24

nr 20 (480) 31.10.­13.11.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

Fenomen polskich domów we Lwowie

w latach 1945­1991  (cz. 2)

do przejścia na emeryturę w 1973 roku. Sio-

Siostry Panek na dużą skalę zajmowa-

stry mieszkaly w domu przy ulicy Jana Ko-

ly się ksztalceniem mlodego pokolenia

ADAM HLEBOWICZ

lwowiaków. Prócz jaselek organizowaly

chanowskiego 36, w czasach sowieckich

INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ

noszącej nazwę Majakowskiego, a obecnie

spotkania ze św. Mikolajem dla najmlod-

Sześć niezwyklych sióstr

szych, tworzyly przedstawienia o treści

Lewyćkiego. Stąd wychodzila pomoc dla wie-

lu represjonowanych Polaków. Jednym z nich

patriotycznej, a także koncerty muzyczne

Decyzja o pozostaniu we Lwowie po

byl Wieslaw Krawczyński, żolnierz AK, który

z wykorzystaniem miejscowego folklo-

wojnie byla decyzją nielatwą. Po jej podję-

ru. Zofia Panek stworzyla nawet rękopi-

opisal w swoich wspomnieniach jak wielkie

ciu i trwaniu na posterunku w roli strażnika

znaczenie dla uwięzionych miala laka pomoc.

śmienny śpiewnik z okolo 100 utworami.

języka, kultury, religii często towarzyszyl

W ich mieszkaniu w 1971 roku powstala

,,W paczce byl maleńki skrawek oplat-

inny nielatwy wybór. Rezygnacja z zaloże-

ka, którym podzieliliśmy się, przynioslem

koncepcja zawiązania chóru katedralnego,

nia wlasnej rodziny, aby w calości skupić

też kilka sucharów i cukier oraz puszkę ze

w czym mial duży udzial staly uczestnik

się na tajnym nauczaniu, pomocy innym,

spotkań prof. Andrzej Nikodemowicz,

smalcem. Józek Godzisz postaral się o jakieś

zaangażowaniu w ukryte życie religijne.

kompozytor i wykladowca lwowskiego

rybki i rozpoczęliśmy wigilię, z bożym blo-

Takiego wyboru dokonaly niezwykle sio-

konserwatorium (Krętosz, 2003, s. 67).

goslawieństwem. Przystąpiliśmy do smaro-

stry, które w dużej mierze przyczynily się

W okresie wakacyjnym siostry organizo-

wania czarnego chleba obozowego smalcem

do podtrzymania tożsamości Polaków we

z puszki. I nagle pod smalcem coś zaszele-

waly pobyty letnie dla dzieci polskiej inte-

Lwowie w warunkach opresji sowieckiej.

ścilo. Z ogromnym napięciem znaleźliśmy

ligencji, co w ZSRS bylo surowo zakazane.

Byly to Izabela (1885­1970) i Janina (1888­

Po 1970 roku organizowaly wyjazdy star-

owiniętą w papier pergaminowy książeczkę

1970) Ledóchowskie, Krystyna (1918­1997)

szej mlodzieży do Polski, gdzie odwiedza-

pt. Cztery Ewangelie Pana Naszego Jezusa

i Zofia (1914­1975) Panek, Irena (1919­2013)

Chrystusa, wydaną w Mikolowie w 1937 r.

no najważniejsze zabytki i nieco swobod-

i Jadwiga (1926­2020) Zappe.

JANINA ZAMOJSKA W DAWNYM PALACU LEDÓCHOWSKICH

nakladem księży Salwatorianów. Na oklad-

niej prowadzono lekcje patriotyzmu.

Siostry Ledóchowskie pochodzące ze

niezbędnymi do życia. Stąd także prowa-

ce wewnętrznej dedykacja: ,,Wieslawowi,

Historia rodziny Zappe dobrze odzwier-

Ledóchowskie wspólpracowaly blisko

znanej arystokratycznej rodziny urodzily

dzono ożywioną korespondencję, na ile po-

ciedla tragiczne losy Polaków ze Lwowa

z siostrami Ireną i Jadwigą Zappe.

