14

nr 20 (480) 31.10.­13.11.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

100. rocznica powstania Grobu Nieznanego Żolnierza

Z ,,ziemi mogil i krzyżów" narodzilo się jedno miejsce chwaly...

General dywizji Wladyslaw

Michlińskiego w ,,Studia i Materialy Cen-

Nr VI plk Antoni Kamiński, podinsp. Józef

Sikorski przed uroczystością

tralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszalka

Torwiński, bryg. Czeslaw Mączyński, le-

losowania pola bitewnego,

Józefa Pilsudskiego"):

karz miejski dr Serbeński. Byly specjalnie

z którego mialy zostać

1) Pobojowisko lwowskie (listopad

zaproszone dwie matki, których synowie

wybrane szczątki polskiego

1918 ­ marzec 1919), lącznie z pobojowi-

zginęli w trakcie walk o Lwów ­ panie Broni-

Nieznanego Żolnierza

skiem nad Wereszycą tj. Gródkiem Jagiel-

slawa Widtowa i Jadwiga Zarugiewiczowa.

wypowiedzial takie slowa:

lońskim, nad którym krwawo i ofiarnie

Czynności ekshumacyjne charytatywnie

Z calej ,,ziemi mogil i krzyżów"

bila się z Ukraińcami późniejsza 5 Dywizja

przeprowadzil zaklad pogrzebowy Lopacki

wybranem zostanie jedno

Piechoty, części 1. i 8. Dywizji Piechoty.

z Warszawy, którego wlaściciel ofiarowal

miejsce, jako krwawe znamię

Dlugotrwalość, zaciętość walk, moment

dębową trumnę wraz z dwoma trumnami

walk kilku pokoleń o ,,wolność,

poświęcenia występują tutaj w calej pelni.

wewnętrznymi: sosnową i metalową (ze-

calość i niepodleglość narodu.

O ile by na tem pobojowisku nie znalezio-

wnętrzna byla dodatkowo ozdobiona po-

W pokorze i czci, chyląc czola

no większej ilości mogil, kryjących zwloki

srebrzanymi orlami). Nikogo ponadto nie

przed dostojeństwem męki

nierozpoznane, a niewątpliwie żolnierzy

wpuszczono, Cmentarz Obrońców Lwowa

narodowej z ubieglych lat,

polskich, należaloby jako pobojowisko

zostal otoczony przez kordon policji.

dumni jesteśmy że tym razem

lwowskie traktować zbiorową mogilę

Pierwsze trzy wykopane trumny zawie-

nad grobem Nieznanego

ochotników lwowskich, poleglych pod Za-

raly szczątki, które nie można bylo określić

Żolnierza, który polegl za

dwórzem 16 sierpnia 1920 r.

jako szczątki żolnierza polskiego. W arty-

Ojczyznę, rozbrzmi zwycięska

2) Pobojowisko pod Lidą (bitwy 16 kwiet-

kule ,,Przebieg ekshumacji na cmentarzu

fanfara polska i majestat

nia 1919 r. i 28-29 września 1920 r.). Straty

Obrońców Lwowa" w dzienniku ,,Polska

prochów Jego czczony

w poleglych wyniosly 390, w czym 143 nie-

Zbrojna" 1925, nr 298 kpt. Nanowski opi-

będzie przez rodaków jawnie

znanych. Obie bitwy wiążą się z wyzwole-

suje: ,,Dopiero w czwartej trumnie zwloki

i dumnie. Wiele bowiem krwi

niem dwukrotnym Wilna i byly nacechowane

ubrane w mundur strzelecki z guzikami

przelaliśmy na pobojowiskach

uporczywym męstwem wojska (1 i 2 Dywizja

i orzelkami polskimi i czapka maciejówka

Europy i calego świata".

