16

nr 20 (480) 31.10.­13.11.2025

Kurier kulturalny

www.kuriergalicyjski.com

Rok 2025 to szczególny czas dla polskiej literatury i kultury ­ mija bowiem 130 lat od urodzin we Lwowie Jana Parandowskiego,

jednego z najwybitniejszych pisarzy i humanistów XX wieku. Jego bogaty i różnorodny dorobek, pelen klasycznego piękna

i glębokiego umilowania antyku, do dziś jest dla nas bezcennym skarbem. Z tej okazji przypominamy postać autora ,,Mitologii",

którego dziela wciąż uczą wrażliwości oraz szacunku do tradycji i wiary w nieprzemijającą wartość kultury.

Lwów Jana Parandowskiego  (cz. 1)

Pośród wielu

najwybitniejszych badaczy,

znawców i popularyzatorów

kultury antycznej Jan

Parandowski jest gigantem

największym ­ Merkurym,

ul.Profesorska 2), w gmachu, który zacho-

który przenosi nas cudownie

wal się do czasów wspólczesnych. Jest

przez czas nad Morze

to okazala, trzykondygnacyjna budowla

Śródziemne, a także do

wzniesiona w stylu eklektycznym na prze-

dawnego Lwowa. Jego liczne

lomie XIX/XX wieku. Obecnie jest jednym

i cenne dziela, napisane

z obiektów Narodowego Uniwersytetu Po-

urzekającą i piękną

litechnicznego. Gimnazjum mialo charakter

polszczyzną, wzorowaną po

klasyczny, to znaczy program nauczania byl

części na dzielach Cycerona,

ukierunkowany glównie na ksztalcenie hu-

od dziesiątek lat odkrywają

manistów, filologów, prawników i duchow-

nowym pokoleniom bogaty

nych. Językiem nauczania byl język polski,

kulturowo świat starożytnych

tak jak we wszystkich szkolach średnich

UL. PETRA WOJTOWICZA 5, DAWNA DOMSA 5

Greków i Rzymian. Nadal

w tamtym okresie we Lwowie.

intrygują, wiodą do źródel

Warto przypomnieć, że stalo się to

cywilizacji lacińskiej

po uzyskaniu przez Galicję autonomii, na

i europejskiej, a zatem także

mocy której spoleczność polska zyskala

do źródel naszej kultury.

wspomnianym dziele ­ jako mikrus opra-

wlasny Sejm Krajowy oraz wladzę m.in.

Przybliżają nam również

cowal pierwsze w swym życiu ,,dzielo li-

nad oświatą, szkolnictwem, administra-

dawny Lwów poprzez

terackie". Pisal:

cją, gospodarką i kulturą. Język polski

niektóre jego dziela związane

,,Nazajutrz byla wolna niedziela. Caly

stal się wówczas językiem urzędowym,

tematycznie z tym miastem.

wolny czas poświęcilem na skladanie i cię-

obowiązywal w szkolnictwie ponad-

cie arkuszy papieru, aż zrobil się z nich

podstawowym i na uniwersytecie. W IV

spory tom, bo zeszylem je razem i nawet

gimnazjum, do którego uczęszczal Paran-

MARIUSZ OLBROMSKI

oprawilem w starą plócienną okladkę,

dowski, kladziono nacisk na wychowanie

TEKSTA

z której książka dawno uciekla [...]. Miala

patriotyczne, religijne, znajomość historii

NNA GORDIJEWSKA

to być moja kronika. Na pierwszej karcie

Polski, dziejów naszej literatury oraz na-

ZDJĘCIA

wypisalem rok, nieco niżej datę wczoraj-

ukę języków, zarówno antycznych, jak

Pisarz swą formację duchową i inte-

szego dnia, a przed nią: `Kiedy wieczorem

i wspólczesnych. Uczono greki i laciny, jak

lektualną, rozwój zainteresowań, rozleglą

wracalem do domu, widzialem bardzo

również języka niemieckiego, francuskie-

wiedzę zawdzięczal rodzinnemu Lwowowi,

piękny księżyc za chmurami'. I ów tekst

go, a na dodatkowych fakultetach języka

w którym przyszedl na świat 11 maja 1895

zaopatrzylem w rysunek, starając się od-

angielskiego. Absolwenci szkoly znali do-

roku i które później uwiecznil też na kar-

dać burzliwe zwaly chmur i wysuwającą

brze grekę i lacinę, jak też poslugiwali się

tach swych książek. Jego postać lączy kul-

się spod nich tarczę księżyca."

