25

nr 20 (480) 31.10.­13.11.2025

Okruchy historii

www.kuriergalicyjski.com

ks. Piotr Maly czy wybitny spowiednik ks.

i kryptonimami. Na panią Jadwigę mówili

Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie,

Bronislaw Baranowski. Instytut św. Waw-

,,Zajączek", bo byla bardzo delikatną oso-

w roku 1938 uzyskala doktorat z fizjopato-

rzyńca istnial do upadku ZSRS.

bą, na panią Irenę mniej subtelnie ,,Koń",

logii. Byla uczennicą prof. Wincentego Czer-

bo byla z wyksztalcenia weterynarzem,

neckiego, który podobnie jak ona pozostal

Inne lwowskie domy

a do tego byla kobietą niezwykle pra-

po wojnie we Lwowie. W tym okresie byla

cowitą. W 1976 roku niepelnosprawny

Niedaleko od mieszkania sióstr Zappe,

dzialaczką harcerską, a potem równolegle

intelektualnie chlopiec, jeden z uczestni-

przy ulicy Potockiego 76, po wojnie ulica

Stowarzyszenia Katolickiej Mlodzieży Aka-

ków tajnych spotkań, doniósl wladzom

Czuprynki, w trzypiętrowej kamienicy

demickiej ,,Odrodzenie". W czasie dzialań

o nauczaniu prowadzonym przez siostry

mieszkal najpierw jego budowniczy archi-

II wojny światowej, zaangażowana w dzia-

Zappe. 2 czerwca do mieszkania przy

tekt Marian Nikodemowicz (1890­1952),

lalność konspiracyjną, prowadzila kursy

ulicy Potockiego wpadla milicja i prze-

a potem jego syn Andrzej (1925­2017),

szkoleniowe z sanitariatu we Lwowie i oko-

prowadzila rewizję. Zarówno siostrom,

profesor lwowskiego konserwatorium,

licznych miejscowościach Nie wyjechala

innym nauczającym, jak samym dzieciom

kompozytor, pianista i pedagog. Tutaj

z miasta nad Peltwią w okresie masowej

i mlodzieży grozily surowe konsekwencje,

przez wiele lat organizowano nie tylko

ekspatriacji uważając, że na miejscu może

w przypadku doroslych nawet kilkanaście

spotkania muzyczne, ale i wieczory o tre-

być bardziej przydatna niż w nowych gra-

lat lagrów. Śledztwo trwalo do paździer-

ści historyczno-patriotycznej. Andrzej Ni-

nicach Polski. Zostala aresztowana przez

nika, na szczęście na przesluchaniach się

kodemowicz za swoją niezlomną postawę

NKWD w 1945 roku, okolo pól roku spę-

SIOSTRY ZAPPE W SWOIM DOMU

skończylo. Na pewien czas trzeba jednak

religijną, ale i zaangażowanie w prace

dzila we lwowskim więzieniu. Tam spotkala

bylo przerwać nauczanie.

Polskiego Teatru Ludowego we Lwowie,

i zawiązala przyjaźń z Janiną Sosabowską.

Lwowski. Byla kierownikiem kolporta-

różne tajemnice miasta ,,Semper Fidelis".

Grono wychowanków sióstr Zappe jest,

zostal w 1973 roku usunięty z uczelni,

Będąc zwyklym lekarzem w przychodni

żu wydawnictw podziemnych, w końcu

Wśród licznego grona gości z Polski można

jak już wspomnialem wcześniej, bardzo licz-

pięć lat później odebrano mu jego rodzinne

roztoczyla szeroką opiekę nad ludźmi star-

wojny pracowala w dziale sporządzania

wymienić profesorów: Elżbietę Smulko-

ne. Niektóre z dzieci, które byly sierotami,

mieszkanie (Fastnacht-Stupnicka, 2010,

szymi, Polakami, wymagającymi pomocy

falszywych dokumentów. Aresztowana

wą, Ewę Wolnicz-Pawlowską, Zdzislawa

mieszkaly w domu przy ulicy Potockiego.

s. 281). Prześladowany nieustannie przez

medycznej. Wladze sowieckie początkowo

przez NKWD w lipcu 1945 roku za pomoc

Budzyńskiego. Z tego mieszkania szly tak-

Niektóre osoby, które się tu poznaly, zawar-

wladze sowieckie zdecydowal się w 1980

nie uznaly jej doktoratu, dopiero w 1954

w przemycaniu ludzi zagrożonych uwięzie-

że przygotowania do corocznego święta

ly ze sobą związki malżeńskie jak np. Irena

roku na staly wyjazd do Polski. Zamiesz-

roku uzyskala go ponownie. Przez lata ofiar-

niem. Zwolniona w październiku tego roku

Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego,

i Janusz Horbaniowie.