Najdroższemu Braciszkowi, tę malutką lecz

się w Frydrykowie nad Zbruczem (Krzy-

zwalala sowiecka cenzura, z więźniami, co

w okresie II wojny światowej. Dwie siostry

Dzielo sióstr Ledóchowskich po ich

najcenniejszą książeczkę, z życzeniami, by

żowski, 2024, ss. 524­532). Po przewro-

bylo dla nich niezwykle istotnym podtrzy-

śmierci w 1974 roku w kamienicy przy

byla Jego Vademecum zarówno dziś w cięż-

Ireny i Jadwigi zostaly zamordowane przez

cie bolszewickim ich ojciec Leon zostal

maniem duchowym. Na skutek donosów

dawnej Kleinowskiej podtrzymywala Ja-

kich chwilach w Abieź, jak i w pogodnych

Ukraińską Powstańczą Armię. Kolejna,

zamordowany, wdowa wraz z trzema cór-

dom byl nachodzony przez funkcjonariuszy

w przyszlości, ofiarują przybrane siostry Zo-

zostala wywieziona za dzialalność niepod-

nina Zamojska (1922­2015). Z wyksztalce-

kami, w tym najmlodszą Marią (ur. 1891)

sowieckich slużb specjalnych, na szczęście

leglościową zaraz na początku okupacji

nia pielęgniarka, przez 42 lata pracowala

sia i Krysia. Lwów, 24 XI 1947 r." (Krawczyń-

wyjechaly do Lwowa. Zamieszkaly we

nigdy niczego nie znaleziono, co obciążylo-

sowieckiej. Po powrocie z lagrów w 1945

w pracowni przeciwgruźliczej. Przez wiele

ski, 2010, ss. 78­79).

Lwowie w kamienicy należącej do dalszych

roku razem z dwoma braćmi nie wyobraża-

by wlaścicielki, lokatorów lub osoby wspól-

kolejnych lat palac byl bezpieczną przy-

W okresie powojennym w mieszkaniu

krewnych z rodziny Sobańskich. Kamieni-

la sobie dalszego życia pod panowaniem so-

pracujące przy akcji pomocowej.

stanią dla wielu potrzebujących dachu nad

sióstr Panek mieszkal w latach 1948­1970

ca usytuowana przy ul. Kleinowskiej 7, po

Z gościny palacu sióstr Ledóchow-

glową czy materialnego wsparcia (Pel-

wspomniany już wcześniej o. Kiernicki, tam

wietów. Irena i Jadwiga natomiast zostaly

wojnie przemianowana na ul. Kamieniariw,

skich korzystalo w kolejnych latach wielu

we Lwowie, żeby opiekować się wiekowymi

czyński&Wolczański, 2022, ss. 572­576).

też znajdowala się jego prywatna biblioteka

ze względu na architekturę, bogatą fasadę,

ludzi, którzy wracali z lagrów. Byli wśród

(Krętosz, 2003, s. 162). Obie siostry byly

rodzicami. Irena w 1941 roku ukończyla stu-

Grupa osób wspierających innych nazwa-

bogato urządzone wnętrza z licznymi dzie-

nich legendarni duszpasterze z Kazach-

dia z zakresu geologii, a już po wojnie wete-

la się Szara Brać Nieustającej Pomocy

bardzo mocno zaangażowane w nielegal-

lami sztuki nazywana byla palacem. Matka

stanu ks. Bronislaw Drzepecki i ks. Józef

rynarię. W końcu podjęla pracę na uczelni

i dzialala we wspólpracy z proboszczem

ną katechizację dzieci, uczyly także laciny

wraz córkami Izabelą i Marią, skupily się

Kuczyński (Krętosz, 2003). Tu zamiesz-

katedry lwowskiej o. Rafalem Kiernickim.

