwiatki wyjawcie jej... ,,­ rozśpie-

ki". W sezonie 1904 roku znów wyjeżdża

roku umieścil artykul ,,Samobójstwo Ireny

pierwsi przynieśliśmy wiadomość o tra-

Śmierć Ludwika Hellera echem ode-

wując się w miarę postępu taktów ­ ujęla

za granicę i śpiewa w Mediolanie na sce-

Bohuss- Hellerowej". Już sam tytul brzmial

gicznej śmierci śp. Ireny Bohuss-Hellerowej

zwala się w prasie lwowskiej. Wszystkie

cale audytorium nieskazitelną czystością

nie teatru ,,Lirico" pod dyrekcją slynnego

nie tyle sensacyjnie (w czym specjalizowal

w Warszawie, podając, że przyczyną otru-

znaczące gazety umieścily nekrologi i arty-

dźwięcznego i silnego glosu oraz prawdzi-

Wlocha Sonzogna, a następnie w Wielkim

się ten periodyk), co podawal wiadomość,

cia mialy być fatalne stosunki materialne.

kuly o jego twórczości i drodze życiowej. Na

wie artystycznym odczuciem odtwarza-

Teatrze w Livorno. W tymże roku gościn-

w którą trudno bylo uwierzyć. Korespon-

Jednak z najbliższego otoczenia śp. Hellero-

przyklad ,,Wiek Nowy" 9 marca 1926 roku

nej partii. Pierwszy ten ze wszech miar

nie wystąpila na scenie lwowskiej, witana

dencja z Warszawy oszolomila lwowskich

wej dowiadujemy się, że w niniejszym wy-

poświęcil zaslużonemu dyrektorowi obszer-

udany występ zadecydowal o karierze

serdecznie przez wdzięczną publiczność.

milośników teatru i szerokie kola publicz-

padku nie może być mowy o samobójstwie.

ny artykul, w którym między innymi czyta-

ności: ,,Powodem samobójstwa ­ trudne wa-

W tym kierunku śp. zmarla nigdy nie zdra-

my: ,,W Warszawie zmarl śp. Ludwik Heller,

runki materialne. Wielkie wrażenie w tutej-

dzala depresji duchowej, przeciwnie nawet

którego dzialalność przez szereg lat byla

szych kolach artystycznych i towarzyskich

w ostatnich czasach poczynila starania,

ściśle związana z losami sceny lwowskiej.

wywolala wiadomość o samobójstwie śp.

aby z powrotem przenieść się do Lwowa,

Byl to czlowiek rzadkiej wprost energii i sily

Ireny Bohuss-Hellerowej, znanej bylej ar-

gdzie też już nawet wynajęla mieszkanie.

żywej. Zamilowany w teatrze, poświęcil się

tystki operowej i wdowy po zmarlym nie-

Śp. Hellerowa ulegla tylko przypadkowi.

pracy na tym polu z calym zapalem. Zacząl

dawno w Warszawie bylym dyrektorze sce-

Będąc chorą, z polecenia lekarza zażywala

od stworzenia sezonu operowego w Krako-

ny lwowskiej śp. Ludwiku Hellerze. Wczoraj

ona weronal, jednak w większych dawkach,

wie lat temu przeszlo trzydzieści, poczem

wieczorem do szpitala Dzieciątka Jezus jakiś

niżeli miala to przepisane. Z tego powodu

objąl w roku 1896 dyrekcję dawnej sceny

nieznajomy mężczyzna przywiózl dorożką

nastąpilo powolne zatrucie organizmu,

Skarbkowskiej, którą prowadzil przez rok

z ulicy Marszalkowskiej 33 nieprzytomną

które dopiero w kilkanaście godzin później

wspólnie z śp. doktorem Juliuszem Bandrow-

kobietę i oświadczyl, że jest to Irena Bo-

spowodowalo śmierć. Inaczej śp. Hellerowa

skim, a następnie sam do zamknięcia tego te-

huss-Hellerowa, która popelnila zamach sa-

mogla byla od razu zażyć większej dawki

atru w roku 1900. Nie otrzymawszy dyrekcji

mobójczy. Lekarz stwierdzil zatrucie wero-

weronalu i bezzwlocznie zakończyć życie".

nowego teatru miejskiego, zorganizowal

nalem. Ratunek jednak okazal się daremny.

Prawdziwy powód i okoliczności jej śmierci

sezon operowy polski w Mediolanie, gdzie

Nie odzyskawszy przytomności, śp. Bohuss-

nie byly nigdy do końca wyjaśnione. Ire-

wystawil z polskich oper ,,Halkę" Stanislawa

-Hallerowa nad ranem zakończyla życie.

na Bohuss-Hellerowa zostala pochowana

Moniuszki i ,,Mazepę" Minhajmera, a w roku

Podobno śp. Bohus-Hellerowa popelnila sa-

obok męża w Warszawie na cmentarzu

OPERA LWOWSKA

1902 zalożyl we Lwowie Filharmonię. Po

mobójstwo z powodu trudnych warunków

Powązkowskim.