kal w Lublinie, podjąl pracę wykladowcy

nie opiekowala się wiekowymi kaplanami

z powodu braku dowodów winy. Po wojnie

gdzie panie ze Snopkowskiej gromadzily

Inną ważną formą edukacji byly orga-

na KUL i UMCS, tam też zmarl.

lwowskimi ks. Ignacym Chwirutem, ks. Ka-

pracowala jako laborantka w medycynie

kwiaty, wstążki, znicze, by we wlaściwe dni

nizowane przez siostry corocznie jaselka.

Ważnym adresem wśród lwowskich

rolem Jastrzębskim, dojeżdżala do Zloczowa,

(Smulkowa, 2022, ss. 531­538).

wyruszać na lwowskie nekropolie z misją

Sztuka ta wymagala jeszcze większego za-

Polaków byla willa znajdująca się przy

by leczyć tajnego biskupa Jana Cieńskiego.

Janina Sosabowska (1925­2007) po-

utrwalania pamięci po zmarlych tutejszych

angażowania i bardziej ścislej konspiracji.

dawnej ulicy Sobieszczyzna, obecnie to

Pacjentami zajmowala się holistycznie, sama

dobnie jak jej dwie wspóllokatorki ze Snop-

wielkich Polakach.

Należalo stworzyć stroje i dekoracje, sio-

ulica Barwińskich, należąca do Marii Po-

wykonując im dodatkowe badania, w tym

kowskiej, po wojnie pracowala w slużbie

Dr Mosing i jego uczniowie

kiziak. Ta nauczycielka szkól średnich,

stry pisaly teksty dla poszczególnych ról.

prześwietlenia rentgenowskie, co z pew-

medycznej. Byla laborantką i pielęgniarką.

Znany mikrobiolog dr Henryk Mosing

malarka, filantropka, odegrala istotną rolę

Taki teatr domowy o treściach religijnych

nością wplynęlo na jej zdrowie. Nie tylko

Jej wujem byl gen. Stanislaw Sosabowski.

(1910­1999) w 1968 roku kupil mieszka-

jako opiekunka duchownych katolickich

odbywający się w warunkach państwa ra-

jednak na pomocy lekarskiej polegala jej ak-

W czasie okupacji zaangażowana w dzia-

nie przy dawnej ul. Kochanowskiego 82,

wracających z lagrów do Lwowa (Wol-

dykalnie prześladującego jakąkolwiek wia-

tywność i zaangażowanie. To byly również

lalność niepodleglościową, byla lączniczką

obecnie Lewyćkiego (Hlebowicz, 2021, ss.

czański, 2024, ss. 588­598).

rę w Boga, glęboko zapadal w pamięć jego

wychowanie polskiej mlodzieży ze Lwowa,

Sztabu Okręgu Lwowskiego Armii Krajowej.

407­417). Niedaleko od mieszkania sióstr

uczestników i formowal ich w niezlomnej

Wybitny architekt, autor wielu projek-

opieka nad tutejszymi grobami wybitnych

Aresztowana w lipcu 1945 roku, w więzie-

Panek. Mosing, uczeń prof. Rudolfa Weigla,

tów budynków użyteczności publicznej

postawie na dlugie lata. Co ciekawe, w wa-

Polaków, wieloletnia praca kierowania komi-

niu poznala swoje przyszle wspóllokatorki

kontynuowal badania i odkrycia swego mi-

i prywatnej we Lwowie, Piotr Tarnawiecki

runkach wolnej już Ukrainy, owe slynne

tetem kościelnym katedry lwowskiej. W tym

(Smulkowa, 2022, ss. 544­549).

strza. Byl wybitnym specjalistą w zakresie

zamieszkal w czerwcu 1939 roku wraz z ro-

jaselka zostaly przeniesione do polskiej

ostatnim zaangażowaniu, którego podjęla się

,,Straszny Dwór" przez kilka dziesiątek

leczenia tyfusu plamistego. W chwili zaku-

dziną w nowo zbudowanym domu przy ulicy

szkoly nr 10 we Lwowie. Z czasem oprócz

w 1974 roku, byla wielkim wsparciem dla ów-

lat drugiej polowy XX wieku stanowil oazę

pu mieszkania niewiele osób w calym ZSRS

Pelczyńskiej 41, obecnie to ulica Witowskie-

jaselek byly przygotowywane inne sztuki

czesnego proboszcza katedry o. Rafala Kier-

polskości, pomocy udzielanej wszystkim

wiedzialo, że od siedmiu lat lekarz posiada

go. W latach powojennych rodzina nadal tu

teatralne o treściach historycznych, do któ-

nickiego. Nadzorowala remonty, zdobywanie

potrzebującym, glównie jednak miejsco-

święcenia kaplańskie udzielone mu pota-

rych scenariusze pisala Jadwiga Zappe.

