20

nr 19 (479) 17­30.10.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Fenomen polskich domów we Lwowie

w latach 1945­1991  (cz. 1)

Postanowienia jaltańskie

wcześniej aresztowany przez

z lutego 1945 roku zawarte

NKWD i zmuszony do ekspa-

między Związkiem Sowieckim

triacji. Te wyjazdy zmienily

a zachodnimi aliantami

nastawienie polskiej ludności

Stanami Zjednoczonymi

Lwowa. Coraz więcej osób do-

i Wielką Brytanią wytyczyly

strzegalo groźbę życia w pań-

nowe granice Polski bez

stwie sowieckim. Od maja 1945

rozmów i konsultacji z tymi,

roku do listopada roku następ-

których te decyzje dotyczyly.

nego ze Lwowa wyjechalo ok.

To w kurorcie nad Morzem

130 tys. osób, nie tylko Polaków,

Czarnym podjęto decyzję

bo i ocalali z Holocaustu Żydzi,

o utracie przez Rzeczpospolitą

niekiedy Rosjanie i Ukraińcy.

jej wschodnich terenów

Wedlug Stepana Makarczuka,

na rzecz Litewskiej SRS,

w tej liczbie bylo 78,5 tys. Pola-

ków (Макарчук, 2002).

Bialoruskiej SRS i Ukraińskiej

SRS, de facto tereny te

Wladze sowieckie systema-

znalazly się w obrębie granic

tycznie zamykaly rzymsko-

Związku Sowieckiego.

katolickie świątynie w mie-

Dopiero póltora roku później

ście. Wyjeżdżaly cale parafie.

dzialający pod protektoratem

Ci, którzy pozostawali, kla-

Moskwy Tymczasowy Rząd

dli kwiaty przy zamkniętych

Jedności Narodowej 16

kościolach, niekiedy klęczeli

sierpnia 1945 roku podpisal

przed nimi w cichej modlitwie.

umowę z ZSRS o granicy

29 listopada 1946 roku Polska

między tymi państwami.

Komisja Ewakuacyjna zakoń-

Wcześniej obowiązywalo

czyla dzialalność i nazajutrz

jedynie porozumienie

wyjechala z miasta. W obwo-

DOM PAŃSTWA ADAMSKICH WE LWOWIE. KRYSTYNA ROSTOCKA (OD LEWEJ), T. MOZER-ADAMSKA,

pomiędzy tymi stronami

dzie lwowskim pozostalo 27

S. ADAMSKI

zawarte 27 lipca 1944 roku.

tys. Polaków, w samym mie-

ście stolecznym ok. 12 tys.

rejestracja przesiedleńców ich

Demokracją, a w tym czasie bli-

przeprowadzone w dniach 3­4

(Fastnacht-Stupnicka,  2010;

ADAM HLEBOWICZ

ski wspólpracownik Stanisla-

stycznia 1945 roku, gdy trwa-

mienia, które podlegalo ewa-

Hryciuk, 2005). Z czasem do

INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ

W

wa Mikolajczyka, wicepremiera

la jeszcze wojna, bylo to przed

kuacji. Polscy lwowianie zare-

tej grupy dolączylo kilkuset,

śród

największych

Tymczasowego Rządu Jedno-

agowali biernością i nie chcie-

konferencją w Jalcie, Stalin i jego

okolo dwa ­ trzy tysiące osób

ośrodków  miejskich

li opuszczać miasta, z którym

ści Narodowej. W czasie dwóch

wspólpracownicy mieli jednak

uwolnionych z lagrów, a nie

związanych z historią

wielu ludzi bylo związanych od

wizyt mieście ,,Semper Fidelis"

dokladnie wytyczony cel, który

mających już szansy wyjechać

Polski, gdzie dominowala pol-

w końcu września i na począt-

konsekwentnie realizowali jed-

pokoleń. W związku z tym nie

w nowe granice Polski.

ska ludność, byly miasta Wil-

ku sierpnia spotykal się m.in.