biegle w mowie i piśmie co najmniej dwo-

tury obu narodów ­ polskiego i ukraińskie-

To w tym wlaśnie domu wzrastal

ma wspólczesnymi językami obcymi.

go. Jak to często we Lwowie i na dawnych

szczęśliwie, poznawal najbliższe jego oko-

To w tym gimnazjum, na licznych lek-

Kresach bywalo, serca mlodych spajalo

lice, ulice, parki, budowle, świątynie ­ caly

cjach laciny i greki, Parandowski rozmi-

nagle uczucie bez względu na pochodzenie

Lwów, chlonąc jego szczególną atmosferę.

lowal się w pięknie literatury klasycznej,

etniczne i często skomplikowane okolicz-

To stamtąd rodzice go wyslali do Szko-

a szczególnie zachwycil go Platon, Homer

ności spoleczne i religijne. Tak bylo i z jego

ly Powszechnej im. Stanislawa Konarskie-

i Wergiliusz. Uczniowie szkól klasycznych

rodzicami. Byl synem ukraińskiego księdza

go z polskim językiem nauczania. Ten ich

w Galicji mieli okolo pięćdziesięciu godzin

greckokatolickiego Jana Bartoszewskiego,

świadomy wybór zapewne zadecydowal,

nauki laciny oraz okolo trzydziestu greki

doktora teologii i profesora uniwersytetu,

że stal się w przyszlości polskim pisarzem.

tygodniowo. W ciągu dnia przez pięć go-

autora wielu cennych dziel, i Polki Julii Pa-

W tamtym okresie w wielonarodowym

dzin uczono ich języków obcych. Tak bylo

randowskiej, kobiety o niezwyklej urodzie

Lwowie istnialy także szkoly z językiem

też w IV Państwowym Gimnazjum im. Jana

i osobowości. Byl ich nieślubnym dzieckiem

nauczania ukraińskim, niemieckim, hebraj-

Dlugosza. Gimnazjaliści doskonalili przez

i nosil nazwisko matki.

skim i ormiańskim. Uczęszczal do wspo-

siedem lat swe umiejętności w tlumacze-

Rodzina początkowo zamieszkala

mnianej szkoly w latach 1902­1905. Mieści-

niu tekstów z greki i laciny, poznawali

w mieszkaniu w kamienicy przy ulicy Cho-

la się w okazalym budynku zbudowanym

zawile zagadnienia filozofii starożytnej,

rążczyzny 18 (dziś Myroslawa Skoryka),

w stylu neorenesansowym przy zbiegu

także obie mitologie, fascynowaly ich

a następnie, w 1902 roku, zakupila dwu-

ulicy Leona Sapiehy (dziś Stepana Bandery)

burzliwe dzieje Grecji i Rzymu. W celu una-

kondygnacyjną kamienicę przy brukowa-

z ulicą Wojciecha Kętrzyńskiego (dziś Jurija

ocznienia wielu wydarzeń znad brzegów

nej ulicy Franza Domsa 5 (obecnie Piotra

Fedkowycza).

Morza Śródziemnego organizowano liczne

Wójtowicza 5). Budynek byl nowy, po-

Po jej ukończeniu i zdaniu egzaminu

inscenizacje o tematyce antycznej, na któ-

UL. PETRA WOJTOWICZA 5, DAWNA DOMSA 5, PODWÓRKO

chodzil z przelomu XIX/XX wieku, dobrze

wstępnego w latach 1906­1913 zostal

rych przedstawiano zarówno fragmenty

wpisywal się w mieszczańską architek-

miejscem, gdzie dojrzewaly nasze dzie-

wlaśnie na nim. Krystyna Krzyżanowska

uczniem IV Państwowego Gimnazjum im.

wielu slynnych tragedii greckich, jak i sce-

turę tej ulicy, której zabudowa byla zróż-

ci, gdzie Jan pisal i ściany nasycone byly

w książce Jan Parandowski pisze, że jego

Jana Dlugosza, które uchodzilo wtedy

ny z Iliady czy Odysei. Bral w nich udzial

nicowana. Zachowal się do dziś i jest dla

jego slowem. Z okien widać bylo kasztany,

ojciec, nie tylko świetny teolog, ale i wy-

za jedno z najlepszych nie tylko we Lwo-

jako aktor także Jan Parandowski, który

dziejów naszej kultury zupelnie wyjątko-

a wiosną zapach jaśminu wchodzil do po-

chowawca mlodzieży, kladl duży nacisk

wie, ale w calej Galicji. Po latach, w szki-

wspólredagowal też gazetkę szkolną, zy-

wy, bo byl miejscem dzieciństwa, czasów

koju, w którym powstawaly jego książki."