kandydatów do kaplaństwa, którzy nie mo-

weterynaryjnej we Lwowie jako laborant-

na prowadzeniu domu. Janina, gruntownie

ka, gdzie pracowala do emerytury. Jadwiga

kal żolnierz AK Witold Wróblewski. Ten

gli legalnie rozpocząć nauki w seminarium

Należaly do niej, prócz Zamojskiej, Janina

wyksztalcona, m.in. na Sorbonie, podjęla

ostatni, który przebywal w jednym lagrze

Fastnacht, Maria Klamut, Krystyna i Zo-

duchownym w Rydze.

ukończyla studia politechniczne. Rodzice

pracę w gimnazjach lwowskich ucząc an-

z ks. Drzepeckim, tak wspominal po latach

nie chcieli jednak, żeby podjęla pracę inży-

fia Panek. Janina Zamojska przez wiele lat

Mieszkanie sióstr Panek slużylo przez

gielskiego i francuskiego. W czasie okupacji

jego bytność w domu pań Ledóchowskich:

wiele lat jako miejsce spotkań polskiej

niera, bo to w warunkach ZSRS oznaczalo-

czynnie wspierala dzialania katedry laciń-

nadal byla wykladowcą języków obcych,

by wyjazdy w gląb tego ogromnego kraju.

,,Zarówno żona, jak i panie Janina i Izabe-

skiej we Lwowie, byla ostatnim prezesem

lwowskiej inteligencji. Pod pozorem uro-

we Lwowskim Instytucie Politechnicznym

la serdecznie powitaly ks. Drzepeckiego.

tutejszego komitetu kościelnego.

czystości imieninowych lub urodzinowych

Ostatecznie podjęla pracę w dawnym Osso-

(dawna Politechnika Lwowska) na Wydzia-

Szaty liturgiczne potrzebne do mszy św.

Rodzina Panek przeprowadzila się z Rze-

odbywaly się tu regularne wyklady lub

lineum, po wojnie nazwanym Biblioteką im.

le Rolniczo-Leśnym, następnie pracowala

Stefanyka. Rodzina zamieszkala przy ulicy

byly zawsze w domu pań Ledóchowskich.

szowa do Lwowa w 1936 roku (Krzyżowski,

spotkania patriotyczne w rocznicę ważnych

w Instytucie Technologicznym we Lwowie.

Potockiego, którą po wojnie przemianowa-

Skorzystaliśmy z poslugi ks. Drzepeckie-

2024, ss. 566­575). Krystyna i Zofia Pan-

wydarzeń z historii Polski. Na początku lat

Po wojnie związala się na krótko z Lwow-

go i uczestniczyliśmy w wieczornej mszy

no na Czuprynki. To tutaj obie siostry przy-

kówny ukończyly filologię klasyczną na UJK,

70. wyklad dla zgromadzonych mial ks.

skim Instytutem Rolniczym (dawna Akade-

św." (Krętosz, 2010, ss. 219­238). Po usta-

a po wojnie muzykologię w Państwowej

Mieczyslaw Brzozowski z KUL. W jego trak-

gotowywaly do I Komunii tysiące, doslow-

mia Rolnicza w Dublanach), gdzie wyklada-

niu masowych represji, po śmierci Stalina

cie wkroczyla do mieszkania milicja. Prele-

nie tysiące polskich, ale i ukraińskich dzieci.

Szkole Muzycznej we Lwowie. Zofia praco-

la na katedrze języków obcych (1950­1951).