Legionów, Dywizja Litewsko-Bialoruska).

z dobrze widocznym orlem polskim. Czasz-

3) Chorupań (19 lipca 1920 r.), gdzie nasza

ka i lewa noga mocno zgruchotana. W pią-

18 Dywizja Piechoty po bohatersku zmagala

tej trumnie zwloki sierżanta [...]. W szóstej

ALINA WOZIJAN

się z Armią Konną w oczach obu wodzów, Bu-

trumnie zwloki kaprala, guziki z orzelkami

dionnego z jednej strony, gen. Krajowskiego

Idea uhonorowania Nieznanego Żolnie-

polskimi, rana postrzalowa przez twarz,

z drugiej, tracąc paruset poleglych. Pobojo-

rza powstala we Francji, która w bojach

a w trumnie kwiaty".

wisko to może symbolizować walkę naszej

pierwszej wojny światowej poniosla tak

Trumny zostaly zamknięte i przenie-

piechoty z masami jazdy czerwonej.

wielkie straty, a liczba ofiar i zaginionych

sione przed kaplicę. Wyboru symbolicz-

4) Chodaczków Wielki i Nastasów pod

okazala się tak duża, że nie dalo się każde-

nego syna dokonala Jadwiga Zarugiewicz,

Tarnopolem (31 lipca ­ 6 sierpnia 1920 r.),

go żolnierza upamiętnić nagrobkiem. Na-

polska Ormianka, matka Konstantego

gdzie w tygodniowych zacieklych zmaga-

stępny taki grób ze szczątkami nieziden-

Zarugiewicza poleglego 17 sierpnia 1920

niach się calej naszej 12 Dywizji Piechoty

tyfikowanego żolnierza symbolizującego

roku w bitwie pod Zadwórzem. Los chcial,

POŻEGNANIE NIEZNANEGO ŻOLNIERZA WE LWOWIE

z ogromną przewagą piechoty i jazdy prze-

wszystkich poleglych powstal w Wielkiej

żeby wybrany zostal żolnierz liniowy bez

ciwnika wydzierano sobie codziennie teren,

niż polowę stanu w zabitych i rannych,

Brytanii. Polska byla kolejnym krajem,

Tymczasem we Lwowie w sklad ko-

dystynkcji. W różnych powielanych inter-

ponosząc straty ogromne, idące z obu stron

a jedna z baterii, tzw. bateria śmierci, wy-

który na szczeblu państwowym w taki

mitetu przygotowawczego weszlo wielu

netowych tekstach jest uporczywie poda-

w tysiące zabitych i rannych.

ginęla przy dzialach.

sposób uhonorowala żolnierzy poleglych

polityków, wojskowych oraz przedstawi-

wane, że mial 14 lat. Nie wiadomo. Protokól

5) Borkowo-Nasielsk (14-15 sierpnia

13) Brzostowica Murowana (20 września

w walkach o jej niepodleglość.

cieli Kościola. Komitet opracowal dokladny

z oględzin zwlok takiej informacji nie zawie-

1920 r.), gdzie rozpoczęlo się jedno z decy-

1920 r.), gdzie 3 Dywizja Piechoty Legionów

Pierwsze próby upamiętnienia pol-

przebieg uroczystości we Lwowie, komisja

ra. Stwierdza natomiast, że ubranie bylo zi-

dujących dzialań operacji warszawskiej,

w dlugotrwalym i krwawym boju lamie prze-

skich żolnierzy poleglych w obronie

pochodowa sporządzila plan ustawienia

mowe. Nie wiadomo też, gdzie zginąl.

natarcie oraz niezwykle ciężki bój 5 Armii,

ważającego przeciwnika, przyczyniając się

Ojczyzny zaczęly się już w 1921 roku.

szpalerów. Prace organizacyjne we Lwowie

Zalutowana trumna zostala wystawio-

w którym skrwawily się tak silnie 9 Dywi-

tym do rozstrzygnięcia bitwy nad Niemnem.

W 1923 r. na wniosek Prezydenta RP Sta-

spotkaly się z ogromnym zainteresowaniem

na w kaplicy, po bokach stanęla pierwsza

zja Piechoty, Brygada Syberyjska, 41 pulk

14) Obuchowo pod Grodnem (20 wrze-

nislawa Wojciechowskiego utworzono

i poparciem spoleczeństwa. Lwów zostal

warta honorowa. Mogily nie zlikwidowa-

piechoty z 1 Dywizji Legionów, 17 Dywizja

śnia 1920 r.), gdzie nasz 4 pulk podhalański

Tymczasowy Komitet Organizacyjny Bu-

bogato udekorowany kwiatami, w oknach

no, wlożono do niej pozostale boki i wieko

Piechoty oraz oddzialy ochotnicze.