na edukację klasyczną i religijną syna, co

cu Wschód slońca zamieszczonym także

skując w ten sposób pierwsze doświad-

szkolnych, mlodości Jana Parandowskiego

W wyglądzie tej kamienicy zwracają

mialo oczywiście przemożny wplyw na

w Zegarze Slonecznym, wspominal egza-

czenia w umiejętnościach redakcyjnych.

oraz początków i rozwoju jego twórczości.

uwagę pozostalości modnych pod ko-

jego dalsze życie i twórczość.

min wstępny do tego gimnazjum, na który

Później wspaniale je rozwinąl, pracując

Przez wiele lat byl gniazdem rodzinnym aż

niec XIX wieku detali architektonicznych

Po latach Parandowski wielokrotnie

zaprowadzila go mama:

w lwowskim Wydawnictwie Altenberga.

dwóch pokoleń Parandowskich.

w postaci lwów. Calość ma charakter sy-

przywolywal atmosferę rodzinnego domu

,,Pamiętam dobrze ten dzień egzaminu

Paradoksalnie, mial w pewnym okresie

Miejscem, gdzie pisarz nie tylko do-

metryczny z centralnym wejściem. Z tylu,

w opowiadaniach i wspomnieniach, glów-

w gimnazjum. W wielkiej sali siedzieli chlop-

klopoty z uczeniem się greki, która począt-

rastal, ale później mieszkal wraz z żoną

jak w innych kamienicach lwowskich czę-

nie w Zegarze slonecznym, uroczej książce

cy z różnych szkól, niektórzy w nowych

kowo wydawala mu się malo pociągająca.

Ireną z domu Baranowską, po ich ślubie,

sto bywalo, widoczne są balkony niegdyś

o rodzinnym mieście. Nie znajdujemy na jej

ubrankach, inni w starszych, szkolnych

W 1910 roku mial nawet poprawkę z tego

który wzięli w 1923 roku w kościele pw.

wykonane z misternie kutego żelaza. Po-

kartach dokladnych opisów wnętrz bu-

bluzach. Egzaminator, profesor o surowej

przedmiotu i dopiero w okresie wakacyj-

św. Marii Magdaleny. Tam wlaśnie urodzi-

dwórko, a w zasadzie maly ogród, bylo

dynku i sprzętów w mieszkaniu, tak jak na

twarzy, pytal nas z gramatyki i rachunków.

nym, przygotowując się do egzaminu po-

ly się i szczęśliwie wzrastaly ich dzieci:

miejscem zabaw malca, później ucznia,

przyklad w Wysokim Zamku Stanislawa

Gdy przyszla na mnie kolej, ręce mialem lo-

prawkowego, glębiej zanurzyl się w grama-

Anna i Artur. W książce Jan Parandowski

oraz wypoczynku calej rodziny.

Lema. Raczej skupial uwagę na scenach

dowate, ale odpowiadalem spokojnie. Uda-

tykę i slownictwo. Poznal caly urok tego

we wspomnieniach żony i przyjaciól, opu-

Jan Parandowski wychowywal się

i osobach, fragmentach rozmów, drobnych

lo mi się ­ zostalem przyjęty do czwartej

języka, który z czasem stal się mu szcze-

blikowanej po śmierci autora Dysku Olim-

w tym domu jako jedynak, a cala milość

wydarzeniach, z których tworzyl barwną

szkoly, imienia Dlugosza, która byla moją

gólnie bliski i swoistym ,,domem" jego myśli.

pijskiego, jego żona tak pisze:

i troska rodziny, szczególnie mamy oraz

i urzekającą mozaikę.

pierwszą bramą ku światu nauki."

Po latach w swej fikcyjnej, pięknej po-

,,Dom przy ulicy Domsa 5 byl dla nas

bardzo pobożnej i rozmilowanej we wnu-

To tam, jak wspominal w szkicu Przy

Szkola ta mieścila się w budynku

wieści Niebo w plomieniach, której akcja

wszystkim: gniazdem, schronieniem,

ku babci Marii Bartoszewskiej, skupily się

lampie naftowej ­ zamieszczonym we

przy ulicy Józefa Nikorowicza 2 (dziś

toczy się we Lwowie przed wybuchem