Nauczanie religii w ZSRS bylo zabronione.

kamienica przy Kamieniariw zamienila się

wala zawodowo jako księgowa, bibliotekarz,

gentowi udalo się opuścić lokal tylnym wyj-

Już w czasie kolejnych okupacji Lwo-

Gdy Jadwiga groźnie się poparzyla, przez

w tajne centrum edukacyjne. Janina uczyla

archiwista. Krystyna byla zatrudniona w Filii

ściem, uczestników spotkania nie dotknęly

wa dom przy Kleinowskiej stal się ostoją

polską mlodzież języków obcych. Corocz-

Centralnego Państwowego Archiwum Histo-

większe represje, ale na pewien czas trzeba

10 miesięcy nie mogla wychodzić z domu.

dla wielu uchodźców wojennych. Od 1943

nie organizowano w domu jaselka, co bylo

bylo spotkania zawiesić i wzmóc czujność

Wtedy trafily do niej pierwsze dzieci. I tak

rycznego USRS w dziale publikacji na stanowi-

roku przebywalo w nim wielu Polaków

zakazane. W tym ostatnim dziele siostry

przy organizowaniu kolejnych.

się zaczęlo i trwalo niemal do późnej staro-

sku pracownika naukowego, gdzie pracowala

z Wolynia, uciekających przed ludobój-

ści obu pań. Już w wolnej Ukrainie, gdy we

stwem Ukraińskiej Powstańczej Armii.

Lwowie pojawily się zakonnice i przejęly

W 1944 roku zmarla najmlodsza

nauczanie religii, siostry Zappe przygoto-

z sióstr Maria, niespelna dwa lata później

wywaly do I Komunii doroslych. W okresie

matka Maria, z domu Świeykowska. Star-

największych prześladowań religii trzeba

sze siostry podjęly decyzję o pozostaniu

bylo nieraz zmieniać miejsca nauczania.

w mieście. Aby uratować dom przed nie-

Drugim domem, gdzie regularnie odbywaly

pożądanymi lokatorami podzielily go na

się zajęcia bylo mieszkanie rodziny Deru-

mieszkania, a wspólmieszkańcami zostali

now, mama byla Polką, tata Rosjaninem.

m.in. Janina Zamojska, Kazimiera i Witold

Sami mieli kilkoro dzieci, z których dwóch

Wróblewscy, państwo Bartoszewscy. Misja

synów Wladyslaw i Celestyn zostalo potem

domu jako miejsca przechowywania ofiar

księżmi rzymskokatolickimi.

represji nadal byla kontynuowana. W 1948

Z czasem na naukę religii trafialo coraz

roku zamieszkali tutaj wysiedleni z klasz-

więcej dzieci z rodzin mieszanych naro-

toru w Mościskach redemptoryści ojcowie

dowościowo. Siostry byly zawsze konse-

Marcin Karaś i Kazimierz Lendzion. Ponie-

kwentne, prowadzily nauczanie w języku

waż obaj nie otrzymali zgody na pracę dusz-

polskim. W tym dziele siostry wspomaga-

pasterską we Lwowie, w tym palacu, w in-

la ich mama Janina, która uczyla dzieci nie

nych domach, sprawowali potajemne msze

znające języka polskiego. Z czasem siostry

św. W domu przy ulicy przemianowanej

Zappe stwierdzily, że muszą doksztalcić

już na Kamieniariw przechowywane byly

się z historii Polski, dostrzegly bowiem ko-

ornaty, inne szaty kościelne, sprzęty litur-

nieczność poszerzenia zakresu nauki o ten

giczne. W tym czasie dom pań Ledóchow-

przedmiot. Pierwsza lekcja zawsze byla

skich pelnil również rolę centrum pomocy

poświęcona zasadom konspiracji: żeby

osobom uwięzionym i przebywającym w la-

nie przychodzić do pań w dużych grupach,

grach. Wspólnie z Kazimierą Ulanicką (po

poza rodzicami nie wspominać nikomu

mężu Wróblewską) i Heleną Wolską siostry

o tym nauczaniu, w niezbędnym komuni-

przygotowywaly i wysylaly paczki z żyw-

DOM LEDÓCHOWSKICH WE LWOWIE

kowaniu poslugiwać się pseudonimami

nością, lekarstwami, odzieżą i artykulami