nocześnie Moskwa prowadzi-

rejestrowali się i nie odbiera-

Polskie domy

no i Lwów. Ten ostatni ośrodek

z  przedstawicielami  lwow-

li kart ewakuacyjnych. Nawet

la masową akcję sprowadzania

ostoją polskości

miejski byl trzecim co do wiel-

cofnięcie uznania rządowi lon-

skiej inteligencji, z mieszkań-

do Lwowa Rosjan, Ukraińców

kości miastem przedwojennej

cami miasta przekonując, aby

z glębi swojego kraju. Propor-

dyńskiemu 5 lipca 1945 roku,

Tym, co odróżnia Lwów od

Rzeczpospolitej. Liczyl wtedy

ratowali polskie dziedzictwo

cje pomiędzy dawnymi miesz-

a następnie uznanie przez kraje

innych  ważnych  ośrodków

312 tys. mieszkańców, wśród

już w nowych granicach Polski

kańcami miasta a ludnością

Zachodu Tymczasowego Rządu

przedwojennej polskiej inte-

których bylo 155 tys. Polaków,

Ludowej. 11 października 1945

Jedności Narodowej 28 sierpnia

naplywową zaczęly się gwal-

ligencji jest to, że tu w przeci-

100 tys. Żydów, 50 tys. Ukra-

roku Grabski byl we Lwowie po

townie zmieniać. Kiedy padl

tego samego roku, nie zmieni-

wieństwie do Wilna, czy tout

ińców. Wobec przeprowadzonej

Berlin i zakończyla się II wojna

lo nastawienia lwowian. Nadal

raz trzeci, próbując negocjować

proportion gardee Grodna, Lidy,

przez Niemców w czasie II wojny

wierzyli, że niemożliwym jest,

wywiezienie do Polski przynaj-

światowa w Europie natych-

Brześcia, Tarnopola, Stanisla-

światowej zaglady Żydów do-

aby Lwów nie pozostal przy Pol-

mniej części zbiorów muzeal-

miast zaczęla dziala, Polska

wowa, wśród tych, którzy zde-

minacja Polaków w mieście sta-

nych i archiwalnych. Lecz jego

Komisja Ewakuacyjna, której

sce. Wobec takiego dictum do

cydowali się zostać w swoim

la się jeszcze bardziej widoczna.

misja spelzla na niczym.

zadaniem bylo wydawanie we

Lwowa zostal skierowany Sta-

miejscu urodzenia, czy dlugo-

W 1943 roku 62% mieszkańców

Ruszyly natomiast pierwsze

wspólpracy z wladzami so-

nislaw Grabski, przedwojenny

letniego zamieszkania, zauwa-

grodu nad Peltwią to byli I Pola-

wieckimi kart ewakuacyjnych,

polityk związany z Narodową

transporty ekspatriacyjne. Dla

żalny procent to ludzie posia-

cy, 30% Ukraińcy.

ogólu mieszkańców najważ-

dający wyższe wyksztalcenie

W dniach 22­27 lipca 1944

niejsze byly postawy przedsta-

i utrzymujący się z pracy in-

roku Armia Czerwona wspoma-

wicieli Kościola katolickiego

telektu. Nieliczni z nich mogli

gana przez miejscowe struktury

i inteligencji. 31 października

pracować w swoich zawodach,

Armii Krajowej zdobyla Lwów.

wyjechal ze Lwowa liczący 85

na uczelniach wyższych, byli to

Choć w tym momencie kraje za-

wagonów duży transport prze-

glównie wykladowcy Politech-

chodnie za jedyną legalną wla-

siedleńczy na czele z profesorem

niki, pojedyncze osoby praco-

dzę w Polsce uznawaly Rząd

Robertem Szewalskim. Ostat-

waly w archiwach, bibliotekach,

Rzeczypospolitej Polskiej na

ni duży transport polskiej in-

uczelniach medycznych lub

uchodźstwie tzw. rząd londyń-

teligencji lwowskiej wyjechal

przyrodniczych. Spośród grona

ski, to jednak Sowieci wkrótce

z miasta w czerwcu 1946 roku,

kilkunastu profesorów różnych

potem przystąpili do akcji od-

zabierając ze sobą m.in. wielu

specjalności większość miesz-

polszczania Lwowa. Już 3 sierp-

profesorów, którzy byli poddani

kala w swoich prywatnych do-

nia 1944 roku szef obkomu Ko-

represjom sowieckim, po aresz-

mach. W nich, co naturalne,

munistycznej Partii Ukrainy

towaniu pracowali ciężko fi-

przechowywali swoje zbiory

Iwan Gruszeckij informowal

zycznie w zaglębiu Donieckim.

naukowe, rodzinne, nierzadko

swego przelożonego I sekretarza

26 kwietnia 1946 roku miasto

te domy z czasem staly się osto-

tego ugrupowania politycznego

opuścil metropolita lwowski

jami lwowskiej polskości.

Nikitę Chruszczowa, że zdecy-

arcybiskup Eugeniusz Baziak,

W tym kontekście trzeba

dowana większość mieszkań-

zauważyć, że wielu pozosta-

ców miasta to Polacy, co sta-

lych w mieście Polaków utra-

lo w sprzeczności z lansowaną

cilo swoje dotychczasowe domy

propagandową wersją o domi-

lub mieszkania. W ich domo-

nacji tu żywiolu ukraińskiego.

stwach urządzano siedziby pla-

Gruszecki sugerowal przesie-

cówek państwowych lub miej-

dlenie Polaków i szybką ukra-

skich. W innych wypadkach do

inizację Lwowa (Markowski,

ich mieszkań dokwaterowano

2018). Kulminacją akcji repre-

obce osoby. Zazwyczaj Rosjan,

syjnej byly masowe, obliczane

urzędników  państwowych,

na kilkanaście tysięcy areszty

oficerów wojska sowieckie-

TABLICA KU CZCI MIECZYSLAWA

polskiej inteligencji w mieście,

go i slużb specjalnych, lekarzy,

KAMIENICA W KTÓREJ MIESZKAL MIECZYSLAW GĘBAROWICZ

GĘBAROWICZA