zamieszkiwala, w tym jego dwie córki ­ Ma-

funduszów i materialów budowlanych, pro-

wym Polakom, byl miejscem gdzie gościn-

jemnie w 1961 roku w podwarszawskich La-

ria, wybitny muzyk, i Helena, lekarz interni-

U sióstr Zappe przez dluższy czas

wadzila nielatwe rozmowy z ateistycznymi

ność lączyla się z troską o język polski

skach przez prymasa Polski kard. Stefana

sta (Banaszkiewicz, 2024, ss. 627­634).

mieszkal legendarny wędrowny duszpa-

wladzami sowieckimi (Smulkowa, 2022, ss.

i wiarę katolicką. Dzieje tego domu zapisa-

Wyszyńskiego. Choć slużby specjalne ZSRS

sterz, kapucyn o. Serafin Kaszuba (1910­

497­505).

ne zostaly w satyrycznych wierszykach

niemal od początku wiedzialy o tych świę-

Z pewnością zaprezentowane w tym

1977). Nie posiadający stalego miejsca

Maria Skierska (1916­2002) byla z za-

autorstwa domowników i w dowcipnych

ceniach, w zakresie rozpracowania Mosinga

artykule historie powojennych polskich

zameldowania wędrowal po Ukrainie, Ro-

wodu laborantką medyczną. Przed wojną

rysunkach Haliny Biernackiej. Dom przy

KGВ ściśle wspólpracowalo z polską SB, na-

domów nie wyczerpują tematu. Należy

sji, Kazachstanie, żeby nieść opuszczonym

studiowala matematykę i astronomię na

Snopkowskiej przez wiele lat byl przystanią

wet w tym celu wyslano z Polski do Lwowa

mieć nadzieję, że zachowane, a nieopu-

katolikom Slowo Boże i sakramenty. Gdy

UJK, jednak wybuch wojny uniemożliwil

dla polskich naukowców przybywających

dwóch tajnych wspólpracowników o pseu-

blikowane dotąd wspomnienia Polaków

zachorowal we Lwowie, Irena i Jadwiga

jej ukończenie ich dyplomem. W czasie

do Lwowa, w tym mlodych stypendystów.

donimach ,,Mathis" i ,,Technik", to jednak nie

z miasta ,,Semper Fidelis" uzupelnią z cza-

zabraly go ze szpitala i zamieszkal w ich

kolejnych okupacji zaangażowana byla

Stąd wielokrotnie wyruszano na zwiedza-

przeszkodzilo lekarzowi-duchownemu roz-

sem ten zapis. Bez źródel narracyjnych nie

mieszkaniu. Odprawial u nich nielegalne

w prace Delegatury Rządu RP na Okręg

nie Lwowa, odkrywając przybyszom z kraju

wijać swej ukrytej dzialalności (Zamiatala,

jest możliwe opisanie tej historii. Pewne

msze św.

2017, ss. 183­209).

jest, że bez kilkunastu ważnych adresów

,,Straszny dwór"

W swoim nowym mieszkaniu ks. dr

lwowskich, bez zaangażowania ich wlaści-

Mosing przyjmowal pacjentów, ale i rozpo-

Opisany szczególowo przez prof. Elżbietę

cieli lub najemców w nielegalną z punktu

cząl tajne spotkania formacyjne. W 1973

Smulkową dom przy ulicy Snopkowskiej 11,

widzenia ówczesnego prawa dzialalność,

roku, za namową ówczesnego metropolity

ulica ta zachowala jako jedna z nielicznych

przetrwanie polskiej kultury, języka

krakowskiego kard. Karola Wojtyly, dzia-

swoją przedwojenną nazwę, to przypadek

i religii w mieście nad Peltwią w okresie

lania te przeksztalcily się w nielegalnie

szczególny (Smulkowa, 2019). Zainicjowany

wladzy sowieckiej 1944­1991, byloby nie-

dzialający Instytut Pomocników Kościola

przez dr Irenę Pelczarską, do jego lokato-

pomiernie mniejsze. Trafnie w literackim

pw. św. Wawrzyńca. Ośrodek ten równo-

rek dolączyly niebawem Janina Sosabow-

języku oddala to zjawisko Anna Fastnacht-

legle formowal mężczyzn do przyszlego

ska i Maria Skierska. Wszystkie trzy panie

-Stupnicka w swojej mającej fundamental-

kaplaństwa, jak i osoby świeckie, dając im

z przeszlością konspiracyjną w czasie II woj-

ne znaczenie dla powojennego polskiego

mocne podstawy chrześcijańskie. Wspól-

ny światowej, niezamężne, zaangażowane

Lwowa książce reporterskiej.