1 Dywizji Górskiej bil się przez kilka godzin

dowy Pomnika Nieznanego Żolnierza. Być

domów pojawily się bialo-czerwone chorą-

trumny. Nadal pozostaje pusta.

6) Wólka Radzymińska (14-15 sierpnia

z armią sowiecką ponosząc ogromne straty

może proces powstania Grobu Nieznanego

giewki i specjalnie przygotowane na tę oka-

Następnego dnia katafalk uroczyście

1920 r.), gdzie krwawe, trzydniowe zmaga-

krwawe i wytrzymując do ostatniego tchu.

Żolnierza przyspieszylo też umieszczenie

zję papierowe odznaki pamiątkowe Straży

zostal przewieziony do katedry lacińskiej.

nia Dywizji Litewsko-Bialoruskiej i 10 Dywi-

15) Krwawy Bór pod Papiernią (27-28

przez anonimowego fundatora na Placu

Mogil Polskich Bohaterów.

Wzdluż ulic staly szpalery mlodzieży. Or-

zji Piechoty rozstrzygnęly atak bolszewicki

września 1920 r.), gdzie brygada dywizji

Saskim w Warszawie krzyża i tablicy z na-

Ekshumacja nastąpila 29 październi-

kiestry wojskowe przygrywaly marsze ża-

na przedmoście stolicy.

Litewsko-Bialoruskiej zatrzymala na sobie

pisem ,,Nieznanemu Żolnierzowi, polegle-

ka 1925 roku o godz. 14.30. Na Cmentarzu

lobne. Po mszy św. i modlitwach śpiewaly

7) Sarnowa Góra między Sochocinem

krwawym i ciężkim calodziennym bojem

mu za Ojczyznę".

Obrońców Lwowa zebrala się komisja,

chóry. Odśpiewana zostala kantata ,,Ku czci

a Ciechanowem (16-20 sierpnia 1920 r.),

armię sowiecką, odchodzącą znad Niemna

Rozpatrywano  kilka  lokalizacji

której zadaniem bylo orzec, że wykopane

Nieznanego Żolnierza" Soltysa na tekst Ros-

punkt środkowy pobojowiska, na którym

i przyczynila się do jej pogromu.

w stolicy odrodzonego państwa. W dniu

zwloki to żolnierz polski. W sklad komisji

sowskiego. Prasa lwowska i krajowa prze-

18 Dywizja Piechoty zmagala się kolejno

24 stycznia 1925 roku na wniosek ministra

weszli: arcybiskup Boleslaw Twardowski,

bieg uroczystości szczególowo opisywala.

przez kilka dni z XV i IV armią sowiecką

spraw wojskowych gen. dyw. Wladysla-

Uroczystość losowania pobojowiska

ks. mjr Zygmunt Truszkowski, dowódca

Nazajutrz, 1 listopada zwloki Niezna-

tracąc kilkuset zabitych i rannych. Jest to

wa Sikorskiego Rada Ministrów uchwalila

odbyla się 4 kwietnia 1925 roku o godz.

Okręgu Korpusu Nr VI gen. dyw. Jan Thullie,

nego Żolnierza zostaly przetransporto-

moment krytyczny naszej 5 Armii i jeden

budowę Grobu Nieznanego Żolnierza w ar-

12.00 w sali Rady Wojennej przy Gabine-

wojewoda lwowski Pawel Garapich, prezy-

wane specjalnym pociągiem do Warsza-

z najdonioślejszych momentów operacji

kadach Palacu Saskiego. Wykonanie ar-

cie Ministra Spraw Wojskowych przy ul.

dent Lwowa Józef Neumann, przedstawi-

wy. Wagon byl w formie kaplicy, podobno

warszawskiej.

tystyczne zlecono znanemu rzeźbiarzowi

Nowowiejskiej w Warszawie. W obecno-

ciel Ministerstwa Spraw Wojskowych plk

wlaśnie tym wagonem przewiezione zo-

8) Przasnysz (21-22 sierpnia 1920 r.),

Stanislawowi Kazimierzowi Ostrowskie-

ści przedstawicieli wyższych wladz pań-

Sztabu Generalnego Mieczyslaw Boruta-

staly swego czasu zwloki Sienkiewicza.