ną dewizą byla lacińska maksyma Adiuva

katoliczki, cale swoje życie poświęcające dla

W starych domach lwowskich Polaków

et ora, disce et labora (,,Pomagaj i módl

innych. Nazwa ,,Straszny Dwór", która przy-

czas jakby plynąl wolniej i mniej niszczyciel-

się, ucz się i pracuj"). Tajna grupa stworzy-

jęla się w środowisku lwowskich Polaków,

sko. Nie wymiótl starych mebli i obrazów,

la swój statut, zarys konstytucji ducho-

wynikla z ciąglego ,,dziania się" w tym domu.

modnych przed wojną huculskich kilimów,

wej, regulamin, a za hymn przyjęla pieśń

Nieustannie coś się tutaj zalatwialo, komuś

zostawil w kuchniach kaflowe piece węglo-

,,Musimy siać". Ponieważ część sluchaczy

pomagalo, ,,ciągle straszylo" wedlug określe-

we, które stoją w zgodzie z gazowymi ku-

pochodzila spoza Lwowa, w trakcie nauki

nia Marii Skierskiej, stąd nazwa. Uklad tego

chenkami, zachowal gdzieniegdzie witraże

mieszkali w domu przy Kochanowskiego

domu byl specyficzny. Przed wojną byly tu

w oknach sygnowane przez krakowską pra-

82, Warunki byly bardzo skromne. Spano

mieszkania pracowników Poczty Polskiej,

cownię Żeleńskiego, nagromadzil polskich

na podlodze, jadano ascetyczne posilki.

stąd ze wspólnego holu wchodzilo się do po-

książek mnóstwo, dziewiętnastowiecznych

Wszystkie wyklady, poza nauką laciny,

jedynczych pokoi. Trzy mieszkanki Snopkow-

i z okresu międzywojennego, dodal do nich

odbywaly się w języku polskim. Oblicza

skiej zajmowaly kilka pomieszczeń, od sutere-

powojenne i najnowsze, systematycznie

się, że przez tę formację przeszlo okolo

ny poczynając, przez parter do I piętra. Przez

sprowadzane z Polski. W tych domach naj-

dwieście osób. W 1978 roku Instytut zo-

ten dom przewinęlo się wielu gości z Polski

starsze i najmlodsze pokolenie mówi piękną

stal zatwierdzony przez biskupa z Luba-

odwiedzających Lwów w czasach sowieckich,

polszczyzną, z charakterystyczną, milą dla

czowa Mariana Rechowicza jako jednost-

wielu miejscowych interesantów, a nawet pa-

ucha intonacją, z nieco archaicznym czasami

ka w diecezji lwowskiej. Od tego momentu

cjentów wyżej wymienionych pań.

szykiem zdań, slowem wypartym już z na-

Instytut Pomocników Kościola pw. św.

Pelczarska i Sosabowska zamieszka-

szego języka potocznego, a we Lwowie wciąż

Wawrzyńca mógl przedstawiać kandyda-

ly tu od 1945 roku, Skierska dolączyla do

żywym, bo uproszczona i zubożala polszczy-

tów do święceń kaplańskich i diakonatu

nich trzy lata później. Kim byly lokatorki

zna jeszcze nie zdominowala tutejszej mowy.

(Świderska, 2018, ss. 97­98). Z tego gro-

,,Strasznego Dwór", z pewnością nie tak

(...) Strażnicy polskości. Wytrzymali więzie-

na wyszlo kilku przyszlych księży, w tym

bardzo znane jak prof. M. Gębarowicz czy dr

nia, zsylki, szykany, inwigilację. Ochronili ję-

m.in. obecny biskup pomocniczy archidie-

Waclaw Olszewicz. Irena Pelczarska (1911­

zyk, religię, cmentarze, pamięć o przeszlości

cezji lwowskiej ks. Leon Maly, jego brat

1990) w 1934 roku ukończyla medycynę na

(Fastnacht-Stupnicka, 2010, ss. 6­7).

FIGURA PRZED DOMEM ADAMSKICH