gdzie nasza dywizja ochotnicza, wchodząca

mu. Koszty zostaly ustalone na okolo 30

stwowych i wojskowych kartkę z napisem

-Spiechowicz, przedstawiciel Ministerstwa

Trasa wiodla przez Żólkiew, Rawę Ruską,

w sklad 5 Armii z wielkimi stratami i ofiar-

tysięcy zlotych, które pokryć mialy Mini-

Pobojowisko Lwowskie z urny wyciągnąl

Robót Publicznych Jan Lisicki, czlonkinie

Belżec, Krasnystaw, Lublin i Garwolin. Na

nością bije się z IV armią sowiecką i korpu-

sterstwo Skarbu i Ministerstwo Spraw

ogniomistrz Józef Buczkowski z 14 Pulku

dobroczynnego Towarzystwa Straży Mogil

każdej stacji gromadzily się tlumy oddają-

sem kawalerii Gaja.

Wojskowych.

Artylerii Polowej, najmlodszy spośród za-

Polskich Bohaterów panie Kazimiera Neu-

ce hold Nieznanemu Żolnierzowi. Do War-

9) Komarów (30 sierpnia 1920 r.), gdzie

Listę pobojowisk wojny Rosji bolsze-

proszonych szeregowych odznaczony orde-

mann, Wanda Mazanowska, Ludwika Bia-

szawy pociąg dojechal o godzinie 22.00.

glówna masa naszej kawalerii bije się zwy-

wickiej z Polską zasugerowal szef Sztabu

rem Virtuti Militari.

loskórska oraz szef sztabu Okręgu Korpusu

W Dzień Zaduszny 2 listopada 1925

cięsko z Armią Konną Budionnego. Jest to

Generalnego gen. dyw. Stanislaw Haller.

roku rozpoczęly się uroczystości warszaw-

największy w naszej wojnie bój jazdy.

W opinii kierownictwa Biura Historyczne-

skie. Mialy one bardzo podniosly charakter.

10) Hrubieszów (1 września 1920 r.),

go ten wybór powinien byl uwzględniać

W Katedrze pw. Św. Jana uroczystą mszę

gdzie 4 pulk piechoty Legionów legl po-

wielką liczbę poleglych na ograniczonej

św. odprawil kard. Aleksandr Kakowski.

kotem w nieszczęśliwej, ale zaciętej walce

przestrzeni, walka musiala być zaszczyt-

Po nabożeństwie trumna wraz z konduk-

z Armią Konną.

tem przejechala ulicą Krakowskie Przed-

na dla calości walczącego wojska, równe

11) Kobryń (14 i 15 września 1920 r.),

mieście na plac Saski. Szpalery wojskowe

prawo mialy zarówno zwycięskie natar-

gdzie 14 Dywizja Piechoty wytrzymala zwy-

i chorągwie oddawaly hold, przy trumnie

cie, jak i zawzięta obrona. Z oczywistych

cięsko kontrofensywę przeważających sil

szli przedstawiciele duchowieństwa róż-

powodów odrzucono pola walk, które po-

sowieckich.

nych wyznań. W obecności prezydenta

zostaly poza granicami kraju. Ostatecznie

12) Dytiatyn pod Haliczem (16 września

Stanislawa Wojciechowskiego, Marszalka

wytypowano 15 pobojowisk. Szef Biura

1920 r.), pole walki z ofensywy oswabadza-

Józefa Pilsudskiego, przedstawicieli Sejmu

Historycznego Sztabu Generalnego gen.

jącej Malopolskę. W krwawej i zawziętej

i Senatu RP oraz przy udziale okolo trzech

bryg. Marian Kukiel przygotowal listę

obronie batalion 13 pulku piechoty z dwie-

tysięcy osób o godzinie 13.00 trumna zosta-

z uzasadnieniem ich wyboru (jest prze-

ma bateriami przez 6 godzin bil się tam z dy-

la zlożona w Grobie Nieznanego Żolnierza

chowywana w Centralnym Archiwum

GRÓB NIEZNANEGO ŻOLNIERZA W WARSZAWIE

wizją jazdy Armii Czerwonej, tracąc więcej

w arkadach Palacu Saskiego.

Wojskowym, wydrukowana przez Rafala